- هنرآنلاین: یکی از مواردی که همه شما دوستان به آن اشاره کردید گرایشی بود که این روزها به نقد شفاهی و گفتاری وجود دارد، طبیعتا وقتی قرار است نقدی به صورت شفاهی بیان شود با فرض اینکه نقدهای درستی نیز مطرح بشود اما این حرفها به درستی روی کاغذ منتقل نمیشود به خصوص در فرهنگسراها که بعید است نقدهای شفاهی که درباره نمایشها برگزار میشود مکتوب بشود. به نظر شما این عدم مکتوب شدن نقدهای شفاهی و موازی با آن کم شدن نقدهای مکتوب، در دراز مدت چه آسیبهایی به ادبیات مکتوب نمایشی ما وارد میکند؟
جلسات نقد شفاهی بیشتر جلسات خوش و بش است
- رضا آشفته: به نظر من در این جلسات نقد شفاهی هیچ نقدی به معنای واقعی صورت نمیگیرد و در واقع بیشتر شبیه یک خوش و بش است به ویژه در فرهنگسراها که بیشتر هم سراغ کارهایی میروند که در آن چهرهای حضور دارد برای اینکه بتوانند تعداد بیشتری را کنار هم جمع کنند. کمااینکه در برنامههای تلویزیونی هم وقتی فقط 15 دقیقه از برنامه به نقد یک نمایش اختصاص داده میشود آن زمان به یک گپ و گفت شباهت دارد و در انجا نیز نقدی نمیتواند صورت بگیرد.
ضمن اینکه معتقدم اگر قرار است در نقد شفاهی هم مانند نقد مکتوب، اتفاق خوبی بیفتد مستلزم این است که این منتقد مجال حرف زدن را داشته باشد و بتواند تمام حرفهایش را به طور کامل مطرح کند. اگر چنین بشود میتوان گفت تا حدی جلوی این آسیبی که شما میگویید گرفته میشود. البته این هم باز به نگاه آن مدیر فرهنگسرا برمیگردد که نقد را چقدر میشناسد و حاضر است چقدر از زمان برنامهاش را به منتقد بدهد.
استفاده ابزاری از تئاتر یک بدبینی تاریخی بوجود آورده است
- امین عظیمی: به طور کلی در رسانههای ما به ویژه در رسانههای دولتی مانند رادیو و تلویزیون، منتقد این امکان را ندارد که حرف و نظرش را بعنوان یک فرد مستقل بیان کند. یعنی عدم امکان فردیت پیدا کردن منتقد در رسانه نکتهای است که اجازه نمیدهد منتقد تمام نقطه نظراتش را بیان کند چراکه ذهنیت مدیران این گونه است که چون رادیو و تلویزیون یک دانشگاه انسان سازی است پس همیشه شما حق ندارید نگاه شخصی خودتان را مطرح کنید و باید همواره در حال آموزش دادن باشید و طوری حرف بزنید که همه بینندگان یا شنوندگان آن را بفهمند.
اما اگر بخواهیم ریشهای تر به این مسئله نگاه کنیم اساسا جامعه ایرانی، جامعه اهل گفت و گو و اهل تردید و پرسش طرح کردن نبوده و این در همه زمینهها است. چون حتی به منتقدان حوزههای دیگر هم که نگاه میکنیم میبینیم که آنها هم اگر سعی کردند کار انتقادی به معنای درست آن بکنند یا به راحتی کنار گذاشته شدند یا امکان انتقاد کردن از آنها گرفته شده است.
