سرویس تئاتر هنرآنلاین//
گپوگفت و مرور سالها فعالیت هنری ادبی با نصرت مسعودی که علاوه بر بازیگری، نمایشنامهنویسی و کارگردانی تئاتر در شعر و ترانهسرایی نیز دستی بر آتش دارد و اهالی هنر و ادب به اشکال مختلف با آثار و نوشتههای او آشنایی دارند را شکرخدا گودرزی عزیز از دوستان قدیمی مسعودی که اتفاقا اهل لرستان است و سابقه بسیاری در زمینه نمایشنامهنویسی، کارگردانی، بازیگری و از قضا سرودن شعر دارد برعهده گرفت. آنچه در ادامه میخوانید ماحصل گفتوگوی صمیمانه و خواندنی این دو هنرمند عرصه تئاتر در محل خبرگزاری هنر ایران به بهانه برگزاری بزرگداشت این پیشکسوت عرصه تئاتر در سیودومین جشنواره بینالمللی تئاتر فجر است که بیش از آنکه یک گفت و گو تئاتری باشد بخاطر علاقه این دو هنرمند فضایی شاعرانه به خود گرفت.
شکرخدا گودرزی با خواندن یکی از معروفترین سرودههای مسعودی باب سخن را چنین گشود:
به دیدنت میآیم، بیگل، بیشیرینی
و میبینی
آنقدر گیسوان تو را
ورق زدهام که تاریکم.
در من خیره میشوی
و میشوم، آسمانی
که مشت مشت ستاره
به صورتش پاشیده باشند
اما باغهای در آ ستیناش
شرمسار سبدهای خالیاند.
به دیدنت میآیم
بیگل، بیشیرینی
و به دل نگیر
که ما را
چون پار
بیکار خواستهاند.
گودرزی: تئاتر در خرمآباد دهه 40 چگونه بود و چه شد که این عشق و علاقه در نمایش در شما شکل گرفت؟
مسعودی: در مجموع با آنکه خرم آباد و اطراف آن از زمانهای دور، گهواره تمدن بودند و امروز مفرقها و آثار باستانی باقی مانده از آن دورانها در موزههای گوشه و کنار جهان اثبات کننده این حرف است، اما متاسفانه و بنا به دلائل مختلف در نیمه اول دهه چهل زیرساختهای شهری کاملی نداشت و آن چیزی هم که به نام تئاتر در آن دهه انجام میشد، یکسری تئاترهای دبیرستانی و غیرحرفهای بود که خود من هم انجام میدادم و یکسری هم کارهایی بود که در باشگاه افسران و توسط افرادی که مثلا از تهران یا شیراز به خرمآباد آمده بودند به تقلید از آنچه در شهرها دیده بودند اجرا میشد. در واقع از نیمه دوم دهه چهل به بعد تئاتر در خرمآباد کمکم به سوی حرفهایتر شدن قدم برداشت. یادم میآید که خواست درونی اشتیاق به دیدن صحنه تئاتر، پرده، پروژکتور و... در من آنقدر زیاد بود که برای تماشای تئاتر سوار ماشینهای ترانسپورت میشدم و به قول خانمهایی که برای بچههایشان قصه و متل میگویند، تق و تق و لق و لق میآمدم تهران که مثلا نمایش "مطبخ" عرفانیان را که محمدعلی جعفری در آن بازی میکرد را ببینم.
گودرزی: اولین کاری که کردید چه بود؟
مسعودی: اگر درست بخاطر داشته باشم اولین کاری که من انجام دادم نمایشی بود به اسم "فراری" که اتفاقا متن آن را نیز خودم نوشته بودم و کار خاطرهآمیزی هم هست. در آن نمایش من خودم نقش یک دزد را بازی میکردم و بازیگر دیگری داشتیم که زیاد با صحنه آشنایی نداشت و در آن نمایش قرار بود در نقش یک افسر پلیس من را دستگیر کند ولی وقتی آمد روی صحنه و جمعیت را دید روی صحنه غش کرد. من که وضع را اینطور دیدم با آن خلاقیتهای جوانانه و به صورت بداهه اما فکر نشده، رفتم بالای سر بازیگرمان و بهش میگفتم که اصغر جان بلند شو الان فکر میکنند که من افسر را کشتم. جالبتر اینکه مردم فکر میکردند که ما داریم نمایش کمدی بازی میکنیم و ما را تشویق میکردند و این کاری که من انجام میدهم بخشی از نمایش است. البته این بداهه که من انجام دادم بیتجربگی در آن بسیار ملموس بود چرا که من حداقل باید میگفتم جناب سروان یا سرکار استوار بلند بشید نه اینکه اسم او را صدا بزنم و بگویم اصغر بلند شو. خلاصه اینکه در حالیکه مردم ما را تشویق میکردند یک لیوان آبی به بازیگرمان رساندیم و خلاصه به هر قیمتی بود بلند شد.
