به گزارش هنرآنلاین؛ در سال ۲۰۰۸ میلادی مارسل رایش رانیتسکی میهمان یک برنامه تلویزیونی با میلیون‌ها تماشاگر بود که در آن برندگان جایزه سالانه تلویزیون آلمان معرفی می‌شدند.

این منتقد ادبی وقتی نامش را به عنوان یکی از برندگان اعلام کردند پشت میکروفون قرار گرفت و در برابر چشمان بهت‌زده تماشاچیان و مجریان، ضمن اعتراض به از دست رفتن کیفیت برنامه‌های تلویزیونی از پذیرش جایزه‌ خود امتناع کرد.

شنا کردن برخلاف مسیر آب و بیان صریح و قاطع نظرات انتقادی از ویژگی‌هایی است که نویسندگان و روشنفکران آلمان، همچنان که خوانندگان ادبیات، از نخستین سال‌های فعالیت رایش رانیتسکی با آن آشنا شدند.

نقد ادبی به عنوان برنامه پربیننده تلویزیونی

رایش رانیتسکی در حالی جایزه تلویزیون را رد کرد که بیست سال پیش از آن با مدیریت و اجرای برنامه‌ "کوارتت ادبی" در کانال دوم تلویزیون آلمان به شهرتی عظیم رسیده بود و نقد جدی ادبیات را به برنامه‌ای پربیننده تبدیل کرده بود.

مارسل رایش رانیتسکی از تبار یهودیان لهستان بود و پیش از آغاز جنگ دوم جهانی با مهاجرت به آلمان در برلین درس می‌خواند. با شروع جنگ او نیز مانند بسیاری دیگر از شهروندان یهودی‌تبار لهستان مجبور به ترک برلین شد و مدتی را در گتوهای ورشو گذراند.

رایش رانیتسکی بعد از جنگ چند سالی در لهستان ماند و از همان زمان مشغول ترجمه، نقد و انتشار ادبیات آلمانی زبان شد. به همت و انتخاب او مجموعه‌های بسیاری از ادبیات آلمان با مقدمه و موخره‌های تحلیلی و تفسیری به چاپ رسیده است. منتقد لهسانی‌تبار آن دوران، اواخر دهه‌ پنجاه به آلمان مهاجرت کرد و کار خود را به عنوان منتقد ادبی در همکاری با شماری از نشریه‌های معتبر آلمان ادامه داد.

"پاپ ادبیات"، سخت‌گیر و منصف

شهرت و گمنامی نویسندگان هیچ‌گاه مانع یا مشوق رایش رانیتسکی برای نقد یا تحسین یک اثر ادبی نبود. قضاوت‌های او، که اغلب بسیار قاطعانه بیان می‌شد، گاه از سوی دیگر منتقدان عوامانه و ساده‌انگارانه تلقی شده است.

با این همه یک‌جانبه نبودن داوری‌های ادبی این منتقد رفته رفته عده‌ بیشتری از مخاطبان را به سوی نظراتش جلب می‌کرد. شماری از آثار مشهورترین نویسندگان معاصر آلمانی‌زبان، از جمله پتر هندکه، مارتین والزر، هانریش بل و گونتر گراس با انتقادهای نابودکننده‌ی رایش رانیتسکی روبرو شده‌اند که گاهی اثر بعدی همین نویسندگان را با شوری جنون‌آمیز تحسین می‌کرد.

این خصیصه تنش‌های زیادی میان نویسنده و منتقد به وجود آورد، اما چیزی از محبوبیت و اثرگذاری او در میان مخاطبان کم نکرد.

تاریخ معاصر ادبیات آلمانی‌زبان آثاری را که به کمک یک جمله‌ تحسین آمیز رایش رانیتسکی در ردیف پرفروش‌های بازار کتاب قرار گرفته‌اند کم تجربه نکرده است.

پاپ ادبیات، لقبی است که احتمالا اندکی اقتدارگرایانه به نظر می‌رسد، اما به هر حال بیانگر جایگاه فردی است که بیش از نیم قرن در رواج ادبیات جدی در میان خوانندگان نقشی منحصر به فرد داشته است.

