به گزارش سرویس تئاتر هنرآنلاین // نمایش "بیبی بیدل" روایت پیچیدهای دارد از روابط 4 دوست که میتوانند دست به انتخابهای متفاوتی در زندگی بزنند و به واسطه آن سرونوشت خود و دیگران را تحت تاثیر قرار دهد. بازی زمانی پیچیدهای که نویسنده این نمایشنامه برای روایت اثرش برگزیده باعث میشود نمایش در مرزی میان رویا و واقعیت در تعلیق بماند. فرصتی دست داد تا با حضور نادر برهانیمرند(نویسنده)،محسن قصابیان(بازیگر)،سهیل ساعی(بازیگر) و رضا مهدیزاده (طراح صحنه)نمایش بیبی بیدل باشیم و درباره این نمایش که بهمن ماه در تئاتر شهر روی صحنه است گفت و گو کنیم. آزاده انصاری به دلیل تب کردن پسرش مجبور شد وظیفه مادری را به کارگردانی و حضور در میزگرد نمایشش ترجیح دهد تا ما به صورت جداگانه با او به گفت و گو بنشینیم.
دهه 70 را باید دهه طلایی برای تئاتر ایران دانست. دهه ای که از دل آن هنرمندان خوبی در همه عرصههای تئاتر به صحنه معرفی شدند. از جمله شما آقای برهانیمرند یا آقای قصابیان . این چند سال اخیر حضور هر دوی شما بسیار کمرنگ بود. آقای قصابیان که چند سالی اصلا نبودند و از متنهای نادر برهانیمرند هم خبری نبود. این غیبت چند ساله علتی هم داشته حتما!
محسن قصابیان: خیلی نمیشود اسمش را غیبت خودخواسته گذاشت. من با تئاتر کارم را شروع کردم. از سال 67 هم بازی میکردم و هم کارگردانی. اواخر دهه 70 کارم به تصویر کشیده شد و رفتم به سمت فیلم و سریال و تهیه کنندگی و... یکدفعه دیدم ده سال است که در تئاتر نیستم. تا اینکه پارسال کاری پیش آمد و به تئاتر برگشتم که البته خیلی راضی نیستم از آن کار و امسال کار دیگری بود که از آن هم خیلی راضی نیستم و رسید به این کار که برایم بسیار لذت بخش بود. لحظه به لحظه با این کار زندگی کردم و آنقدر دوست داشتنی بود که من هم با تمام انرژی در آن حضور داشتم. در چنین کاری چه نقد مثبت بشوی و چه منفی در نهایت میگویی من تمام تلاشم را کردم و از همین میتوانی رضایت داشته باشی به عنوان بازیگر.
نادر برهانیمرند: برای من هم بخشی از این غیبت ناخواسته بود . ما در سخت ترین شرایط هم کار تئاتر کرده ایم و به سختیها عادت داریم منتهی وقتی میبینی برای کار تئاتر باید به ذلت و خواری تن بدهی کمیمکث میکنی. همه ما درام نویسها همواره میدانیم در چه شرایط عرفی و با چه ملاحظاتی داریم کار میکنیم و برای خود تئاتر هم ملاحظات را لحاظ میکنیم تا خود تئاتر لطمه نبیند. اما با همه اینها گاهی میبینی تاویلهایی از متنت میشود و برخی آدمها وارد فازهایی میشوند که خودت هم شاخ در میآوری. در سالهای گذشته برخی مدیران نالایقی آمدند که ما هم طبق عادت البته پشت در مدیران را تن دادیم اما وقتی به عنوان کارگردان یا نویسنده میبینی داری جریانی را خفیف میکنی کنار میکشی. من در این 4 سال اخیر 5 متن ارائه کردم که همه آنها مطلقا رد شد. شخصا هم اهل این نیستم که به هر قیمت کار کنم و یا جنجال راه بیاندازم. گفتم حتما صلاح نیست و کنار کشیدم. اما این بار هم که دوباره متن رد شد فقط با نادر برهانیمرند طرف نبودند بلکه ما با گروه دو ماه تمرین کرده بودیم و دیدم نجابت همیشگی به درد نمیخورد. روزهایی که متن رد شد دوباره همه تلفن دوستان یکطرف شد و کسی جواب ما را نمیداد . فقط اتابک نادری بود که به او گفتم ایندفعه شرایط فرق دارد و من دارم شرمنده دوستان میشوم و بهتر است دوستان بیایند خود کار را ببینند شاید روی کاغذ دچار تاویل اشتباهی شدند چون مطمئن بودم کار هیچ مشکلی ندارد و اتفاقا یکی از اخلاقی ترین کارهایی است که نوشته ام. بدون اینکه اصرار داشته باشم کسی از این جنبه به کار نگاه کند. بعد هم آقای آشنا زنگ زدند و پرسیدند جریان چیست و گفتند اصلا نمیدانستند در این 4 سال متنهای من رد میشده و به هر حال دوستان آمدند کار را دیدند و امضا کردند تا کار اجرا شد. این بخش ناخواسته بود و بخشی هم البته از این غیبت خود خواسته بود. شخصا احساس میکردم ما در شرایط بلبشوی فرهنگی و در یک گفتمان ناسالم فرهنگی زندگی میکنیم و از همین رو کنار کشیدن در این شرایط شاید عین حضور باشد. در واقع سکوت برخی مواقع عین مبارزه است.ولی انشالله این اجرا کلیدی باشد برای اجراهای بعدی.
