به گزارش سرویس تئاتر هنرآنلاین/ داریوش مودبیان در مرداد سال 1342 پا به عرصه نمایش گذاشت. او نخستین کارهای خود را در رادیو به عنوان بازیگر و سپس گوینده، نویسنده و مترجم به انجام رساند. پس از آن در سال 1344 با گروه تئاتر "مردم" وارد تلویزیون شد که این گروه همچنان زیر نظر علی نصیریان و به سرپرستی داریوش مودبیان در حال اجرای آثار نمایشی است. در ادامه بخش دوم گفت و گو هنرآنلاین با این نمایشگر را درباره مسایل روز تئاتری میخوانید.
در حال حاضر شما نمایشنامه "جشن سالگرد" را از چخوف به روی صحنه دارید که به شکل کارگاهی و با حضور هنرجویان اجرا می شود.
مودبیان: بله. چندی پیش با دوستانم صحبت میکردیم و به این نتیجه رسیدیم که نباید خیلی از عرصه تئاتر دور بمانیم. دست آخر طراحی دورههای کارگاهی گوناگونی را آغاز کردم. به عنوان مثال از تیرماه گذشته کارگاه کمدی چخوف را آغاز کردیم و پس از مراحلی به نمایشنامهها و "جشن سالگرد" رسیدیم و با گروهی که در کارگاه شرکت کرده بودند، این نمایش را به روی صحنه بردیم.
ادبیات نمایشی روسیه و آثار نویسندگانی همچون چخوف در سالهای گذشته به ایران وارد شد. اما به نظر میرسد که در چند سال اخیر کشفی دوباره در این زمینه در ایران صورت میگیرد. با توجه به تجربهای که شما در سالهای گذشته در تئاتر داشتهاید، نظرتان در این باره چیست؟
مودبیان: ابتدا چخوف را کنار بگذاریم و در ادامه به او و سابقهاش در ایران خواهیم پرداخت. در جامعهای همچون جامعه اروپایی که به دلیل قدمت تئاتر و سنتهای آن میتوان به عنوان معیار و میزان به آن نگاه کرد، برخی نویسندگان مانند شکسپیر و مولیر همیشگی هستند. ما هم در ایران نمونههایی مانند مولانا، فردوسی، سعدی و دیگران را داریم. اهمیت برخی نویسندگان هم در جریانهای جدید کشف میشود. این موضوع هم که شما مطرح کردید در ایران، من آماری در این زمینه ندارم؛ اما اگر درست باشد، تنها از سوی ما نیست. جریانهای دیگر اجتماعی هم در این خصوص تاثیر گذاشتهاند. ما زندگیها را کشف و یا کشف دوباره میکنیم. من به یاد دارم زمانی که طنزآوران جهان را کار میکردم، اجرای نمایشنامه خارجی بر روی صحنه به دلیل حمایت از تئاتر شهر و تئاتر سنگلج ممنوع شده بود. در سال 61 هم که مالکیت تئاتر شهر از تلویزیون به تئاتر شهر تغییر پیدا کرد، هیچ نوع کار خارجی اجازه اجرا نداشت. اما زمانی که ما در تلویزیون با سختیهای فراوان، مجموعه طنزآوران را ساختیم، اجازه اجرای نمایشنامههای خارجی صادر شد. اما اگر به چخوف برگردیم، موضوعی که درباره او و به ویژه نمایشنامههای بلندش وجود دارد و هنوز هم کمی کار در ایران را مشکل میکند، مضامین عاشقانه و عشق ممنوع موجود در نمایشنامههای اوست. صحنههایی که رابطه زن و مرد را نشان میدهد، در شئون جامعه ما جای نمیگیرد و باید حذف شود. باور من بر این است که در برخی موارد اگر نمایشنامه اجرا نشود بهتر از آن است که استخوانبندی آن دست بخورد. بر این اساس اگر در یک دهه گذشته نمایشنامهای از چخوف اجرا شده، خود چخوف نبوده و تنها نامی از چخوف داشته است. حتی برخی اجراها بسیار دور از او بودهاند. تا جایی که من به یاد دارم در یکی از اجراهای "دایی وانیا" که چند سال پیش دیدم، به خودم گفتم که اگر همین زمان را به مرور دوباره آن نمایشنامه در خانه اختصاص داده بودم بسیار مفیدتر بود و بیشتر لذت میبردم. شاید بخشی از میلی که در این زمینه ایجاد شده به دلیل استقبال مردم است. مردم ایران برخی نویسندگان را دوست دارند که چخوف یکی از آنهاست. دلایل گوناگون دیگری هم در همین زمینه هست که میتوان راجع به آن بحث کرد. اما من در اینباره زیاد فکر نکردهام.
