سروییس تجسمی هنرآنلاین/
میزگرد بررسی ششمین دوسالانه تصویرگری ایران، با حضور "علی هاشمی شهرکی" مدیرعامل انجمن تصویرگران، "محمد علی بنی اسدی" تصویرگر باسابقه و مدرس دانشگاه و "سحر ترهنده" متخصص ادبیات کودکان، منتقد تصویرگری کتاب کودک و داور جایزه هانس کریستین اندرسن در محل خبرگزاری هنر ایران (هنرآنلاین) برگزار شد.
طبیعی بود که تاخیر یازده ساله در برگزاری این دوره از دوسالانه به خودی خود آنقدر ناگفتهها با خود داشته باشد که بخش اول این نشست دو و نیم ساعته تنها به بررسی آسیبها و مشکلاتی که با نبود دوسالانه در عرصه تصویرگری کشور به وجود آمد اختصاص پیدا کند. در هر حال طی این نشست بازگویی و تشریح آن چه ما بین دوسالانه پنجم و ششم اتفاق افتاد و مانع از برگزاری به موقع این رویداد هنری شد، آن هم از زبان دستاندرکاران و متخصصین این عرصه توانست بخشی از زوایای پیدا و پنهان به خصوص معضلات و نارساییها در حوزه تصویرگری را آشکار کند که به نوبه خود اهمیت زیادی دارد و امیدواریم در نظر خوانندگان هم مقبول و مفید واقع شود.
لازم به ذکر است ادامه بحث هم که به بررسی و تحلیل دوسالانه ششم تصویرگری اختصاص دارد در بخش دوم این گزارش منتشر خواهد شد که امیدواریم با دنبال کردن آن ما را تا انتهای این گزارش همراهی کنید.
هنرآنلاین: آقای هاشمی به عنوان مدیرعامل انجمن لطفا برایمان تشریح کنید که یازده سال گذشته برای تصویرگری ایران چطور گذشت؟
هاشمی شهرکی : بحث طولانی شدن برگزاری دوسالانه و اتفاقاتی که در این میان افتاد، داستان خیلی مفصلی است. کلیت آن هم به این شکل است که از زمان تاسیس انجمن تصویرگران جایگاه مشخصی برای این انجمن بین معاونت فرهنگی و معاونت هنری ارشاد تعریف نشده بود. اصلیترین دلیلش هم این بود که قبل از انجمن تصویرگران امور تصویرگری را یک جایی به نام ستاد تصویرگران انجام میداد که وابسته به معاونت فرهنگی بود. یعنی در ابتدا اساسا بخشی از معاونت فرهنگی بود و در واقع به یک شکل متولی اداره کتاب کودک این معاونت بود که بعدها تبدیل به ستاد تصویرگران شد و بعد از درون معاونت بیرون آمد و دفتر مستقل تاسیس کرد و شروع کرد به برگزار کردن یک سری جشنوارهها مثل جشنواره تصویرگری آسیایی و تصویرگری ایران و بعد از آن هم پنج دوره از دوسالانهها را برگزار کرد. در واقع همین ستاد هسته اصلی تاسیس انجمن تصویرگران شد.
با توجه به این که انجمنهای هنری عموما با معاونت هنری فعالیت میکردند اما انجمن تصویرگران به نوعی از دل معاونت فرهنگی بیرون آمده بود در این معاونت دستورالعملی برای آن وجود نداشت. یعنی وقتی بحث بر سر این میشد که دوسالانهای برگزار بکنیم، تعریفی برای دوسالانه نداشت. تا قبل از تاسیس انجمن، ستاد تصویرگران دوسالانهها را با موزه هنرهای معاصر که وابسته به معاونت هنری بود برگزار میکرد و برنامهریزی دوسالانهها بر عهده این دو بود. وقتی که انجمن تصویرگران شکل گرفت مشخص نبود که انجمن بودجه برگزاری دوسالانههایش را از کدام معاونت بگیرد، چرا که دقیقا همزمان با تاسیس انجمن بحثی در معاونت هنری پیش آمد و آن این بود که برگزاری دوسالانهها را به خود انجمنها بسپارند. این در حالی بود که دوسالانه تصویرسازی هنوز تعریفی نداشت و بالطبع هیچکس هم حاضر نبود برایش تعریفی ایجاد کند.