گودرزی: شما نقش بسزایی در آموزش در شهر خرمآباد داشتید. در واقع من خیلی از بچههایی را که میبینم به این موضوع معترف هستند و من هم به این مسئله معترفم که واقعا چنین نقشی در آموزش داشتید و تردیدی در این مسئله نیست. از چه زمانی و چگونه در آنجا آموزش را شروع کردید؟
مسعودی: راستش آموزش تئاتر را در ابتدا ما با برگزاری نمایشنامهخوانی آغار کردیم. بدین صورت من بعضی شبها بچهها را جمع میکردم و به خیابان ششم بهمن آن موقع که الان شده خیابان علوی میبردم و زیر چراغهای برقی که تازه زده بودند مینشستیم روی چمنها و بعضی کتابهایی را که در ارتباط با نمایش و نمایشنامه منتشر شده بود را با هم میخواندیم. باور بفرمائید گاهی اوقات معنی بعضی لغتها را متوجه نمیشدیم و نکته اینکه وقتی برای پرسیدن معنی آن لغات پیش معلمهای ادبیات میرفتیم حتی آنها هم معنی درست کلمات را نمیدانستند. به عبارتی دیگر ما با کنکاش و تحقیق و دویدن به دنبال معنای آن لغات بالاخره به اصل آن میرسیدیم. اتفاقا یادم میآید که در نمایشنامهای آن زمان کلمه "سانتیمانتال" را دیدیم و چون معنی آن را نمیدانستیم رفتیم پیش یک معلم ادبیات و از او پرسیدیم، باور کنید معلم بنده خدا در آن زمان حتی از رو هم نمیتوانست این کلمه را بخواند. یعنی به این شکل ما تلاش میکردیم که یک خودآموزی بکنیم و دوست داشتیم که از دیگران هم بیاموزیم اما واقعا دیگران بعضا در موقعیتی نبودند که بتوانند به سوالات ما جوابی بدهند و این برای من خیلی دلتنگی ایجاد میکرد.
گودرزی: وقتی فعالیتهای شما نگاه میکنم یکی از نکتههای بسیار مهمی که باید به آن اشاره کرد این است که شما نه تنها در عرصه تئاتر بلکه به عنوان یکی از پیشقراولان عرصه سینما هم برای استان لرستان بودید و جالب اینکه در تاریخچه شما بازی در "شهر قصه" هم دیده میشود.
مسعودی: اولین فیلم نگاتیوی که بازی کردم فیلم "یاد ایام" بود که اتفاقا لوکیشن آن در شهر بروجرد بود و من در سه نقش بازی میکردم. خاطره جالبی که از بازی در آن فیلم در خاطرم هست که فکر میکنم گفتن آن جالب باشد. محل فیلمبرداری ما در بازار بروجرد بود و قرار بود من در خواب ببینم که دزدها مغازه من را زدند و من فریاد بکشم که آی دزد، آی دزد، خلاصه تا اینکه بالاخزه نور و دوربین و صدا و همه چیز آماده فیلمبرداری شد ساعت حدود دو شده بود و وقتی که من فریاد کشیدم آی دزد، آی دزد و نمیدانستیم که در پیچ همان کوچه پاسبانی قدم میزند. نهایتا اینکه آن پاسبان با شنیدن صدای دزد به سرعت آمده و اسلحه کشید و تاجائیکه کم مانده بود حتی شلیک بکند. خلاصه این خاطره از اولین فیلمی بود که من در آن بازی کردم.