به نظر شما در حال حاضر چه نقدهایی بر تئاتر کشور ما وارد است؟
مودبیان: زمانی که از تئاتر صحبت میکنید بستر بسیار گستردهای پیش روی ما باز میشود. تئاتر به معنی نوشتاری و به معنی اداری هر دو تئاتر هستند. به ویژه ما در کشور هنوز تئاتر به معنی اداری نداریم هنوز نظام تولید تئاتر و حمایت و هدایت آن را که باید از سوی دولت انجام شود، درست درک نکردهایم. در این شرایط سخن از تئاتر خصوصی هم میکنیم که هنوز نپخته و نسنجیده است. تا ساختار تولید در هر زمینهای را از نظر اقتصادی درست نشناسیم و در هر جامعه مشخصی مبتنی بر آن ساختار تولید نکنیم، نمیتوانیم از ساختار خصوصی صحبت کنیم. اما اگر به تئاتر از نقطه نظر اجرایی و هر آنچه که مردم با آن رو به رو هستند بنگریم، جناب "ادوارد لسینگ" آلمانی در قرن هجدهم، از مجموعه تعابیر تئاتری، لفظی به نام "دراماتورگی" یا "دراماتورژی" را برمیگزیند تا یک جریان تئاتری ایجاد شود. او می گوید: «مگر آن که تئاتر را دراماتورژی هدایت کند.» این دراماتورژی به معنای رابطه میان سه نکته است که هر کدام مبتنی بر زیرساختهای سیاسی و اجتماعی هستند. یکی نویسنده کیست؟، اثر چیست؟ و چه میگوید؟. دیگر این که گروه اجرایی و در راس آن کارگردان چه کسانی و با چه اندیشههایی هستند، و سوم این که تماشاگران چه کسانی هستند. امروزه دراماتورژی به معنای ترم یونانی زمان ارسطو به کار نمیرود. به عبارتی تنها شناخت یک درام و یا تحلیل یک نمایشنامه، دراماتورژی نیست؛ بلکه این مورد تنها بخشی از دراماتورژی است. برخی تصور میکنند که دراماتورژی تنها تحلیل یک نمایشنامه است، بر اساس حقایق و دلایلی که نمایشنامه پیرامون آنها نوشته شده، اما این موارد از وظایف کارگردان است و من خواهش میکنم این آقایان اینگونه وسوسهها را کنار بگذارند. حتی گاهی در پوسترها نوشته شده:« دراماتورژ و کارگردان فلانی.»
من حیرت میکنم. اگر این دراماتورژی به معنای تحلیل باشد، کار کارگردان مگر غیر از این است؟ درست مانند آن است که من در پوستر نمایشم بنویسم:«کارگردان و دستیار کارگردان داریوش مودبیان.»
