سرویس تئاتر هنرآنلاین //
حضور و وجود کمرنگ نامها و چهرههای برجسته، شناخته شده و تاثیرگذار عرصه تئاتر به ویژه در سالهای اخیر، به عقیده برخی از صاحبنظران و منتقدان، یکی از عوامل اصلی به روی صحنه نرفتن آثار شاخص نمایشی (به معنای اثری که بر قطر صفحات تاریخ تئاتر بیفزاید و نه صرفا یک نمایش خوب) است. اما نکته قابل توجهی که بهانه اصلی نگارش این سطور شده،اتفاقی است که اتفاقا در همین راستا این روزها در تئاتر ما افتاده که ای کاش تئاتر ما از این اتفاقها در طول سال بیشتر داشت.
جریان از این قرار است که این روزها پیش از آنکه رنگ و لعاب و حال و هوای سیودومین جشنواره پر طمطراق بینالمللی تئاتر فجر بر فضای تئاتر کشور غالب شود، بیلبورد اصلی تئاتر شهر عموم مخاطبان خود اعم از حرفهای و غیرحرفهای که گذرشان به آنجا افتاده را حتما برای دقایقی مجذوب خود میکند و به آنها خبری میدهد که بعید است اهل دیدن تئاتر باشی و بتوانی به راحتی از آن بگذری. چراکه سالن اصلی این مجموعه میزبان نمایشنامه "دایی وانیا"ی دوست داشتنی آنتون چخوف با کارگردانی اکبر زنجانپور و نقشآفرینی بازیگران مطرحی همچون؛ مسعود دلخواه، سیدمحسن حسینی، شمسی فضلالهی، هوشنگ قوانلو و... است.
کارگردانی 5 متن از چخوف در 5 دهه حضور مستمر
نزدیک 50 سال پیش از این اکبر زنجانپور به شکل جدی و حرفهای فعالیت تئاتری خود را آغاز کرد و علاوه بر آثار فراوانی که در آنها به عنوان بازیگر نقشآفرینی کرده، تاکنون کارگردانی بیش از 20 نمایش را نیز برعهده داشته است. در این بین کارگردانی و اجرای چهار نمایشنامه معروف "باغ آلبالو"، "سه خواهر"، "مرغ دریایی" و "ایوانف" و نهایتا به روی صحنه بردن نمایشنامه "دایی وانیا" بعنوان پنجمین متن از آثار چخوف، که البته موضوع اصلی نگارش این سطور نیز هست، نشان از گرایش و علاقه ویژه او (بعنوان هنرمندی که امروزه در تئاتر ایران یک کارگردان صاحبسبک و بازیگری کاربلد است) به این نویسنده بزرگ روس دارد.
البته او خودش نیز بارها این نکته را به زبان آورده و در گفتوگوها و نشستهای مختلف خبری و رسانهایاش طی این سالها که اتفاقا آخرین بار در نشست خبری همین نمایش "دایی وانیا" گفت؛ از زمان دانشجویی عاشق نوشتههای چخوف بوده و بسیار خوشحال است که بعد از چندین سال این فرصت برایش فراهم شده تا بتواند اثر دیگری از آثار چخوف را بعنوان پنجمین و آخرین نمایشنامه از او کارگردانی کند.
مواجهه با یک چالش هنری
چالش برانگیز بودن کارگردانی نمایشنامههای چخوف، نه تنها برای کارگردانهای تئاتر در کشور ما، بلکه برای تمام کارگردانهای تئاتر در دنیا، فارغ از اینکه چقدر کاربلد هستند، نیاز به اثبات ندارد و این مسئله برای اکبر زنجانپور وقتی پررنگتر و صد البته جدیتر میشود که قرار است "دایی وانیا" را بعنوان پنجمین تجربه کارگردانی از نمایشنامههای نویسنده مورد علاقهاش روی صحنه ببرد.
ضمن آنکه تردیدی نیست که چنین تصمیمی آن هم در اوضاع نه چندان به سامان تئاتر کشور ما و مضاف بر آن عدم حتی ذرهای بازدهی اقتصادی در عرصه نمایش، هم نشان از جسارت و هم نشان از تمایل زنجانپور به خلق یک اثر شاخص نمایشی (به معنای واقعی کلمه) دارد که به نظرم هم ستودنیست و آموزنده.
توقعاتی که برآورده نشد
نام آنتون چخوف و نمایشنامه "دایی وانیا" به خودی خود برای جلب توجه منتقدان و دوستداران تئاتر کافیست اما این جریان وقتی جذابتر میشود که یک کارگردان شناخته شده و پیشکسوت همانند اکبر زنجانپور تصمیم بگیرد برای تکمیل پرونده کاری خود اثری از چخوف را در مقام کارگردان (و البته بازیگر) روی صحنه ببرد.