متن را خودتان ارائه دادید یا خانم انصاری؟
برهانیمرند: سال گذشته قرار شد خانم انصاری کاری به مرکز ارائه دهد و چون مدتها بود کار نکرده بود و او هم چند متنش رد شده بود میخواستند امکان اجرایی به او بدهند. متنی که اول ارائه شد و تصویب شد و نوبت اجرا گرفت متن باران اگر بخواهد بود تا رسید به زمان بازنویسی. آن موقع من به او گفتم بیا و این یکی متن را کار کن. اینها را میگویم که یکطرفه هم به قاضی نرفته باشم. بعد طرح را دادیم و به نادری هم گفتیم که متن عوض شده و آیا لازم است دوباره برود تصویب شود که گفت همان زمان بازبینی کار را میبینند. بعد یک ماه قبل از اجرا را متن را خواستند و بعد گفتند مطلقا متن رد شده و بازبینی هم نمیخواهد که با وساطتت آقای آشنا کار را بازبینی کردند و تایید شد.
گویا متن بازنویسی یکی از کارهای قدیمیشماست...
برهانیمرند: بله. من زمان دانشجویی متنی نوشته بودم به عنوان باران اگر بخواهد که آرش آبسالان هم آن را اجرا کرد. وقتی داشتم متنهایم را برای چاپ جمع و جور میکردم دوباره خواندمش و دیدم با همه خام دستیهایی که دارد و متعلق به آن دوران بود یک نگاه معاصری در آن هست که متعلق به روزگار امروز و شاید همه روزگاران است و آن را دوست داشتم. این متن امروزی به آن متن دیگر ربطی ندارد هر چند یک بوی مشترکی دارند و ناخواداگاه دغدغهها و فکرهای امروزی را که نگه داشته بودم سوار متن دیگری کنم بسترش انگار فراهم شده بود.
یکی از این دغدغهها به گمانم این فرم بازی با زمان است که در کارهای متاخر شما دیده میشود. این فرم بازی با زمان در آثار نمایشنامه نویسان و رمان نویسان معاصر بسیار دیده میشود و ما هم در میان نویسندگان تجربههایی را از بعد از انقلاب در کارها میبینیم. در متن شما اما این بازی فرمیکمیحالت جادویی به خود میگیرد. اینکه از چند زاویه میتوانیم اتفاق را ببینیم و از زاویه نگاه شخصیتهایی که هستند و نیستند همزمان روایت را دنبال میکنیم. این کشف گم شدن در زمان از کی برای شما اتفاق افتاد و ملموس شد؟ البته این را اضافه کنم که ما در بازیها هم تاثیر این اتفاق متنی را میبینیم. اینکه انگار با نوعی بازی سینمایی طرف هستیم که بازیگر نمیتواند تداوم حس داشته باشد و با تقطیع حسی مجبور است به صورت زنده رو به رو شود. نوعی کات احساسی در بازیها داریم. جالب است بدانیم در بازیها چگونه این اتفاق رخ داد؟
قصابیان: یادم است سر نمایشنامه کابوسهای یک پیرمرد بازنشسته خائن ترسو که درگیر کاری بودم و هر وقت فرصت دوستانه ای دست میداد و مینشستیم متن را میخواندیم به نادر میگفتم داری یک کاری میکنی که با همیشه فرق دارد و شگفت انگیز است و آدم را درگیر میکند . احساس میکنم اینجا آن اتفاق به ثمر رسیده است. من سه رمان نویس و داستان نویس را خیلی دوست دارم. یکی از آنها کارور است ( جامپا لاهیری و کوندرا دو نفر دیگر هستند) . اتفاقی که در داستانهای کارور میافتد این است که مخاطب یکدفعه وارد برشی از زندگی ادمها میشود و بدون اینکه اتفاق خاصی