مدتها بحث بر سر این بود که اصلا چرا معاونت هنری باید بودجهای به تصویرگری اختصاص دهد. در مدیریتهای مختلف مرکز هنرهای تجسمی هم برخوردهای مختلفی با برگزارشدن و یا نشدن دوسالانه تصویرگری میشد. درنهایت در دوره مدیریت اقای شالویی به این نتیجه رسیدیم که دوسالانه را برگزار خواهیم کرد و در این راه قدم به قدم هم پیش رفتیم. ابتدا در جشنواره قرآن بخش تصویرسازی ایجاد کردیم، در جشنواره تجسمی هم که دو سه دوره برگزار شده بود، بخش تصویرسازی پیشبینی کردیم. یعنی انجمن همکاری میکرد که این اتفاقها بیفتد برای اینکه فضا برای تصویرسازی باز شود. بعد به این نتیجه رسیدیم که ما با هم رابطه مسالمتآمیز داریم و میتوانیم گفتوگو و و همکاری کنیم که بحث دوسالانه را پیش کشیدیم که تا حد زیادی پیش رفت و با تغییر مدیریت و آمدن آقای امیرنیا ادامه پیدا کرد و آقای شاه آبادی هم حکمها را امضا کرد و به این ترتیب دوسالانه استارت خورد. در ابتدا هم قرار بر این بود که سال 91 ششمین دوسالانه را برگزار کنیم که با کمبود بودجه وزارت ارشاد روبرو شدیم و دوسالانه به سال 92 موکول شد.
هنرآنلاین: به نظر میرسد در بخش اول بحث بهتر است به این موضوع بپردازیم که تاخیر یازده ساله در برگزاری دوسالانه چه آسیبهایی باخود به همراه آورد؟
بنیاسدی: دوسالانهای که برگزار شد تا حدی مشکلاتی در تعریفش به وجود میآید. یعنی وقتی شما میگویید 11 سال یعنی یک فشردگی کاری بیش از حد. دوسالانه در محدوه خودش و مجموعهای که در اختیار داشت نمیتوانست خیلی بپردازد به همه اتفاقاتی که در یازده سال گذشته شکل گرفته است. دوسالانه اساسا نمیتواند مجموعه هزاران کتابی را که در این مدت تولید شده را پوشش دهد. هر دوسالانه علاوه بر بازنمایی فعالیتهای انجام شده در یک زمینه خاص یک سری اهداف را هم دنبال میکند. مثلا میخواهد مباحث جدیدی را در آن عرصه مطرح کند. بنابراین وقتی میبینیم که بعد از یازده سال قرار است اتفاقی بیفتد، اولا در ذهن مخاطب و در ذهن خود دستاندرکاران مجموعه پیچیدهای شکل میگیرد که آرام آرام باید یک راه حلی برای آن پیدا کنند یا آن را به اختصار بکشند و جمعبندیاش کنند و در حقیقت کوچکش کنند. تا وقتی هم که من ایرانی از یک مجموعه صحبت میکنم، هم ایدهآلیست هستم، هم دلم پر است از حرف و میخواهم یک مجموعه خیلی آرمانی را داشته باشم و ضمنا این خطر که در تمامی حرکتهای ما هست میخواهیم کاری بکنیم کارستان و موضوع را هم رقابتی میبینیم. اگر ما در چنین رویدادی بخواهیم به تمام جوانب آن عرصه توجه داشته باشیم ممکن نیست. به همین دلیل یازده سال فعالیت تصویرسازان از ابتدا در این ظرفیت نمیگنجید اما تاخیر طولانی مدت در برگزاری آن در همه ما حسی را به وجود آورده که با برگزاریاش نفس راحتی کشیدهایم و یا به عبارتی دلمان خنک شده است. این هم کمی نگرانکننده است که میشود راجع به آن صحبت کرد.