گودرزی: تعداد اشعار چاپ شده شما خیلی بیشتر از تعداد نمایشنامههای شما است. چرا؟
مسعودی: دلیل این مسئله خیلی ساده است. متاسفانه ناشران به آسانی تن به انتشار و چاپ نمایشنامه نمیدهند. حتی وقتی شما خاطرات اکبر رادی را هم که میخوانید متوجه میشوید که او نیز با این مسئله روبرو بوده چون واقعا نمیخرند و نمیخوانند. به این دلیل در طول این سالها من تنها موفق شدم دو نمایشنامه خودم را منتشر کنم که البته آن هم با فروختن اشیاء ضروری زندگیام میسر شده است. اما در رابطه با شعر به این دلیل که اقشار مردم به ویژه قشر جوان تعلق خاطر بیشتری به مسائل حسی دارند تا نسبت به مسائل عمیق فکری، به همین خاطر زیاد نمایشنامه نمیخوانند. من مطمئنم که اگر شما از دانشجویان خودتان بپرسید که چند نمایشنامه اکبر رادی را خواندند به سختی بتوانید کسی را پیدا کنید که با آثار او آشنا باشد.
گودرزی: کاملا درست میفرمائید و اصلا با نویسندگان ایرانی آشنا نیستند و این دردی است که امثال شما کشیدید و خیلیها هم در حال حاضر با این مسئله مواجه هستند. متاسفانه یک جو بومی ستیزی به وجود آمده که انگار هرچه از شرایطی بومی خودت فاصله بگیری عزیزتر هستی یا گویا اگر از اصل خودت فراریتر باشی روشنفکرنماتر و ظاهر فریبتری.
مسعودی: در همین باره که میفرمایید یکی دو تن از نقادها درباره شعر و قصه من نوشتند که کاش مسعودی در خرمآباد نمیماند. حالا توجه داشته باشید که این را زمانی مینوشتند که مانند امروز ارتباطات به این شکل نبود که اینترنت یا شبکههای ویژهای وجود داشته باشد که مثلا من شعرم را در گوشهای بگذارم و یک نفر در ایتالیا آن را بخواند و به زبان ایتالیایی ترجمه کند. کمااینکه شعرهای من را به زبانهای ایتالیایی، اسپانیایی، انگلیسی و زبانهای دیگر ترجمه کردند. آن روزگار متاسفانه اینگونه نبود و ما در محاقی مانده بودیم و مجبور بودیم که آن را تحمل کنیم. در واقع شعر هم که این دوران بیشتر خوانده میشود به دلیل پیشرفتهایی است که در ارتباطات به وجود امده است. نکته دیگر اینکه منهای این بومی ستیزی که بوجود آمده و نمایشنامههای ایرانی امثالی همچون مرحوم ساعدی یا مرحوم رادی خوانده نمیشود، خواهش میکنم که این بار که تشریف بردید سر کلاس از دانشجویانتان بپرسید که چند نفر از آنها "دشمن مردم" ایبسن را خواندند. اگر کسی گفت که خوانده لطفا از او بپرسید که موضوع و هدف نمایشنامه چیست.
گودرزی: یکی دیگر از کارهای جالب شما که البته حکایت از آشنایی شما با موسیقی دارد، کار در عرصه ترانهسرایی و سرودن ترانه است.
مسعودی: امیدوارم به من نگویید که برایتان بخوانم چون من میخوانم.
گودرزی: واقعیت اینست من اسم این گفتوگو را مصاحبه به آن معنی و وجه مرسوم نمیگذارم و علت آن هم اینست که ما به هم نزدیک هستیم. پس اگر بخوانید هم مطمئن باشید که من بیشترین لذت را میبرم.
مسعودی: صادقانه بگویم من وقتی متوجه شدم که قرار است با شما گفتوگو کنم خیلی لذت بردم. از این جهت که گفتم من و شکرخدا گودرزی عزیز مینشینیم و با هم درد دل میکنیم و در واقع من این حرفها را مصاحبه نمیدانم چون که در مصاحبهها باید به هر شکل کلمات را خیلی حساب شده، با بازتاب بیرونی و برای اقشار بیرونی بر زبان آورد تا یک وقت مثلا اگر مدیری، مقامی یا کسی دید برداشت اشتباهی نکند.