در آن بیافتد از داستان بیرون میآید اما میبیند در چند صفحه با آنها زندگی کرده است. احساس من به این نمایشنامه این بود که انگار چند داستان کوتاه کارور را کنار هم گذاشته اید. قصه بی بی بیدل قصه لحظاتی از زندگی است. لحظاتی که هر کدام میتواند استقلال داشته باشد و همین بازی را سخت میکرد. چون بله همانطور که گفتید تداوم حس وجود ندارد و دو کاراکتر نوجوان چون خارج از زمان هستند یا این زمان تقطیع شده نمایش به گونه ای دیگر با این تداوم حس رو به رو هستند اما ما 4 شخصیت که در دل این بازی زمانی هستیم هر لحظه در یک زمان زندگی میکنیم انگار و در عین حال خود شخصیتها هم آنقدر به مانزدیک هستند که سخت میشود از انها فاصله گرفت تا به عنوان بازیگر بتوانی آنها را از دور ببینی و درکشان کنی و دوباره نزدیک شوی و بازی اشان کنی. یعنی فقط یک سختی نداشت بازی این نقشها . دچار یک مشکل نبودیم. کمک کارگردان و نویسنده که همیشه کنار کارگردان بود باعث شد ما سرنخها را گم نکنیم اما بی خوابیهای عجیبی داشت بازی کردن در این نمایش.
سهیل ساعی: من شخصا میتوانم بگویم بسیار با ساختار متن ارتباط برقرار کردم. سر نمایش کابوسهای یک پیرمرد بازنشسته خائن ترسو اولین برخوردم با چنین ساختاری بود و سعی کردم یکبار که نمایشنامه تیغ کهنه را کارگردانی کردم همین کار را با متن بکنم که در نیامد. یعنی اگر به عنوان مخاطب هم رو به روی این اثر قرار میگرفتم کار را دوست میداشتم. از نظر تداوم حس خب خورشید و خشایار در این نمایش که دو شخصیتی هستند که خارج از خط زمان انگار حضور دارند قضیه کمیفرق میکرد اما باز این سختی مشترک را داشت که انگار هر صحنه تعریف خاص خودش و کارکرد خودش را داشت. هر صحنه این دو شخصیت مربوط به زمان و مکان مشخصی بود و باید با یک سبک و سیاق بازی میشد تا روایت توسط آنها جلو برود. من همیشه از نویسنده و کارگردان میپرسیدم انگیزه فلان صحنه و هدف آن چیست تا طبق آن برنامه ریزی کنم و پیش بروم. چون گذشته و آینده روایت 4 شخصیت دیگر در صحنههای مربوط به دو شخصیت نوجوان شکل میگرفت.
برهانیمرند: من لازم میدانم که درباره سهیل یک نکته ای را حتما بگویم و آن اینکه سهیل در چند کار با ما در گروه کارگردانی همراه بود و من یکی دو بازی از او دیده بودم اما نقشهایی که همیشه مینوشتم به سن و سال او نمیخورد که بازی کند و من همیشه میخواستم از این استعداد عجیبی که او دارد بهره بگیرم که خوشبختانه در این کار این اتفاق افتاد. من کمتر بازیگری را در جوانها سراغ دارم اندازه سهیل همراه باشند. به گمانم او آینده درخشانی دارد.. سر تمرینها هم خب میتوانم بگویم پرسشهای محسن و من یکسان است چون سالهاست با هم دوست هستیم. اما باقی دوستان به جز سهیل اولین بار بود کنار ما بودند طبیعی بود که پرسش داشته باشند تا جهان یکدیگر را بشناسیم. در این میان سهیل هر وقت سوالی داشت هیچ جوابی از ما نمیگرفت چون به او میگفتیم برو خودت جواب را پیدا میکنی و در واقع با کمترین هدایت ما به نقش رسید.