سحرترهنده: البته ما همدلمان خنک شد که بالاخره بعد از یازده سال این اتفاق افتاد. این به نظر من اتفاق بزرگی بود چرا که حالا دوسالانهای برگزار شده تا ما بنشینیم و در مورد تصویرگری به شکل جدی گفتوگو کنیم. در حوزه کودک ما نهادهایی را داریم که مثل جزیرههایی جدا از هم یک سری فعالیتها را دنبال میکنند. ولی یک اتفاقاتی لازم است که ما جامعه را به شکلی گستردهتر درگیر کنیم. یکی از اتفاقاتی که میتواند جامعه را تا حدی به این حوزه حساس کند، به هرحال همین دوسالانهها و جشنوارهها است. همانطور که آقای بنی اسدی گفتند واقعا این رویداد بعد از یازده سال دیگر کارکرد دوسالانه را ندارد. دوسالانه برنامهاش و هدف اصلیاش این است که بررسی کند جریانهایی را که در دوسال گذشته در یک حوزه تخصصی روی داده است. جریان نو و نظریه خاصی را بخواهد به نوعی در قالب آثار طرح کند و وارد سیستم کند، جریانسازی کند و استعدادهای جوان را کشف کند. در حال حاضر استعدادهای جوان ما 10 سال است که دارند به شکل حرفهای کار میکنند و کتاب چاپ کردهاند. یک سری از این اتفاقات در این میان گم شده است. استعدادهایی که باید در دوسالانه ششم در صورتی که به موقع برگزار میشد کشف می شدند الان یک دهه است که فعالیت حرفهای می کنند. فعالیتی که ما جهتی هم به آن ندادهایم و غالباً جهتشان را از جشنوارههای خارجی گرفتهاند. تصویرگرانی که رفتهاند و سلایق جشنوارهها را کشف و کم کم به این شیوه کار کردهاند. حالا بگذریم که این جریانهای تولید شده با سلیقه یا درک کودک ایرانی و ادبیات کودک و نوجوان ما تناسب دارد یا نه، تصویرگران جوان به دلیل این که در یازده سال گذشته محل دیگری برای محک زدن کارشان نداشتهاند رو به سوی جشنوارهها و دوسالانههای موجود کردند. یعنی راهکار، سلیقه یا جریانی را ما در داخل به شکلی حساب و مطالعه شده و یا اصولی به آنها ندادهایم و آنها یا از جشنوارههای اروپایی الگو و راهکار گرفتهاند و یا یک مجموعهای از سلایق بیمار را تعدادی از ناشرها به علت بیاطلاعیهایی که داشتهاند وارد سیستم تصویرگری ما کردهاند.
هنرآنلاین: یعنی این وقفه طولانی فضا را برای ورود جریانهای غیرحرفه ای و ناسالم کاملا باز کرده؟
ترهنده: دقیقا. دوسالانه فضای نقد ایجاد میکند. یعنی شما میآیید به بهانة دوسالانه، جریان دوسال گذشته را به شکل جدی نقد میکنید. چه آن افرادی که دوسالانه را برگزار میکنند و چه منتقدانی که به هرحال در دوسالانهها بافضای کلی تصویرگری دو سال گذشته مواجه میشوند، ناگزیر به این اتفاق عکسالعمل نشان میدهند. وقتی کارها روی دیوار میآید و در کنار هم به شکل مقایسهای (کمی و کیفی) دیده میشود، فضای نقد و گفتوگو ایجاد میکند. درست است که در طول این یازده سال هم در محافل و مجامع کوچک وابسته به ادبیات کودکان و تصویرگری صحبت و در حقیقت غرزدنها وجود داشته و افرادی هم میدانستند که بعضی از جریانها در مسیر اشتباه پیش میرود، ولی فرصت گفتوگوهای بیرونی کمتر وجود داشته است. من فکر میکنم برگزاری دوسالانه از این جهت اتفاق خوبی است و به هر حال این که بنشینیم و دربارهاش گفتوگو و نقد کنیم باعث حساس شدن دانشجویان این رشته، جامعه پدیدآورندگان و مخاطبان میشود. در همین جا هم میخواهم به همه آنها که در این سالها تلاش کردند تا دوسالانه برگزار شود خداقوت بگویم و امیدوارم که دوسالانه استمرار پیدا کند، چون در غیر این صورت ممکن است باز هم ده سال بعد برگردیم به همین جایی که هستیم. چون اگر استمرار پیدا نکند، دوسالانه دیگر معنا و کارکردی نخواهد داشت.
بنی اسدی: با این صحبتها الان ذهن من درگیر این مسئله است که اگر دوسالانهها به موقع برگزار میشد این آسیبهایی که گفته شد را دیگر نداشتیم؟
ترهنده: مطمئنا همه آسیبها در عرصه تصویرگری به نبود دوسالانهها برنمیگردد. سیستم نشر کتاب کودک ما آنقدر دچار مشکل است که اینها که گفتیم فقط بخش کوچکی از مشکلات آن است. من فکر میکنم در دوسالانه پنجم میبینیم که خط مشی به هنرمندان داده میشود، چه درست و چه غلط. به هرحال اگر این خط مش دادنها به واسطة دوسالانههای مستمر ادامه مییافت، شاید ما الان نشسته بودیم و همان را نقد میکردیم، ولی این جهت دادن ناگهان قطع شد و همه در یک خلاء انتقادی جدی کار کردند و اتفاقات مختلفی افتاد. مثلا یکی با استادش که آگاه بود همراه شد و یا با بررسیها و مطالعه جدی که خودش انجام داد کارهای خوبی خلق کرد و دیگری مثلا با ناشری که راهنمایی درستی نداشت پیش رفت و نتیجه موفقیتآمیز نبود. بنابراین یکی از آسیبهای جدی همین نبود نقد و جریانسازی در غیبت دوسالانهها است.