اکبر زنجانپور پس از 5 دهه فعالیت هنری امروز یکی از کاربلدترینهای تئاتر ما محسوب میشود و اجرای نمایش "دایی وانیا" توسط او با هر کم و کیفی، اگر باعث اوج گرفتن بیشتر او نشود، حتما باعث سقوط او نیز نخواهد شد. به عبارتی دیگر این مثال قدیمی و تکراری که اجرای نمایشنامههای چخوف یا کارگردان را به اوج میبرد و یا باعث سقوط او میشود، حتما شامل زنجانپور نمیشود. اما به هر روی نمیتوان منکر شد که برخلاف انتظار "دایی وانیا"ی زنجانپور به هیچوجه توقعات را برآورده نکرد.
نخست اینکه؛ نمایشنامه "دایی وانیا" از زمان استانیسلافسکی تا امروز بارها در نقاط مختلف جهان به روی صحنه رفته و مطالب فراوانی درباره آن نوشته شده است. در واقع بدون اینکه بخواهم نظر و برداشت شخصیام را درباره اهداف و مسائل مورد نظر چخوف در "دایی وانیا" بنویسم، آنچه مسلم است هدف و دغدغه اصلی چخوف از نگارش "دایی وانیا" قطعا "تاکید بر حفظ محیط زیست" و "عدم مسئولیتپذیری انسان امروزی در قبال تاریخ، جامعه، طبیعت و آیندگان" نبوده است. عواملی که اکبر زنجانپور از آنها به عنوان دغدغههای اصلی خودش برای اجرای این متن نام برده است. البته تاکید میکنم که تردیدی نیست تخریب محیط زیست و عدم مسئولیتپذیری انسان امروزی در قبال تاریخ، جامعه، طبیعت و آیندگان از جمله مسائل بسیار پر اهمیتی است که انکار و هر گونه مخالفتی با آن عین جهل است. اما به صرف اینکه دکتر آستروف در یکی از پردههای "دایی وانیا" درباره تخریب جنگلها صحبت میکند و نسبت به این موضوع هشدار میدهد نمیتوان گفت که چخوف در این نمایش تاکید خاصی بر مسئله حفظ محیط زیست داشته است. حتی اگر در نمایشنامههای "باغ آلبالو" و "مرغ دریایی" هم اینچنین دیالوگهایی وجود دارد و مثلا درباره قطع درختان یا آلوده شدن رودخانهها حرفی زده میشود، باز نمیتوان نتیجه گرفت که اصولا مسئله حفظ محیط زیست قطعا یکی از دغدغههای جدی چخوف بوده است.
دوم اینکه؛ مسئله تاکید چخوف بر مسئولیتپذیری انسان امروزی در قبال تاریخ، جامعه، طبیعت و آیندگان، نکتهای است که همه به آن اذعان دارند و او در اینباره بارها در آثار داستانی و نمایشنامههایش به اشکال گوناگون و منحصربه فرد سخن گفته است. ولی مشخصا در نمایشنامه "دایی وانیا" کمترین اشاره را به این مسئله میکند. در واقع "دایی وانیا" یکی از متنهای روانشناسانه و عاطفی این نویسنده است که در آن به کند و کاو روانی زن و مرد، احساس این دو جنس به یکدیگر و واکنشهای آنها در مواجه با بحرانهای عشقی پرداخته و برای نگارنده این سطور بسیار تعجبآور است که دقیقا مسئولیتپذیری انسان به عنوان یکی دیگر از دغدغههای اجرای "دایی وانیا" از سوی آقای زنجانپور مطرح میشود! البته ناگفته نماند که چخوف در دایی وانیا تا حدی نفرت خود از بیهوده زیستن و بطالت هستی آدمیان را نشان میدهد.
دیگر اینکه یکی از بارزترین نقاط مشترک نویسندگان برجسته کلاسیک پایبندی آنها به قواعد نوشتاری ویژه خودشان است و چخوف نیز از این قاعده مستثنی نیست. بر همین اساس او در نمایشنامه "دایی وانیا" نیز همانند دیگر نمایشنامههای مشهورش، به خصوص "مرغ دریایی" و "باغ آلبالو"، با پایبندی به اصول نگارشی خود و رعایت دقیق عناصر "فضای ساده"، "زبان ساده" و "شخصیتهای واقعی"، تماشاگر را به بهترین شکل ممکن وارد فضای مدنظرش که همان زندگی به معنای واقعی است میکند.