قصابیان: از سوی دیگر در بازی خورشید و خشایار یک چیز متفاوت هم بود و آن اینکه دو موجودی بودند که اساسا جنس متفاوتی داشتند و هم حضورشان در صحنه به عنوان شخصیت خودشان مطرح بود و هم راویان سوم شخصی که روایت را پیش میبردند. به نظرم این در کارشان سختی ایجاد میکرد. اینکه چطور باید با مخاطب رو به رو شوند که هم روایت کنند و هم شخصیت خودشان را جا بیاندازند.
برهانیمرند: اساسا تجسم دادن به موجودات خیالی در قالب کاراکتر سخت است. موجودی که نمیدانی انسان هست یا نه. اینکه باید حالا ادای جنین را در بیاوری یا کودک باشی یا ...
قبل از اینکه آقای برهانیمرند جواب سوال ما را بدهند شما آقای مهدیزاده به عنوان طراح صحنه نیز یکی از سخت ترین کارها را با این بحث ساختاری زمان در نمایشنامه باید میداشتید. اما شما در عین یک طراحی ساده سعی کردید به پیچیدگی متن برسید. به گمانم سعی کردید با یک طراحی صحنه ساده کمک کنید مخاطب روایت را گم نکند.برخورد اولیه شما با متن همین بود؟
برهانیمرند: من لازم است یک توضیح درباره صحنه بدهم. از اولین روزهای تمرین ما که دو ماه طول کشید هر دو روز یکبار مهدیزاده سر تمرین میآمد و جزئی از تمرین ما بود و تقریبا ده یازده اتود برای صحنه آورد که یکی از یکی شگفت انگیز تر. حتی نظراتش برای ما تکیه گاهی بود. اما به دلیل شرایط مالی پایین ما فقط یک خواهش از او کردیم که رضا جان هوای جیب ما را داشته باش. گرچه رضا باج نداد و کارش را کرد اما به گمانم از برخی خودخواهیهای آرتیستیک خودش به خاطر همراهی با گروه گذشت.
رضا مهدیزاده: اول این را بگویم که همراهی با این گروه برایم افتخار بود. علیرغم درگیری با چند کار چون کارهای گروه را دیده بودم و دوست داشتم مشتاق بودم همراه این گروه باشم. متن را هم خواندم و لذت بردم. اولین دلیلش هم دیالوگهای متن بود. از همان نقطه ای که خورشید دیالوگ را شروع میکند و میگوید این نمایش زمانی حدود یکساعت است و اتفاقاتی میافتد که یا من به دنیا میآیم و یا نه برایم این دنیا جذاب شد.در واقع شخصیت همان ابتدا از بودن یا نبودنش حرف میزند. بعد ما هم قرار است از زاویه نگاه دو کاراکتر نوجوان که روح جستجوگری در روایتشان هست باید نمایش را دنبال کنیم. ما درباره نمایش گپ و گفت زیادی با نویسنده و کارگردان داشتیم اما دیدم حرف به تنهایی پیش برنده نیست. دیدم باید روی کاغذ حرف بزنیم. من حدود یازده اتود زدم که البته انبوهی اتود هم خودم دارم که شاید برای نمایشهایی دیگر به کار بگیرمشان. بخشی هم به خاطر این بود که نادر برهانیمرند با وسواس تمام مدام متن را تغییر میداد و یک چیز جدید خلق میشد. چیزی شبیه 11 پایان برای نمایشنامه نوشته شد.ترسم همواره این بود که نکند ایجازی که در متن وجود دارد را کمرنگ کنم . مسئله من این بود که به واسطه نشانههایی که رویکرد واقعگرایانه دارند به مجیک بودن کار لطمه نزنم. حس ام هم درباره متن این بود که علیرغم ضربان تند درونی که متن دارد در شکل بیرونی ایستا باید اجرا شود و ما را به جهان جدید سومیببرد که در ذهن مخاطب البته ساخته میشود. من مبنا کار کردم. هم نگاه جادویی باید در طراحی صحنه میبود هم ان واقع گرایی و هم المانهایی از بازی زمان. در واقع باید نشانههایی را به صورت موجز انتخاب میکردیم و در ساختار غیر واقع گرایانه اثر مقابل مخاطب قرار میدادیم تا او با جهان اثر همراه شود و لکنتی در این ارتباط صورت نگیرد.