گودرزی: حالا واقعا ممکن هست یکی از آن ترانههایی را که سرودید و بیشتر هم آنطور که من شنیدم با زبان لری هستند را با صدای خودتان برای ما بخوانید؟
مسعودی: متاسفانه یکی از مشکلاتی که من این روزها دارم آن هم به واسطه داروهایی که برای قلبم استفاده میکنم ضعف حافظه است ولی همانطور که خودتان میدانید ترانه خواندن هم مانند سرودن شعر یک حال و هوای خاصی میخواهد. من وقتی شعر میگویم زمانی است که شعر آمده و یقه من را گرفته و دارد من را خفه میکند و من برای اینکه یقهام را رها کند و خلاص بشوم شروع به نوشتن آن میکنم.
(نصرت مسعودی پس چند ثانیه سکوت با حسی وصف نشدنی یکی از ترانههایش عاشقانه خود با صدای گرماش برای ما خواند.)
گودرزی: بدون تعارف عرض میکنم که یک جامعالاطرافی در کار شما وجود دارد. اما نکته مهمتری که حداقل برای خود من بسیار آموزنده است وجود صداقت، سادگی و صمیمتی است که در برخورد شما با هنر وجود دارد. یعنی به نظرم هر آنچه در درونتان هست را بدون ملاحظه و پردهپوشی بیان میکنید. این صداقت داشتن در برخورد با هنر چه تاثیری در کار هنری میتواند داشته باشد؟
مسعودی: همانطور که احتمالا خودتان هم بارها در کلاسهای درس برای دانشجویان تدریس کردید اینست که میگوید؛ برای آنکه بتوان تشخیص داد که یک تولید هنری اصیل هست یا نیست، بکراند آزاد بودن آن مورد بررسی قرار میگیرد. یعنی آن چیزی که به بیرون پرت میشود را شما یا بدون ملاحظه پرت کردید، یا نه به هر دلیلی دست به خودسانسوری زدید. در رابطه با خودم واقعا در شعرها، ترانهها و نمایشنامههایم بسیار بیپروا صحبت میکنم چون میخواهم خودم باشم، من نمیخواهم هیچ دیگری باشم و هیچ نقابی به چهره نمیزنم. من مسعودیام، همان مسعودی که سالها بدون اینکه به هیچ دسته و گروه و سازمانی وابسته باشد از کار اخراج شده است ولی باز هم از پا نیایستادم. هنرمند، سیاسی نیست، هنرمند انسانیست و رنجهای او نیز انسانی است. حالا ممکن است کسانی به این موضوعات سیاسی نگاه بکنند اما این ربطی به هنرمند ندارد. من وقتی گرسنگی را میبینم رنج میبرم، من کاری با وزیر اقتصاد و مسئولان سیاسی و دولتی ندارم.
گودرزی: یعنی هنرمند بیدغدغه به نظر شما اصلا هنرمند نیست.
مسعودی: اصلا هنرمند نیست. در فلسفه هنر میگویند هنر برای هنر، اما مگر هنرمند در جایی جز مناسبات اجتماعی زیست میکند. این کارهایی که سرمایهداران و کارتلهای بزرگ دنیا بوجود میآورند حقهبازی است. به هر شکل برای توجیه این حقه، هنرمندانش را نیز میخواهند. هنرمند را همانند یک گل در نظر بگیرید که مقداری بو از خودش تراوش میکند. این گل بدون هیچ ملاحظهای برای آدم سرماخورده همان بو را دارد، برای آدم سالم همان بو را دارد، برای آدم مقام و منصبدار هم همان بو را دارد و برای آدم بقال و میوهفروش و... نیز همان بو را دارد، چون فی ذاته این گل بو دارد. هنرمند هم اگر هنرمند باشد وقتی فقر را ببیند آن بازتابهای درونیاش شروع میکنند به کنشهایی که او را وادار میکند که یک چیزی را متعین کند که فقر در آن هست.