چخوف در نمایشنامه "دایی وانیا" به وجه عاطفی ماهیت انسانها میپردازد و به بهترین شکل ممکن در روح و روان پرسوناژها کنکاش میکند و نمایش زندگی را از خلال وجدان و زبان پرسوناژها (به ترتیب اهمیت) برای تماشاگر بازگو میکند. او همچنین با پرهیز از هرگونه پیچیدهگویی و با استفاده از زبانی ساده و در عین حال صادق، مفاهیم مورد نظر خود را با وصفهای دقیق بازگو میکند. زبانی که گاهی آنقدر جدی و همزمان آنقدر طنز در آن وجود دارد که به راحتی نمیتوان مرزی برایش مشخص کرد.
به عبارتی دیگر او با استفاده از شوخیهای بسیار جدی و قاطعیتی دلنشین، دغدغههایش را با زیرکی خاصی بیان میکند. بدین شکل که نتیجه عدم امکان ابراز احساسات افراد به یکدیگر، تاثیر شکستهای عشقی و عاطفی، حسادت و خودبینیها و نادیده انگاشتن نیازهای عاطفی افراد به یکدیگر، نهایتا سرنوشتی تحقیر شده و انزوای اجتماعی را انسان امروزی را بخاطر شده است.
نکته دیگری که به نظرم چخوف با تبحر مثلا زدنیاش در "دایی وانیا" به بهترین شکل ارائه میکند، چیدمان منطقی شخصیتهایی در کنار یکدیگر است که از نظر طبقه اجتماعی اختلافات بسیاری با هم دارند.
سالن اصلی تئاتر شهر جای "دایی وانیا" نبود
برخلاف تصور عموم سالن اصلی تئاتر شهر به هیچ وجه برای اجرای تئاتر، به ویژه نمایشنامههای کلاسیک (چهار ضلعی) مناسب نیست و قاعدتا این نکتهای نیست که آقای زنجانپور از آن خبر نداشته باشد و همین مسئله، فرآیند انتخاب این سالن و تاکید کارگردان در نشست رسانهای (که حتما میخواستند در سالن اصلی اجرا بروند) را عجیبتر میکند!
دیگر اینکه عدم امکان طراحی دکور مناسب برای نمایشنامههایی مانند "دایی وانیا" که عموما چهارگوش (با سه دیوار هستند) در سالن اصلی تئاتر شهر عملا باعث شده که فقط تماشاگرانی که در ردیفهای وسط نشستهاند بر صحنه مسلط باشند.
در واقع با فرض اینکه ظرفیت بالای صندلیهای سالن اصلی یکی از ویژگیهای مهم این سالن است، در طراحی دکور "دایی وانیا" عملا حدود 220 نفر که ممکن است در صندلیهای سمت راست و چپ بنشینند، نادیده گرفته شدند. ضمن اینکه طراحی دکور باعث شده مشکل قدیمی نرسیدن صدا به ردیفهای 6و7 به بعد در سالن اصلی بیش از پیش نمایان شده و تماشاگر را اذیت کند. (مخصوصا در صحنههایی که بازیگران در انتهای صحنه هستند)
سه نقش و سه نقش آفرین
اکبر زنجانپور در زمینه بازیگری به ویژه در مدیوم تئاتر، بارها توان و قدرت بالای خود را اثبات کرده است. اما واقعیت افزایش سن و کم شدن توان جسمی را شاید بتوان با تمرینات مداوم تا حدی کم کرده و چند سالی به عقب انداخت اما بالاخره این مسئله در زمانی میتواند به ضرر حرفهایترین بازیگران تئاتر تبدیل بشود. کاش زنجانپور در "دایی وانیا" که میتوانست نقطه عطفی در کارنامه هنریاش باشد، نقش وینیتسکی ایوان پترویچ را به بازیگر دیگری میسپرد و فقط بر کارگردانی تمرکز میکرد.
مسعود دلخواه در این نمایش نقش دکتر آستروف را همانطور که از او انتظار میرفت به بهترین شکل بازی کرد که شاید علت آن به علاقه ویژه او به این نقش مربوط شود زیرا ظاهرا از زمان دانشجویی در انتظار آن بوده است. و نهایتا باید به بازی درخشان محسن حسینی در نقش سربریاکف آلکساندر ولادیمیویچ اشاره کرد که به ویژه در پردههای پایانی به معنای واقعی کلمه خوش درخشید و به معنای واقعی کلمه نقشآفرینی کرد.
انتهای پیام/32/
حسین سینجلی