پس ایستایی ملاک اصلی شما در طراحی شد؟
البته در شکل ظاهری ایستایی است. ایستایی در یک فضای چند لایه شفاف که ما بتوانیم در یک لابیرنت حرکت کنیم. لابیرنت بودن صحنه اما باید به شکل شفاف اتفاق میافتاد تا همانطور که گفتم به جهان اثر لطمه نزند. برای همین من این لابیرنت را برای ورود و خروجها لحاظ کردم. تا یک امکان هست و نیست را مثل متن برای شخصیتها به وجود بیاورد اما نیستی که به معنای نابودی نباشد. و بعد فضای دومیکه فضای صحنه است. در این فضا هم شما سه نوع مبلمان میبینید از سه جنس متفاوت. منظورم از جنس متریلا نیست بلکه منظورم کارکرد آن است. کلا هم بگویم دو رویکرد در طراحی صحنه وجود دارد یا نگاه واقع گرایانه یا نگاه دومیکه استعاری است. من رویکرد ملموس و واقع گرایانه را نمیپسندم. چون معتقدم طراح یک وزنه است در کار و میتواند به وزن کار کمک کند. پس باید مثل نویسنده که در واقع گرایانه ترین شکل هم نگاه استعاری اش را دارد این را حفظ کند. نگاه استعاری یعنی اینکه من در جهانهایی سیر میکنم و لایههای دیگری هم به کار اضافه کنم. در جهان استعاری ما دنبال ساختاری میگردیم که بعید اما ممکن است. رمزگشایی ممکن است از همه نشانههای صحنه ای نشود اما اشکالی ندارد امکانی به متن میدهد به هر حال و به اجرا. مثلا در همین کار آن پردهها در انتهای صحنه از یک نگاه استعاری میآید اما اگر کشف هم نشود یک امکانی به بازیگران برای ورود و خروجهایشان میدهد.
قصابیان: من به عنوان مخاطب که طراحی صحنه را نگاه میکنم یک حسن بزرگ در آن میبینم. همیشه با دیده شدن دیواره در تئاتر مشکل داشتم. وقتی دیواره در صحنه دیده میشود هر چه عنصر در صحنه دیده میشود در شکل شمایل باقی میماند اما وقتی با میزانسن یا طراحی صحنه دیواره حذف میشود میتوان همه چیز را تبدیل به نمایه یا نماد کرد. اینجا هم طراحی صحنه به نظرم در عین سادگی و جدا از انتخاب متریال و رنگها و کل ابزار واقع گرایی که در صحنه هست که به دقت انتخاب شده پردهها کاری میکنند دیواره از بین برود و همه چیز کارکرد نمادین پیدا کند.
مهدیزاده: اینجا ما در یک سالن ایتودیویی یا همان قاب عکسی کار میکنیم و خب باید با وجود درو دیوار بی ریخت سالن و پروزکتورهایی که از سقف آویزان هست یک تمرکزی ایجاد کنیم و ریختی ارائه دهیم.به نظرم اولین چالشی که در این سالنهای استودیویی طراح صحنه با ان مواجه است خط افق است. اگر آن خط افق دیده شود قافیه را باخته ایم. من سعی کردم آن خط افق را از بین ببرم و چیز دیگری که برایم مهم بود در نمایش پر رنگ شود عدم قطعیتی بود که متن از آن حرف میزد. باید نمایش را در یک پرسپکتیوی میبردم که هر نقطه صحنه بتواند پایانی باشد که نیست و این همان تاکید بر عدم قطعیتی بود که از آن حرف زده میشود.
برهانیمرند: به گمانم طراحی صحنه در کشور ما دچار چالش بزرگی است که ارزشهای کاراکتر صحنه را به دلیل شرایط غلط تئاتر ما لوس میکند. شاید زندگی با دکور و امکاناتی که به گروه اجرایی میدهد به عنوان عنصری کم کننده که بار گروه را کم میکند از اجرای دهم به بعد در تئاتر ما رخ میدهد چون پیش از آن حتی اگر ماکت کاملی هم در اختیار گروه قرار بگیرد چیز موهومیاست. تازه از شب اول اجرا گروه امکان این را دارد که به شکل عینی دکور را ببیند و در آن در واقع تمرین کند. در بهترین شرایط پیش از آن میتوان فقط دکور را تصور کرد در حالیکه دکور امکان بسیار بالایی برای یک تئاتر است. مثلا ما خیلی از اجرا گذشت و تازه این تو در تو بودن پردههایی که رضا طراحی کرده بود را کشف کردیم و بازیگر در آن جا افتاد. در واقع اینگونه طراحی صحنه مظلوم است و دیر شکفته میشود. همیشه به عنوان تافته جدا بافته میماند.