گودرزی: شما حدود دو دهه مسئول انجمن نمایش شهر خودتان بودید. الان این انجمنهای نمایش کجا هستند و سرنوشت آنها چه شد؟
مسعودی: من معتقدم برچیده شدن انجمنهای نمایش یکی از آسیبهای جدی بود که طی سالهای گذشته به تئاتر ایران زده شد. اما اینکه چرا انجمنهای نمایش را جمع کردند و بعضا حتی یک نفر را که هیچ تخصصی هم ندارد مسئول این کار کردند به این دلیل است که میدانند یک نفر را میتوان به راحتی فریب داد، مجاب کرد و حتی برای اعمال سیاستهای فلان دستگاه او را خرید. در حالیکه توجه بفرمایید ما در قرآن کریم درباره شورا حداقل چهار آیه داریم که در آنها به انسان درباره فکر کردن و تصمیم گرفتن تاکید میکند بر همفکری و شورا با دیگران.
گودرزی: به این دلیل مسئله انجمنهای نمایش را مطرح کردم که من اعتقادم بر اینست که اگر تئاتر مملکتی بخواهد رشد کند ریشه آن رد شهرستانها است.
مسعودی: این حرف شما واقعیتی است که نمیتوان منکر شد، برای اثبات آن هم ببینید قطبالدین صادقی کُرد است، شکرخداگودرزی لُر است، اکبر رادی گیلانی است، رضا صابری مشهدی است، اصغر همت شیرازی است و...
گودرزی: یادم میآید من به همراه داریوش ارجمند، اصغر همت و افسر اسدی داشتیم از یکسری دانشجو امتحان میگرفتیم که یکی از آن بچهها به من گفت این درست نیست که همه امکانات برای شما تهرانیهاست. من در جواب آن دانشجوی جوان گفتم عزیزم ما چهار نفر که اینجا هستیم یکی اهل شیراز، یکی اهل میانه، دیگری اهل مشهد و من خودم هم لُر هستم. در واقع قصدم از طرح این خاطره رسیدن به این مسئله بود که من بر این باورم که تئاتر ما اگر بخواهد سرپا بیایستد راهی جز اینکه تئاتر شهرستانها را قوی بکند ندارد.
مسعودی: کاملا در این مسئله من با شما هم عقیده هستم.
گودرزی: در واقع طی سالهای گذشته اتفاقی افتاد که به نظر من اتفاق خیلی بدی بود و آن اینکه تحت عنوان استقرار گروهها، انجمنهای نمایش را متلاشی کردند و به نظر من این ضربه مهلکی به تئاتر شهرستانها زد.
مسعودی: البته من این مسئله را آنالیز کردم و به نتایجی هم رسیدم. البته شاید گفتن این حرفها به این صراحت کمی نازیبا است و ممکن است بعضی به اشتباه برداشتهای سیاسی از آن بکنند اما یک بحثی وجود دارد تحت عنوان استبداد شرقی یا به قول انگلیسیها اورینتال دیسپوتیسم (Oriental despotism). این همان مسئلهای است که ما در جامعه داریم و در همین راستا متاسفانه در فرهنگ ما به فرد بیشتر از تفکرات جمعی بها داده میشود. در حالی که این تفکرات جمعی که زاییده تفکرات ایمانی ماست ولی آن را کنار گذاشتیم. این سبب شد که ترجیح بدهند با یک نفر کنار بیایند تا با یک جمع پنج نفره. چون با یک نفر راحتتر میشود معامله کرد تا با یک جمع. ببینید الان یک استاد دانشگاهی به نام آقای گودرزی میگوید که مسعودی فرد پیشکسوتی است، سالها تئاتر کار کرده، نمایشنامهنویسی کرده، کارگردانی کرده و منهای سالهای درازی که در انجمن تدریس کرده هفده سال هم در دانشگاه کمالوند درس داده و استاد بوده اما از حدود 8 سال پیش یکدفعه همه اینها را میگذاری کنار!؟ چگونه همه اینها ناگهان به هیچ تبدیل میگردد بطوریکه حتی یک کلاس هم دیگر به من نه در دانشگاه میدهند و نه در جای دیگر؟! بد نیست اینجا یک خاطرهای را برای شما بازگو کنم که فکر میکنم شنیدنی باشد. ما یک مدیرکلی داشتیم که لزومی ندارد نامش را بیاورم اما اسناد حرفی که میزنم موجود است و میتوانم ثابت کنم. روزی آمد پیش ما و گفت که فلانی ما میخواهیم که یک مدرسه هنرهای نمایشی راهاندازی کنیم و تنها کسی که میتواند به ما کمک کند شما هستید. چون من آن زمان فوق لیسانس داشتم و با توجه به مدرکم میتوانستم مجوز راهاندازی این مدرسه را بگیرم. به من گفتند که شما بیایید به ما کمک کنید تا مجوز را بگیریم بعد هم خودتان رئیس این هنرستان باشید و تدریس هم بکنید. باور میکنید بعد از اینکه مدرسه راه افتاد به تنها کسی که اجازه ندادند نه رئیس بشود، نه معاون بشود و نه حتی تدریس کند من بودم.