هاشمی شهرکی: نکتهای که خانم ترهنده اشاره کردند نکته خیلی مهمی است و آن بررسی نسلی است که در دوسالانه پنجم تازه میخواست خودش را نشان دهد و داشت فضایی برای دیده شدن پیدا میکرد که بعد از دوسالانه پنجم به شکل رسمی چنین فضایی در اختیار نداشت. این نسل که میانگین سنی بین 18 تا 25 داشت تعدادشان هم خیلی زیاد بود. وقتی آمار دوسالانه پنجم را که در سال 81 برگزار شد نگاه کنیم تعداد راه یافتگان به این دوسالانه حدود 70 درصد بیشتر از دورههای قبلش بود. خوب تنها بعضی از اینها در دوسالانه دیده شدند و بسیاری از آنها مجال دیده شدن پیدا نکردند و بعد نبود دوسالانه منجر شد به این که این تعداد دنبال جاهایی بگردند که فرصت دیده شدن را به آنها بدهد. همین باعث شد که یک مراکزی این فرصت را پیدا کنند که زبان و نماد رسمیتری برای معرفی کردن این جوانها به خودشان بگیرند.
هنرآنلاین: دقیقا به چه مراکزی اشاره دارید؟
هاشمی شهرکی: منظورم ناشرین کتابهای کودک و موسساتی از این قبیل بودند که اغلب به صورت غیر دولتی اداره میشوند. حسن یک دوسالانه این است که نتایج دوسالانه بالاخره برآیند یک توافق جمعی بین هنرمندان تصویرگر است. احتمال دارد در یک دوره این برآیند نتیجه فوقالعاده مثبتی بدهد و در دوره دیگر نتیجه مثبتی نداشته باشد. ولی در نهایت منطقا چون آدمهای فرهیخته آن هنر دور هم جمع میشوند و سعی دارند الگویی پیدا کنند بالطبع خیلی از زوائد را میتوانند در بررسیهایشان کنار بگذارند و الگوهای مثبتتری ارائه دهند. وقتی دوسالانهای وجود نداشته باشد این عقل منطقی هنرمندان هم در کنار یکدیگر وجود نخواهد داشت که بخواهند بیایند و بررسی کنند. در نبود این فضا آن ناشرهایی که آمدند و الگوی اشتباه دادند 10 سال هم فرصت داشتند تا این اشتباهات را بیشتر و بیشتر تثبیت کنند. و آن نسل هم برای این که عطش دیده شدن داشت تن داد که این اتفاق بیفتد. بله آن نسل الان 10 سال است که دارد کار حرفهای انجام میدهد. چند وقت پیش در انجمن خودمان با یکی از دوستان بحثی داشتیم و من میگفتم که برآیند ما در دوسالانه ششم و بخش اعظم حرکت ما در 10 سال گذشته اشتباه بوده و این هنرمند تصویرگر میپرسید که یعنی کل 10 سال گذشته را من داشتم اشتباه میکردم؟ باید بگویم این چیز عجیبی نیست. بله همه ما داشتیم اشتباه میکردیم و حالا که نشستهایم و فکر کردهایم به این نتیجه رسیدهایم که اشتباه داشتیم. پذیرش این مسئله اشکال ندارد و زمانی که متوجه میشویم مسیر را اشتباه رفتهایم، میتوانیم برگردیم و مسیر را اصلاح کنیم. ولی در مقطع فعلی خود پذیرش این مسئله زمان میبرد یعنی برای این نسل که همه حرفهایاند و استادند و جا افتادهاند طول میکشد تا متوجه شوند مسیر اشتباهی را رفتهاند. البته این نظر شخصی من است و قطعی نیست. احتمال دارد نگره دیگری بیاید و بگوید که مسیر درستی پیموده شده؛ ولی نکتهای که وجود دارد این است که از یک زاویه دیگر همین مسئله برگزاری دوسالانه ششم را به نحوی تحت تاثیر خودش قرار میدهد. چرا که در دوسالانه ششم همین نسل که الان حرفهای شده شکایت دارد که چرا کل جوایز به آنها تعلق نگرفته و دلیلشان این است که ما 10 سال است کار کردهایم، 10 سال است هیچکس ما را تایید نکرده و هیچ مرکز رسمیای ما را ندیده. شاید اصلا بهتر بود که دوسالانه ششم به تمام کسانی که در این 10 سال در حوزه تصویرگری فعالیت کردهاند یک جایزه یا لوح بدهد و بعد از آن تازه برای برگزاری دوسالانه به مفهوم واقعی کلمه اقدام کنیم. ولی کار دوسالانه این نیست که مثلا پنجاه نفر را جمع کند و از آنها تقدیر کند. دوسالانه باید کار خودش را انجام بدهد. ولی این انتظار کماکان هست. من وقتی در جمع دوستان خودمان حاضر میشوم، احساس میکنم که شکایتها از این است که احساس میکنند بعد از 10 سال حقشان ادا نشده است.