اشاره شد که پایانهای متعددی را برای نمایش نوشتید . به نظرم شک بزرگی در پایان نمایش بود در حالیکه شاید میشد حدسش هم زد. اما در پایان شما با صحبتهای خورشید به عنوان راوی وجود او و وجود روایت را زیر سوال میبرید یکجورهایی
قصابیان: نوعی روایتگر دروغگوست
بله. خب این هم شگفت انگیز است و هم پرسش برانگیز...
برهانیمرند: ببینید من پایانهای زیادی نوشتم. نه بازنویسیهای متعدد بلکه پایانهای متفاوت که مجبور بودم برگردم عقب و منطق رسیدن به آن پایان را تغییر دهم. شاید کمیاز این حیث بگویم که اینجا دیگر تحمیل نویسنده بود و حتی مقاوتهایی برای این پایان از طرف گروه میشد اما من همیشه دموکرات بودم و گفتم بگذارید در پایان خودخواه باشم. در واقع شاید این پایان یک آغازی باشد برای یک کار فرمالیستی دیگرم و میخواستم واکنشها و نظرات را ببینم و حق داشتم در مواجهه با تماشاگر آن را امتحان کنم. اینکه چقدر سلیقه مخاطب امروز ما که شاید کم روایتهای امروزی را خوانده و به یک ذائقه رایجی خو گرفته این را بر میتابد. من در نمایشنامه بعدی ام راوی دروغگویی دارم که لحظه به لحظه دروغ میگوید. در واقع علنا دروغ میگوید.
از یک منظر دیگر با این پایان شما بر آن محور اخلاقی کار که میگوید بر گردید و به انتخابهایتان نگاه کنید هم تاکید میکنید...
برهانیمرند: من دوست داشتم بر عدم قطعیت انگشت بگذارم و تاکید کنم. حتی اینکه اخلاق هم اینگونه است و قضاوتهای ما چقدر نسبی است. اصلا میخواهم بگویم ببینید نمیخواهیم چیز خاصی بگوییم. ذهنتان را صفر کنید و از سالن بیرون بروید فقط مواظب دانههای تسبیح اما باشیم. اشاره به اینکه وقتی در یک دره صدای یک دانه تسبیح بپیچد شاید سالها بعد سبب آمدن یک بهمن شود.
باز از منظری دیگر این پایان کار شما را به سمت کار پست مدرن نزدیک میکند. موراکامیمیگوید:من وقتی پایان را پیدا میکنم تازه شروع میکنم به نوشتن. شما پیشنهادتان با این پایان این است که بر گردید و دوباره روایت را بازخوانی کنید که این از مولفههای هنر پست مدرن است. بازخوانی و رسیدن به زاویه دیگر و اینکه ببینیم حقیقت دیگر معنای فردی دارد و برای همین کامل نیست...
برهانیمرند: من از دیرباز در نوشتن و کارگردانی مفهوم زمان برایم مهم بود. از متنهای رئالیستی تا الان . در دراماتورژی و کارگردانی متن مرگ فروشنده میلر یک کشتی اساسی با این مفهوم در متن میلر داشتم که بسیار در من تاثیر گذاشت و میتوانم بگویم نمایشنامه نویسی ام را میتوانم به دو دوره قبل و بعد از این کار تقسیم کنم.بعد در مرغابی وحشی تاثیر آن کار 9 ماهه مشخص است که همه چیز را آنجا به هم ریختم. در کابوسها.... این تجربه به بار نشست و درعین حال آن طور که میخواستم نشد. قبل از این متن ،متن دیگری داشتم که اجرا نرفت و در آنجا باید این تجربه کامل میشد اما اجرا نشد و ناقص ماند و حس و حالش آمد به این کار. من همیشه بازی با فرم برایم حسرت بود. همیشه محکوم بودم به اینکه خیلی رئالیستی نگاه میکنم اما به دلیل اینکه من آذری زبان هستم و زبان دومم فارسی است سالهایی که دوستانم داشتند روی فرم تجربه میکردند من تلاش میکردم رویاهایم را فارسی ببینم و این زبان را از خود کنم. هنوز هم در خوابهایم گاهی به آذری حرف میزنم. من سعی زیادی کردم تا ظرایف زبان را درک کنم. برای این تلاشی هم که کردم ارزش قائلم و برای همین حاضر نیستم نه زبان و نه فرم را به ابتزال بکشانم.
