سرویس تجسمی هنرآنلاین //

بازخوانی تاثیرگذاری شیوه‌های هنری رایج در هنرهای سنتی به ویژه عناصر بومی و ارزش گذاری بر دستاوردهای خالقان آن‌ها در ابداع و آفرینش هنری یکی از ضرورت‌هایی است که می‌تواند جریان‌های هنری امروزمان را تعمیق ببخشد و تاحدی گسست‌های فرهنگی میان نسل‌ها را پوشش دهد. امری که می‌تواند جریان پیش رونده تاریخ هنر را در مسیری آکنده از تجربیات و تحولات مداوم سرشار کند و به غنای آن بیفزاید.

جای خوشبختی است که بازخوانی دستاوردهای هنرهای ماقبل مدرن از مدتی قبل افزایش پیدا کرده و در این روز‌ها شاهد برگزاری نمایشگاه‌ها و نشست‌هایی در معرفی و بررسی دوباره ارزش‌های تصویری این عناصر فرهنگی مان به بهانه‌های مختلف هستیم. اما نکته جالب در این خصوص بیرون آمدن این برنامه‌ها از و نهادهای متولی میراث فرهنگی و گسترش آن در مراکز خصوصی فعال در هنرهای تجسمی از قبیل گالری‌ها و آموزشگاه‌های هنری است. در حقیقت از همین مسیر است که می‌توان به تاثیرگذاری چنین برنامه‌هایی بیشتر امیدوار بود. چرا که با این رویکرد اولا شیوه‌های تولید هنر دیروز از وجهه مومیایی تاریخی بیرون می‌آیند و در بستری واقعی و حقیقی از جریان‌های هنری روزانه‌مان قرار گرفته و در حقیقت جانی دوباره می‌گیرند.

این فعالیت‌ها که عمدتا از سوی مجموعه داران و از چندی پیش نمایشگاه گردان‌های هنری سازمان دهی می‌شوند در خلال برنامه‌های مستمر گالری‌ها می‌توانند نقشی موثر در نشانه گذاری ارزش‌ها و قابلیت‌های موجود در آثار هنری پیش از ما در اذهان هنرمندان و علاقه مندان ایفا کنند.

جالب اینجا است که با افزوده شدن این بازخوانی‌ها و ارزش گذاری‌ها به نقاط مشترکی در دستاوردهای هنرمندان نسل‌های پیشین و شیوه‌های هنری امروز هم دست پیدا می‌کنیم که چشم اندازی زیبا و غنی در مقابل دیدگان مان قرار می‌دهد.

یکی از رویدادهایی که با همین رویکرد در روزهای پیش رو شاهد برگزاری آن هستیم نمایشگاه و نشستی با عنوان "هم‌نوایی هنر مدرن با گلیم و گبه" است که موسسه اکو با همکاری نگارخانه "آفرینه" تدارک دیده‌اند و هدف از برپایی آن، نگاهی دوباره به پتانسیل‌های ناب هنری نهفته در نقوش گلیم‌ها و گبه‌ها و همچنین تشابه آن با هنر مدرن امروز جهان و حس انتزاعی نقوش بافته‌ها عنوان شده است.

این رویدادهنری در حالی اتفاق می‌افتد که پیش از این هم هنرمندان مطرح و برجسته ایرانی به ویژه هنرمندانی از نسل اول جریان هنر مدرن ایران عناصر بومی و سنتی هنر ایرانی را مورد توجه جدی قرار داده‌اند. جلیل ضیاءپور، پرویز تناولی و پرویز کلانتری نمونه‌هایی از این هنرمندان هستند که به شکلی جدی و پی گیرانه در دوره‌های مختلف فعالیت هنریشان این عناصررا مورد مطالعه و بازخوانی قرار داده‌اند و شکل‌های متنوع و متعددی از این عناصر را در آثار پیشرو و مدرن خود به کار برده‌اند.

جلیل ضیاءپور که یکی از آغازگران جنبش مدرن در هنر ایران است توجه ویژه خود به عناصر بومی و نقشمایه‌های سنتی را در دوره‌هایی مختلف از فعالیت هنری‌اش به ثبت رسانده. ظرفیت‌هایی که او در عناصر تصویری هنرهای سنتی پیداکرده بوده تا حدی است که وقتی از او در مورد گرایش‌اش به مکتب کوبیسم می‌پرسند پاسخ می‌دهد: می‌خواستم همه را به این توجه بدهم که همین فرش‌های زیر پای ما با نقش‌های هندسی‌اش، همین کاشی کاری‌ها و نقوش تزیینی ما جنبه ای از کوبیسم را دارا هستند. کوبیسم بهانه ای بود تا به هنرمند ایرانی نشان بدهم چگونه سنت را با نیازهای زمانه خودش پیوند بزند و از ایسم‌ها نترسد. سنت همیشه نمی‌ماند. به کندی هم که شده تغییر می‌کند. ما پشتوانه عظیمی از هنرهای تصویری داریم.