طبیعتا در نقد تئاتر هم این مشکل را داشتیم و هنوز هم داریم. زیرا اگر منتقد بخواهد به سمت صراحت بیان برود و بخواهد به سمت کنار زدن تعارفات برود متهم به بیتربیتی و بیادبی میشود. یعنی هر چقدر تلاش کنید با کلامی محترمانه اما صریح نقدی از آن هنرمند بکنید به هزاران دلیل ان هنرمند از شما به نوعی دلخور میشود و کمترین چیزی که به شما خواهند گفت این است که شما احترام سن و سال من را نگه نداشتید یا رابطه استاد و شاگردی را رعایت نکردید.به نظر من یکی از موانع و سمهای اصلی در نقد همین پردهپوشیها و تعارفات بیجهت است. منتقد باید بتواند بدون پرده پوشی و ورای ریاکاری فرهنگی و هنری، با آن هنرمند به یک دیالوگ صریح و شفاف برسد که اتفاقا بخاطر وجود بار احساسی که بخاطر حضور هنرمند در فضا وجود دارد نمیتوان به بخشی از صراحت و شفافیت رسید. به همین دلیل در جلسات نقدهای شفاهی عموما جو یا به سمت انفعال میرود یا به سمت پرخاشگری. بعید است که بتوان در یک جلسه نقد شفاهی بین هنرمند و منتقد به فضای صریح و شفاف نقد به معنای دقیق دست یافت.
نهایتا اینکه در نتیجه ضعیف شدن نهاد مکتوب نقد در آینده اگر کسی بخواهد تاریخ تئاتر این دوران را بنویسد هیچ سندی پیدا نخواهد کرد که چه آثاری و با چه کیفیتی در این سالها اجرا شدند و در آن زمان ممکن است که خیلی چیزها با هم ترکیب شده که واقعیت نداشته باشند. در واقع نقد مکتوب تئاتر، در آینده سند مکتوب تئاتر است که آیندگان بر مبنای آنها قضاوت خواهند کرد.
تاریخ تئاتر را بر پایه نقدهای مکتوب مینویسند
- رامتین شهبازی: این مسئله که مطرح شد به نظر بسیار حائز اهمیت است از این نظر که تفاوت عمده سینما و تئاتر در این است که فیلم میماند اما تئاتر به معنای اینکه در آینده بتوان آن را دید نمی ماند، هرچند اخیرا از نمایشها فیلمبرداری میشود اما قطعا این فیلمها بیانگر تمام زوایای اجرایی تئاترها نخواهند بود.
نقد تئاتر در کشور ما همپایه خود تئاتر شکل گرفت و پا به پای آن به طوری که تمام کتابهای تاریخ تئاتری که تاکنون نوشته شده همه بر اساس نقدهایی است که در آن زمانها در روزنامهها نوشته شده و در واقع این فرآیند میتواند به نوعی بحث جامعه شناسی تئاتر در کشور ما را به ورطه نابود بکشاند.
نکته دیگر اینکه در حال حاضر بیشتر نگاه ما یک نگاه همزمانی به تئاتر است نه یک نگاه در زمانی. یعنی ما در 10، 15 سال آینده به ویژه بخاطر برخوردی که در 8 سال اخیر با تئاتر شد ما هیچ سندی حتی متاسفانه سند نمایشنامهای نیز نخواهیم داشت.
- هنرآنلاین: چند سالی است که بخشی از تئاتر با ورود بخش خصوصی و برای جذب بیشتر مخاطب به اجرای نمایشهای عامهپسندی رو آورده که فارغ از اینکه در چه سطحی از نظر کیفی اجرا میشوند. اما به نظر میرسد که این مسئله باعث نقدناپذیرتر شدن هنرمندان شده است، علل این مسئله و ریشههای آن به نظر شما که خود منتقد تئاتر هستید، در چه چیزی نهفته و به کجا برمیگردد؟
تئاتر بدون وجوه اجتماعی آن تبدیل به یک ابزار سرگرمیساز میشود
رامتین شهبازی: همانطور که اشاره شد وضع نقد از وضع تئاتر جدا نیست و فارغ از اینکه در این فرایند ظاهرا خصوصی شدن تئاتر اتفاقات به ندرت خوبی هم افتاده ولی واقعیت اینست که از وقتی این فضا بوجود آمد که تئاتریها هم متوجه شدند میتوان از تئاتر کسب درآمد کرد طبیعی است که نقد زیر سوال میرود. در واقع وقتی وجوه اصلی و اجتماعی تئاتر از آن گرفته شود تبدیل به یک ابزار سرگرمیساز میشود و در نتیجه میبینیم که انواع نمایشهای تخته حوضی، اقتباسی، خارجی و... در این تماشاخانهها و حتی تئاتر شهر اجرا میشود و منتقدان هم تمایلی به نقد آنها ندارند.