چقدر جادوی رادیو در این سالها روی شما اثر گذاشته است؟
برهانیمرند: من مخیل ترین کار را هم بکنم انگ رادیویی بودن را به من خواهند زد. حتی اگر کار سینمایی کنم که امسال دارم اولین فیلم 35 خود را میسازم. اما بر خلاف تصور رایج باید بگویم من به خود میبالم که از ظرفیت عنصری مثل صدا بهره گرفته ام و بدا به حال بچههایی که ظرفیت دیالوگ را نمیشناسند. اما وقتی زیاد روی این انگ رادیویی بودن تاکید میشود کمیتوهین آمیز میشود انگار من فرق مدیومها را نمیشناسم.جالب این است که من 5 نمایشنامه رادیویی نوشته ام که 4 تای آن هم به اسم همسرم آزاده انصاری است. در این سالها دراماتوژی و سردبیری زیاد کرده ام اما همیشه فکر کرده ام اتفاقا نوشتن نمایشنامه رادیویی خیلی سخت است و من هم نویسنده صحنه هستم. اما من حتما طی 20 سال همنشینی با رادیو باید باری از آن گرفته باشم. اگر معاصر باشم باید از امکان آن استفاده کنم. همان طور که وقتی میلر کار میکنم روی من اثر میگذارد. در رادیو من با رمانها و نمایشنامههای نویسندگان بزرگی سر و کار داشته ام و رسوباتی حتما در من داشته است.
آقای قصابیان کنش درونی این نمایش بسیار پویاست برخلاف ظاهر بیرونی تا حدودی ایستایش...
قصابیان: البته متن این ایستایی را قبول ندارم. دامنه تاویل متن زیاد است. اینجا و در این اجرا انتخاب کارگردان این شکل ایستا بوده و ما هم به عنوان بازیگر تابع آن بودیم.
یعنی شما اگر کارگردان بودید به شیوه دیگری کار میکردید؟
قصابیان: نه. انتخاب من هم همین بود اما این به معنای این نیست که متن را جور دیگری نمیشود اجرا کرد. من هم این را ترجیح میدهم که بی جهت در صحنه تکان نخوریم و صبر کنیم تصویری کامل شود. شاید جا به جایی زیاد آن تمرکز را از بین ببرد اما باز هم میگویم این یک جور اجراست. حتی میشد در شکل سکون کامل اجرا برود. مثلا در این سالها کسی مثل امیر رضا کوهستانی راه متفاوتی را در اجرا میرود که حاصل سکوت و مکث آدمهای نمایشش فضای متفاوتی ایجاد میکند. درک بازیگر از تفاوت سکوت و مکث در اینگونه اجراها خیلی مهم است. برای همین هر کسی نمیتواند در این راه موفق باشد. من میگویم از این ساکن تر هم میشود متن را اجرا کرد یا پویا تر . آنچه در این اجرا میبینید حاصل یک فکر است. فکر این کارگردان. میدانم منظور سوال شما چیست. در بازیگری سخت است این درون پویا را با ظاهر ایستا بروز دادن و نمیشود گفت چطور و با چه الگوی واحدی میشود به آن رسید. هر بازیگر یکجور عمل میکند اما درک آن مکث و سکوت بسیار مهم است. این را هم در جواب سوال قبلی میگویم که اینجا هر وقت نمایشنامه نویسی به زبان احترام میگذارد انگ رادیویی بودن بهش میچسبد. اینکه به مهندسی صدا که فکر کند محکوم میشود.