"زندگی من"، اثری فراتر از زندگینامه

اوج شهرت گسترده‌ مارسل رایش رانیتسکی در جامعه آلمانی‌زبان با برنامه تلویزیونی "کوارتت ادبی" از مرز کتاب‌خوان‌های حرفه‌ای در گذشت، و به عبارت دیگر شمار زیادی از بینندگان حرفه‌ای تلویزیون را به ادبیات مکتوب نزدیک‌تر کرد.

سال ۱۹۹۹ میلادی چند سال پس از تعطیل شدن این برنامه، انتشار کتاب خاطرات منتقد بزرگ ادبیات زیر عنوان "زندگی من" و فیلمی که بر اساس آن ساخته شد، بار دیگر نقد جدی ادبی را به میان انبوهی از شهروندان بازگرداند.

بخش‌هایی از "زندگی من" بسیار تلخ، اما کل کتاب اثری جذاب، شورانگیز و خواندنی است. اهمیت این کتاب لااقل از دو جنبه بسیار است: رایش رانیتسکی نوجوانی و جوانی خود را در دوران شکل‌گیری و به قدرت رسیدن فاشیسم سپری کرده و نه تنها ناظر روی کار آمدن نازی‌ها بلکه قربانی و شاهد فجایع و مصائبی است که بر او و بسیاری دیگر رفته است.

به این دلیل خاطرات او حاوی گوشه‌هایی از تاریخ معاصر اروپا و شکل‌گیری و پی‌آمدهای حکومتی است که نکبتش از مرزهای اروپا بسیار فراتر رفت. از سوی دیگر رایش رانیتسکی در همه جریان‌های ادبی پس از جنگ در آلمان فعال بوده و یکی از محورهای حیات فرهنگی در آلمان پس از جنگ محسوب می‌شود. از این رهگذر خاطرات او در حقیقت بخش قابل توجهی از تاریخ و تاریخ ادبیات معاصر آلمان را در بر دارد.

زندگینامه‌ای در یک میلیون و ۲۰۰ هزار نسخه

رایش رانیتسکی مانند هر منتقد دیگری، به ویژه در میان اهل قلم، مخالف، معترض و حتی معارض کم ندارد. این امر، گذشته از طبیعت کار نقد و داروی، بی‌تردید به شیوه‌ برخورد او که گاه کوبنده و ویرانگر و تند است نیز مربوط می‌شود.

با این همه توفیق عظیم "زندگی من" در میان خوانندگان، می‌تواند گواه دیگری بر محبوبیت و نفوذ "پاپ ادبیات" در دنیای آلمانی‌زبان تلقی شود.

"زندگی من" که در ماه اوت ۱۹۹۹ میلادی منتشر شد تنها در فاصله‌ سه ماه به چاپ دهم رسید و تا آخر سال ۲۰۰۰ در صدر جدول کتاب‌های پرفروش مجله اشپیگل قرار داشت. از این کتاب تاکنون بیش از یک میلیون و ۲۰۰ هزار نسخه به فروش رفته، و فروش چند ده هزار نسخه از آن در روزهای آینده تقریبا حتمی است.

مارسل رایش رانیتسکی دوم ژوئن ۱۹۲۰ میلادی در لهستان به دنیا آمد و ۱۸ سپتامبر ۲۰۱۳ میلادی به عنوان شهروند آلمان در فرانکفورت درگذشت. همسر او که در گتوی ورشو با هم آشنا شده بودند، آوریل ۲۰۱۱ میلادی در سن ۹۱ سالگی از دنیا رفت.

پاپ ادبیات آلمان حدود شش ماه پیش از مرگش برای نخستین بار خبر ابتلای خود به سرطان را به اطلاع افکار عمومی رسانده بود. خبرگزاری آلمان چهارم مارس گزارش داد که او از مدتی پیش از بیماری خود باخبر بوده است.

انتهای پیام/32/