اینجاست که معتقدم یکی از اشکالات تئاتر در ایران نبود درک درست از سنت تئاتر است. البته راجع به این سوال خیلی باید صحبت شود. ولی اگر بخواهیم ببینیم چرا امروزه در جایی قرار گرفتهایم که تکلیفمان روشن نیست، یکی این که ما هنوز تعبیر حاکم بر تولید تئاتری را به درستی نمیشنایسم و به کار نمیگیریم و به صورت علمی با آن برخورد نمیکنیم. به نظر میرسد که ما حتی هنوز پایگاههای حرفهای کار خود را هم نمیشناسیم. من گرچه خودم هنوز عضو هیچ تشکل و خانهای در این رشته نیستم، هرچند تقبیح هم نمیکنم و هر زمان که امکانی ایجاد شده همکاری هم کردهام، اما تاکید میکنم که اگر میخواهیم تئاتری به شکل علمی و هنری و به عبارتی سنت تئاتری داشته باشیم، باید حرفه تئاتر را بشناسیم و جایگاه مشخصی همراه با همبستگی برای آن در میان صنوف دیگر فراهم کنیم. این همبستگی را من نمیبینم. این موضوع حتی میتواند در مقابل جریانهای نادرست اقتصادی از تئاتر حمایت کند. اگر گریزی به سینما داشته باشیم، در حال حاضر سینمای ما سینمای سوپرمارکتهاست. به این معنی که سوپرمارکتها درباره سینما تصمیم میگیرند و فیلم را میفروشند. در آن دوران که من عضو هیاتمدیره خانه سینما بودم و همین موضوع توسط برخی دوستان در وزارت ارشاد مطرح شده بود و من با آن مخالفت میکردم، آنها نمیدانستند که سرنوشت سینما اینگونه خواهد شد. سینماگر به معنای مولف و اندیشمند سینمایی باید سینما را هدایت کند نه سوپرمارکت. اما اکنون فیلم کاملا مصرفی شده و در کنار پفک فروخته میشود.
یعنی تئاتر هم به سوی مصرفی شدن پیش میرود؟
مودبیان: در تئاتر هم همین معضلات هست. آیا در تئاتر هم به دنبال چنین سرنوشتی هستیم؟ یکی از معضلات ما همین است که دچار چهرهزدهگی شدهایم. تا جایی که یک فوتبالیست تئاتر بازی میکند. خانه تئاتر ایران باید به این جریان اعتراض کند. گرچه هیچ قانونی در این زمینه نیست، اما اخلاق حرفهای که وجود دارد. بهترین بازیگران ما در عزلت به سر میبرند. چه کسی و به چه نامی اجازه این کار را میدهد؟ ما اصلا نیازی به اسپانسرینگ نداریم. ما تئاتر ایرانیم. اندیشه و زحمت ما تئاتر ایران است و میتواند باشد. تهیه کننده یعنی چه؟ همینهاست که اشتباه است و به قهقراء میبرد. برخی آقایان وارد عرصهای شدهاند که دلایل آن جریانی که آن را هدایت میکند کاملا روشن است. امروز تئاتر مافیایی ایجاد شده و در کافیشاپها برای تئاتر تصمیم میگیرند. در این صورت وقتی من کار میکنم و وارد عرصه آنها میشوم، کاری میکنند تا پشت دستم را داغ کنم و دیگر از آن طرف عبور نکنم. به عنوان مثال پوستر را میکنند و اجازه تبلیغات نمیدهند. حتی این موضوع در چاپ و انتشارات هم وارد شده است. من دوازده سال است که انتشارات کوچکی تاسیس کرده و با این مقوله سر و کار دارم. این جریانهای نادرست، نه تنها سبب انگیزه نمیشود، بلکه انگیزه را از بین میبرد. ما به انگیزه احتیاج داریم. مردم هم که تحت تاثیر این جریانها هستند.