گودرزی: کی مطلع شدید که قرار است در سیودومین جشنواره تئاتر فجر برای شما بزرگداشت برگزار شود و از چه طریق به شما اطلاع دادند؟
مسعودی: پنج شش روز قبل از جشنواره یکی از اولیای امور به من زنگ زد و در اینباره به من گفت که قرار است چنین برنامهای برای من برگزار شود و من باید به تهران بیایم. از طرفی هم چون با روحیات من آشنا هستند واقعا از من میپرسیدند که بالاخره میایی یا نمیآیی که من گفتم اتفاقا امسال تصمیم گرفتم که بیایم. و باید بگویم که تئاتریها نشان دادند که با تمام کم لطفیهایی که برای من وجود داشته و فضای جبران آن نبوده به مجرد ایجاد فضا درصدد جبران آن برآمدند و حداقل از این بابت که لبخندی به ما زدند خرسندم. اما یک خاطرهای را بد نیست تعریف کنم که اتفاقا شاید به نوعی به این برنامهای که دوستان لطف کردند و قرار است در جشنواره برگزار شود مربوط باشد. اما یک خاطره دیگری هم دارم که فکر میکنم اجازه بدهید تا تعریف کنم. من چند سال پیش در دانشگاه علمی کاربردی تدریس میکردم و بخاطر عشقی که همیشه به تدریس داشتم خیلی تلاش میکردم که به بچهها مطالب به روزی ارائه بدهم و خلاصه اینکه آن سال من را به عنوان استاد نمونه انتخاب کرده و در مراسمی در سالن شهیدآوینی از ما تقدیر و تشکر کردند. اما اگر به شما بگویم که ترم بعد به من هیچ کلاسی ندادند باور میکنید؟! من هم به همین خاطر از اساتید خواستم و از آنها خواهش میکردم که تو را به خدا آنقدر خوب درس ندهید که شما را به عنوان استاد برگزیده انتخاب کنند چون ممکن است ترم بعد دیگر هیچ کلاسی نداشته باشید. اما با همه این حرفها که زدم این را نیز باید اضافه کنم که من بر اساس آنکه میگویند غم و شادی بر عارف چه تفاوت دارد، این کارها برای من مهم نبود.
سود و زیان و مایه چو خواهد شد از دست/ از بهر این معامله غمگین مباش و شاد
در ادامه شکرخدا گودرزی همانگونه که با خواندن شعری از سرودههای مسعودی همه ما را به گوش جان سپردن به حرفهای این هنرمند پیشکسوت عرصه فرهنگ و هنر دعوت کرده بود با خواندن شعر "پارمیدا" (یکی از معروفترین سرودههای نصرت مسعودی در مقام شاعر) گفتوگو با این هنرمند خرمآبادی را به بهترین شکل ممکن به پایان رساند.
پارمیدا
دیر آمدی و من کنار انتظار
به خاک افتادم.
باد
ازچهار سو می آید
اما پاره های پیراهن من
جز به سمت غربت تو
نمی وزد
دیر آمدی پارمیدا
و سر و صورتم
چنان سفید شده است
و شانه هایم چنان افتاده اند
که انگار در تمام ترمینال های دنیا
منتظرت بوده ام
که انگار شانه هایم
در تمام ایستگاه های جهان
برایت گریسته اند.
سه پاییز پیشتر
که دستهایم هنوز نمی لرزید
بر پوست چناری که روزی در باران
نون نام مرا کندی
نوشتم:
دیر آمدی پارمیدا
و من کنار انتظار
به خاک افتادم.
انتهای پیام/
گفت و گو: حسین سینجلی