الان کارگردانهای بیشتر به این فکر میکنند که چگونه به درآمد برسند و در این بین قاعدتا از نظر آنها منتقدان اولین کسانی هستند که میتوانند مانع درآمد بیشتر آنها بشوند. وقتی هم که اینگونه باشد منتقد یا باید ملعبه دست این دوستان بشود یا باید کنار بکشد و از نقد آن آثار بگذرد.
ترس از شکست سمت و سوی تحلیلها را تغییر میدهد
- رضا آشفته: در این فرآیند که بعضی از هنرمندان سعی میکنند به اصطلاح به سمت تئاتر خصوصی بروند، اتفاقی که میافتد این است که گروه چون از هیچ حمایت دولتی برخوردار نیست و از طرفی هم اگر تماشاگر نداشته باشد شکست میخورد ،مجبور میشود که مثلا از چهره های سینمایی در نمایشها برای جذب مخاطب استفاده کند.
وقتی هدف پول درآوردن است این فضای بیهوده نیز ایجاد میشود در حالیکه ما در تاریخ تئاتر خود کسی مانند عبدالحسین نوشین را داریم که اتفاقا بخاطر درست تئاتر کار کردن و استفاده از بهترین متنها و عوامل حتی از نظر اقتصادی نیز بازده کار را تضمین میکند. به شکلی که بعدا تئاتر سعدی یا تئاتر فرهنگ یا تئاتر فردوسی را ایجاد کند. در واقع کاری که نوشین کرد مخاطبسازی بود که در کارهای بعدی آن تماشاگر به اعتبار کار هنری آن گروه باز هم به سالن میرفت و به این شکل تئاتر از نظر اقتصادی نیز بازدهی پیدا میکرد.
اما الان به خاطر عادتی که طی این سالها هنرمندان به حمایتهای دولتی داشتند، ترس از شکست باعث میشود که تحلیلها را به اشتباه میبرد و مجبور میشوند بازیگرانی را بیاورند که حتی بلد نیستند روی صحنه راه بروند و در این بین مردم هم دیگر برایشان فرقی ندارد .زیرا مردم نیامدند تئاتر ببینند بلکه آمدند که آن ستاره را ببینند. در این شرایط و به موازات این جریان انحرافی یا به اصلاح خصوصی که فضای تئاتر را اینگونه بهم ریخته، فضای نقد تئاتر هم بهم میریزد و در واقع آنها سعی میکنند که به منتقدان به گونهای دیگر سمت و سو بدهند تا بتوانند در این فضای شلوغ ماهیگیری کنند.
در تئاتر به اصلاح خصوصی ما منتقد خوب، منتقد مرده است
- امین عظیمی: تئاتر خصوصی یا کمدی شاید از نظر کمی اتفاقا نیاز به نقد و رسانه را بیشتر کند اما این اتفاق در کشور ما برعکس است. یعنی چون برای گروهی که کار میکند بازدهی اقتصادی مهم است ،پس برای او منتقد خوب، منتقد مرده است. در واقع برای آنها یا منتقد بد وجود دارد یا منتقد بدتر، منتقد بد کسی است که احتمالا بعد از دیدن نمایش آنها مطلبی نمینویسد و منتقد بدتر کسی است که احتمالا از کار آنها ایراداتی هم میگیرد.
بنیان تئاتر در کشور ما دولتی است و زمانی که ما میتوانیم درباره تئاتر، سینمایا نشر خصوصی حرف بزنیم که اساس یک طرح از ابتدا تا انتها خصوصی باشد که این امر در کشور ما عملا در حال حاضر شدنی نیست و این اتفاقها تلاشهای حاشیهای است که افراد بتوانند فضاهای جدیدتری برای اجرای کارهایشان پیدا بکنند.به اعتقاد من تا یکی دو سال دیگر این روند تاثیری به جز اینکه کیفیت کارها را پایین بیاورد نخواهد داشت.
در این بین دیگر نقدی وجود نخواهد داشت چراکه نقد زمانی حائز اهمیت است که بتواند عاملی برای بالا بردن و رشد کیفی کارها باشد. ولی الان هر چه که منتقد هم بنویسد برای آنها فرقی نمیکند چون از ابتدا قرار نبوده که به فکر ارائه کار با کیفیت باشند.
پایان