بگذریم. موضوعی که مطرح شد چند سوی دارد. یکی ساختار اقتصادی و تولید است. باید دید چه کسانی وارد این تولید شدهاند و چه کسانی از آن حمایت و چه کسانی هدایت و چه کسانی و با چه اندیشههایی بر آن نظارت میکنند. حتی اگر مردم از این جریان حمایت میکنند، باید دید نیاز، خواستها و هدف آنها چیست. نیاز آنها را من به عنوان تئاتری باید تشخیص دهم. البته نه نیازهای روزمره. در هر صورت تئاتر امروز نیازمند آسیبشناسیای به دور از اغراض و شائبهها است. شاید خود من هم مغرضانه صحبت میکنم و در این صورت معذرت میخواهم. اما باید به دور از این گونه ماجراها بیندیشیم که کجای کار هستیم. هر روز هم وضعیت در این عرصه بدتر میشود. هر روز تولید گرانتر و تماشاگر دورتر میشود و جریان اصلی هم ایجاد نمیشود. ما هم دل خوش کردهایم به آن چیزی که امروزه میتوان به عنوان آسیب از آن نام برد. جشنواره زدهگی. ما جشنواره های بسیار زیادی داریم، اما خود تئاتر را نداریم. مگر در کشورهایی مانند فرانسه یا انگلستان که صاحب تئاتر هستند، چند جشنواره در سال برگزار میشود؟ کشوری که تئاتر مستمر داشته باشد، نیازی به جشنواره نخواهد داشت. آن تعداد معدود جشنوارهاش هم در سطح جهانی برگزار میشود. اما در کشور ما هرکسی بیکار میشود، جشنواره تئاتر برگزار میکند. حتی در آموزشگاهها هم جشنواره برگزار میشود. حال آن که یکی دیگر از معضلات تئاتر ما همین آموزشگاهها هستند. آموزش تئاتری ما حتی در سطح دانشگاهی با مشکل مواجه است، چه برسد به آموزشگاهها. بسیاری از آموزشگاههای تئاتری ما بسیار حساب شده تنها به پول فکر میکنند و از تئاتر فقیر اینچنینی و جوانان علاقهمند پول به جیب میزنند. آموزشگاهی سراغ دارم که به هنرجو اجازه میدهد تا در جشوارهای که برگزار کرده شرکت کند و بعد برای اتاقی که برای تمرین در اختیار او قرار میدهد کرایه میگیرد. این آموزش که گام نخست آن با کلاهبرداری و دروغ آغاز میشود نمیتواند به تئاتر ختم شود.
یک کارگردان برای انتخاب نمایشنامه درباره جامعه خود میاندیشد. به عنوان مثال به نظر می رسد که شما مجموعه طنزآوران را در زمانی کار کردید که جامعه ایران دچار رخوت و رکود بود. اما چه عاملی باعث شد تا در زمان حاضر به چخوف روی بیاورید؟
مودبیان: پاسخ دادن به این سوال که یکی از اصولیترین پایگاههای حرفهای ماست، درست مانند آن است که از کسی که زنده است بپرسیم چرا نفس میکشی. چرا به این جامعه نظر داری؟ چون میخواهم در این جامعه زندگی کنم. اگر شما اثری از یونان باستان را با دید درست در تهران امروز اجرا کنی، یونان، تبدیل به تهران و زمان باستان تبدیل به امروز میشود. آن که از آنجاست؛ میشود اینجایی و این قاعده تئاتر است. این موضوع حتی در تلویزیون که در آن ارتباط یک سویه است نیز دیده میشود. یکی از تجربههای ارزشمند من و تعدادی از دوستان، نمایش "سوزنبانان" بود که در تلویزیون آن را کار کردم. اگر حالا و پس از سالها که از آن دوران دور شدهایم بررسی کنیم، کسی به ما نگفت که شما با این کار خود را از مردم دور میکنید، بلکه آنها هم دچار همین مشکلات بودند و به نوعی زندگی خود را در این اثر میدیدند. پس آن تماشاگر دریافته که هدف ما از اجرای این اثر چیست. هر هنری اگر مستقیم به سوی هدف مورد نظرش برود تبدیل به شعار یا سخنرانی و یا موضوعاتی از این دست خواهد شد و کارساز نیست. حتی در مسایل آموزشی اگر نقد و داستان و حکایت را همراه کنیم بسیار موثرتر خواهد بود. چنان که بوستان و مثنوی و دیگر آثار ارزشمند انسانشناسی ما بر اساس داستانها و حکایتها پیش میروند. امروز هم اگر مولیر یا چخوف یا هر نویسنده دیگری را انتخاب میکنیم، در پی همان موضوع هستیم. مبنای علمی این کار هم بر اساس دراماتورژی به معنای تحلیل این نمایشنامه در این زمان، در این جامعه، به وسیله این گروه اجرایی و برای این تماشاگر برحسب اندیشهها و نیازهای اوست.