بنی اسدی: من از جمله آخر آقای هاشمی شروع میکنم. یعنی این که دوسالانه باید جواب این نسل را بدهد. من فکر میکنم این مسئله به خاطر نزدیکی سنی ایشان به این گروه است. یعنی دوستانی که این دوسالانه را برگزار کردند معدل سنیشان خیلی به هم نزدیک است. در حقیقت این مسئله از این جهت که نیازهای هم را درک میکنند، میتواند مثبت باشد اما از بابت دیگر خوب نیست چون از تعریف دوسالانه دارد خارج میشود. یک سری واژهها هم در این میان مطرح میشود که من با آنها اصلا موافق نیستم. مثلا الگوسازی منطقیتر که از نظر برگزارکنندگان در دوسالانه اتفاق میافتد. من معتقدم که هیچ دوسالانهای لزوما به قصد الگوسازی عمل نمیکند. ممکن است از دل دوسالانه یک برآیند الگویی به وجود بیاید یا ممکن است به هنرمند تم بدهد، ولی سلیقهسازی و الگوسازی نمیکند. به هرحال وقتی آثار یک هنرمند مورد توجه یک جمع قرار میگیرد، طبیعتا جوانترها هم سعی میکنند به آن شکل کار کنند. یا همان اتفاقی میافتد که خانم ترهنده، خیلی دقیق به آن اشاره کردند یعنی این که که تصویرگرها رفتند سراغ این که کشف کنند جشنوارههای خارجی چه آثاری را میپذیرند.
ترهنده: من فکر میکنم یکی از اتفاقهایی که در دوسالانه یا رویدادهای این چنینی میافتد این است که فضای نظری و تئوری تقویت میشود؛ یعنی فرصت گفتگوهای اصولی فراهم میشود. حالا نمیخواهم بگویم که در این یک دهه دچار یک خلاء کامل از این حیث بودیم چون به هرحال نهادها و نشریاتی در این زمینه فعالیت داشته و دارند؛ ولی جای گفتگوی متقابل و جمع شدنهایی را که در در دوسالانهها فراهم میآید را نمیگیرد. بدون تعارف من باید بگویم که دوستان تصویرگر ما خیلی کم اهل مطالعهاند و از این میان هم تعداد بسیار کمتری هستند که نقد و نظرهایی را که در حوزه تصویرگری به صورت انگشت شمار منتشر میشوند را مطالعه کنند یا انگشت شمار مباحث تئوریک را که ترجمه شده بخوانند. در نتیجه نشستها وگفتن و شنیده شدن مباحث و نظرها یکی از راههایی بود که میشود اینها را مطرح کرد و به هنرمندان انتقال داد.
هنرآنلاین: به جز خلاء تئوریک، نبود دوسالانه در مسیر حرفهای تصویرگران چه تاثیری گذاشت؟
ترهنده: اگر دوسالانه به موقع برگزار میشد آن وقت در بخش های جنبی آن میشد شاخههای مختلفی را در این عرصه به هنرمندان معرفی کرد و شاید عدهای از اینها مثلا به سمت طراحی کاراکتر میرفتند و لزوما همه به تصویرگری کتاب کودک روی نمی آوردند.. حداقل این آموزش را میدادیم که فضاهای دیگری هم برای تصویرسازی وجود دارد.
پایان بخش اول گزارش میزگرد بررسی ششمین دوسالانه تصویرگری ایران
در بخش دوم این گزارش هم با ما همراه باشید.