او در مورد استفاده‌ای که خود در کار‌هایش از این عناصر کرده هم می‌گوید: منظورمن بهره برداری از سنت برای یک برداشت تازه است. در آنجا از رنگ آمیزی‌های سنتی استفاده کردم، منتها با برداشتی که خودم برای زمان معاصر داشتم. به دلیل اینکه فرهنگ عامه و مردم‌شناسی از موضوعات مورد مطالعه‌ام بود، کار‌هایم و مثلاً لباس عشایر و مردم روستایی که کار کرده‌ام از رنگ آمیزی‌های خوبی برخوردارند. البته این‌ها را با اسلوب خودم برداشت کرده‌ام.

پرویز تناولی هم دیگر هنرمند برجسته‌ای است که در آثار گوناگون خود وفاداری‌اش را به آنچه "هنر عامیانه" خوانده می‌شود، نشان داده است. اشکال و قالب‌های هنر سنتی در کارنامه هنری بلند او جایگاهی ویژه دارند. او با نگاهی مدرن به ویژه نقش‌های رمزی و نشانه‌های سنتی در فرش‌ها را مورد مطالعه قرار می‌دهد و آن‌ها را در ترکیبی تازه و بدیع عرضه می‌کند.

در کتابی که این هنرمند مکتب "سقاخانه" از طراحی‌های خود برای فرش فراهم کرده است، نشان می‌دهد که با حفظ بنیاد‌ها و چارچوب فرش ایرانی، می‌توان آثاری عرضه کرد که برای ذوق و سلیقه امروزین نیز خوش‌آیند باشد.

او در پیشگفتاری بر کتاب خود می‌نویسد که همواره نه تنها به نقش و نگار فرش علاقه‌مند بوده، بلکه هم به فرش‌بافی دست زده و هم درباره امکانات و راه‌های نوآوری در این عرصه اندیشیده است. او به ویژه به تنوع رنگین قالیچه‌ها اشاره می‌کند که‌گاه گمان می‌رود خارج از سنت‌قالی بافی شکل گرفته است، اما در واقع این هنر ظریف نیز به قواعد اصلی طراحی فرش وفادار است و تنها بافندگان هنرمند با آزادی بیشتری به ابداع و خلاقیت دست زده‌اند.

تناولی با توضیح این نکته که به ویژه فرش «گبه» با طرح‌های ساده و هندسی زمینه مناسبی برای نقش و نگارهای تازه است می‌گوید: طرح‌هایی که من در گبه‌های خود به کار بردم، خارج از طرح‌های سنتی گبه چون راهراه، خانه در هم و یا کف ساده نبودند. منتها من به این طرح‌ها «پیوند» زدم و از قِبَل این پیوند‌ها ده‌ها طرح دیگر بیرون کشیدم.

در بسیاری از آثار پرویز کلانتری هم فرش‌ها با رنگ‌های متنوع، وجود دارند و حتی موضوع اصلی بسیاری از تابلوهای دیگرش هستند. وی عناصر تزیینی فرش‌ها و گلیم‌های چادرنشینان به ویژه قشقاییان فارس را در آثارش به روشنی نمایان می‌کند که هم اصالت داشته باشند هم خلاقیت او را نمایان سازد. کلانتری در این وادی چنان قابلیتی را دیده که در دوره‌های مختلف آفرینش هنری‌اش بار‌ها و بار‌ها نقشمایه‌های بافته‌های سنتی را دستمایه اصلی آثارش قرار داه است.

کلانتری در گفت و گویی درباره رویکردش به عناصر بومی گفته است: جهانی شدن برای ما یک تقدیر تاریخی است، چه دوست داشته باشیم و چه نداشته باشیم این اتفاق می‌افتد، اما در عین حال ما حق داریم که با کوله باری از ارزش‌ها و میراث فرهنگیمان وارد آن شویم. اما مسئله این است که من این مسأله را به گونه‌ای خاص می‌بینم هنرمندی کار می‌کند و اثری را خلق می‌نماید. در حقیقت هنرمند با این کار خود، هستی‌اش را توجیه می‌کند. این هستی برای من بومی است.

بدون شک بازخوانی و به کارگیری عناصر بومی در آثار تجسمی به اینجا ختم نمی‌شود و می‌توان ردپا وتاثیر این عناصر را کم و بیش در آثار هنرمندان دیگری هم جستجو کرد.‌‌ همان گونه که اکنون و پس از تحولات و دگرگونی‌های بسیار نیز رجوع هنرمندان پیشرو تجسمی به اله مان‌های بومی را هنوز هم در آفرینش‌های هنری خود دنبال می‌کنند.

انتهای پیام/

بهروز فایقیان