چگونه میتوان این دراماتورژی و تفاوتهای اجرا برای زمان و مکانهای گوناگون را درنظر گرفت؟
مودبیان: زمانی شما برای گروه "رویال شکسپیر کمپانی" دراماتورژی میکنید. زمانی هم برای نمایشی در خانه نمایش در آن کوچه و در این زمان و در جایی که مدیر تئاتر نمیداند در هفته آینده چند روز تعطیل است و شورای نظارتی وجود دارد که گاهی تنها در محدوده خود نظارت نمیکند. گاهی همین شورای نظارت درباره بازی بازیگران نظر میدهد و میگوید که بازیها قوی نیست. ما باید در میان این موضوعات و با دانستن و شناخت مشکلات، حرکتی به سوی تولید داشته باشیم. تولیدی که در چارچوب خود موثر است. البته منظور من فروش نیست. متاسفانه من دیدهام که با پیام کوتاه مبلغ فروش تئاترها اعلام میشود. کاری که در هیچ کشور دیگری صورت نمیگیرد. به جای مبلغ فروش باید تعداد تماشاگر، تعداد اجرا و تعداد صندلیهای سالن مشخص شود. چرا عرصهای فراهم میکنید که مردم در مقایسه دچار اشتباه شوند؟ ما تا جایی پیش رفتهایم که مدیر تئاتر میپرسد که در نمایش شما چهرهای هم هست؟
من نمیفهمم چهره یعنی چه. او نمیپرسد که بازیگر شما بازیگری بلد است یا نه. همین میشود که فوتبالیست ما در تئاتر بازی میکند. این، مشکل ایجاد میکند. همین میشود که بالاترین بودجههایی که تئاتر تا به حال به خود دیده صرف میشود، اما تئاتر دهه شصت که در اوج جنگ بود به وجود نمیآید. هنوز نتوانستهاند یک برنامه تلویزیونی برای کودکان با تاثیر "محله برو بیا" و "محله بهداشت" بسازند. تله تئاتر "باجناقها" تنها شصت دقیقه بوده و به خاطرش ارزانترین قیمت در آن دوران را پرداخت کردند، اما هنوز هم در شبکههای گوناگون دوبله و پخش میشود. چه تولیدی به صرفهتر از این؟ تلویزیون با این همه سمینار و شورا و چه و چه هنوز نتوانسته مشابه این آثار را تولید کند. جالب اینجاست که در سمیناری از کسانی برای صحبت دعوت شده که یک بار هم سابقه کار در تئاتر تلویزیونی نداشتهاند و از من دعوت نشده؛ در حالی که کتابی را در آن سمینار هدیه دادهاند که مقدمهاش را من نوشتهام. کتاب "فرهنگ تئاتر". من شصت و سه تئاتر تلویزیونی دارم و نفر بعد از من بیست و سه تئاتر تلویزیونی. پس این موارد نشان میدهد که اکنون هم که به نظر میرسد پی به اشتباه بردهاند و درصدد اصلاح هستند، باز هم دچار بسته شدن ذهن و تنگ نظری و انحصارطلبی هستند و راه به جایی نخواهند برد. شما که سمینار هزینهای پرداخت نمیکردید، پس دست کم از کسی نظر میخواستید که تجربه داشته باشد و راه درست را نشان دهد.
این پیچیدگیها وجود دارند. من فکر میکنم که در تئاتر رفتار نادرست از آن همگی ماست. من هم اشتباهاتی داشتهام و گاهی کم کاری کردهام. اما در تئاتر، یک اصل وجود دارد. ذات تئاتر بر گفت و گو است. نوشته تئاتری یعنی دیالوگ. ما باید یاد بگیریم که با هم حرف بزنیم. اگر گوش شنوا برای حرف یکدیگر نداریم، نمیتوانیم تئاتر کار کنیم. همچنین هرکدام از ما از بزرگترین مدیر تئاتری تا کوچکترین عضو، اگر فکر میکنیم که فقط باید حرف من اجرا شود، جایی در تئاتر نخواهیم داشت. تئاتر گفتوگو و کنش متقابل است. مسایل را مطرح کنیم. تئاتر به نیروی انسانی و اندیشه نیازمند است. پس اشتباه نکنیم.
انتهای پیام/
ساسان پارسی