( محسن قصابیان و رضا مهدیزاده برای دیدن نمایش سقراط ما را ترک میکنند)
آقای ساعی خشایاری که شما نقشش را بازی میکنید یکی از دو راوی جستجوگر نمایش است که ما را با چهار نفر دیگر همراه میکنند. چه تعریفی خودت از خشایار داری؟
به نظرم در این نمایش نباید به تک تک شخصیتها نگاه روان شناسانه شود. بلکه در هر لحظه باید به خودمان یادآوری کنیم که روابط این افراد اهمیت دارد و حالا خشایار و خورشید یک نخی هستند که این روابط را دنبال میکنند و کند و کاو میکنند . خشایار در همان صحنه اول با چیزی مواجه میشود که تا به حال نشنیده بوده و اینکه با خورشید خواهر و برادر هستند و میپرسد اگر اینگونه است چرا من تا به حال نمیدانستم.از همین جا بحران هویت میآید سراغش. به نظرم نسل من این را بیشتر از همیشه درک میکند. این نسل انگار خیلی درونی تر هستند و زیاد فکر میکنند. شاید حتی زیادی فکر میکنند و یک جورهایی دارد برایشان خطرناک میشود.شما ببینید در همین تئاتر ما خودم شخصا مشکلم این است که انگار بین نسل من و گذشته هیچ رابطه ای نیست. نسل گذشته خودش را از این نسل جدا کرده است. ما از گذشته خودمان جدا ماندیم و حتی آموزشهایمان را از این نسل نگرفتیم. در دانشگاهها درجه یکهای نسل قبل حضور ندارند در حالیکه برای نسل قبل از ما اینگونه نبود شرایط و رادیها و بیضاییها و رفیعیها بودند و به آنها آموزش دادند.
برهانیمرند: من با تایید حرفهای سهیل اعتراف میکنم از نزدیک به واسطه اینکه داور جشنوارههای دانشجویی بودم و متنهای زیادی از این نسل خواندم میدانم استعدادهای شگفت انگیزی در این نسل هست اما امکان رو به رو شدن با مخاطب را ندارد چون متنها نه چاپ میشود و نه روی صحنه میآید. نسل من توانست با مخاطب مواجه شود اما این نسل امکانش را ندارد انگار و این خسران بزرگی است.جسارت این نسل مثال زدنی است. حیات نمایشنامه نویسی ما دارد دچار خسران میشود درست مثل این سالهایی که خیلی از نمایشنامه نویسان ایرانی نتوانستند متنهایشان را اجرا کنند و چه بسا اگر اینطور نمیشد ما دو پله در نمایشنامه نویسی جلوتر بودیم.
آقای برهانیمرند بحران هویتی که به آن اشاره شد بحث روز هنر معاصر است. شما دارید میگویید تا این بحران هویتی حل نشود انگار نسل بعد اصلا شکل نمیگیرد.بعد در کنار این مسئله مسائل اخلاقی را هم مطرح میکنید. این دغدغه از کجا با شما همراه شد؟
برهانیمرند: خیلیها معتقدند دوره این حرفها گذشته که در تئاتر اندیشه ورزی کنیم اما اگر عمیق نگاه کنیم ما اتفاقا در دل دوره ای هستیم که هنر باید حرف بزند و خیلی ارتجاعی است اگر فکر کنیم هنر رسالتی ندارد و حرف از اندیشه زدن کهنه است.بزرگترین چالش امروز ما مخاطب است. الان اصرار بر آرمان گرایی عین به روز حرف زدن است. به نظرم امثال ما باید راه خودمان را برویم و تقصیر ما نیست اگر سلیقه مخاطب تغییر کرده و تئاترهای شکل گرا و کمدیهای مبتذل باب طبع مخاطب شده چون طی این سالها یا از آن حمایت شده یا پولدار بوده و ... ما باید روی اصول خودمان پافشاری کنیم.من نمیدانم چگونه است که وقتی در تاکسی مینشینیم با یک راننده روشنفکر رو به رو هستیم که تحلیلهای عمیق سیاسی و اجتماعی دارد اما به تئاتر که میرویم میبینیم هیچ نسبتی با جامعه حس نمیکنیم. همسایه ما دچار فقر است و اصلا خانواده خود ما و بعد دیگر از اجرا رفتن مرگ فروشنده میلر خبری نیست.
شعر بیبی بی دل از کجا به ذهنتان آمد و یکی از نخهای ربط اصلی نمایش شد؟
برهانیمرند: اول اینکه معتقدم شهریار قنبری یک شاعر شش دانگ است. بعد هم این اهنگ مرا ببخش را به این دلیل که حس میکردم الان یک فضای آشتی همه ما نیاز داریم برایم پر رنگ شد. همه ما این روزها نیاز به بخشش داریم. از فضای سیاسی امان بگیر که دیگر داریم بخشش را گدایی میکنیم چون به وقتش نبخشیدیم تا ابعاد اجتماعی . واقعا اگر میخواهیم سعادت را برای نسل بعد بگذاریم باید ببخشیم.
پایان بخش اول
گفتوگو: آزاده سهرابی