گروه استانها، هنرآنلاین/ رضا نادری
خراسان شمالی با عنایت به جغرافیای جمعیتی، ترکیب قومی و غنای موجود در آداب، رسوم و سنن جاری در بین مردم، مجموعهای گرانسنگ از مولفههای فرهنگی را پدید آورده است که مثل و مشابه آن را در کمتر جایی میتوان سراغ گرفت. در این میان موسیقی مقامی شمال خراسان که تعریفی جامع و درخور در میان فرهنگ مداران و پژوهندگان به خود اختصاص داده است؛ جایگاهی بلند، بسیط و شورانگیز دارد.
این موسیقی آمیزه ای از موسیقی فاخر و بلندآوازه ی کرمانجی، نغمات معرفت مدارانه ی ترکی و آواهای شیرین و بالنده ی ترکمنی است. ترکیبی شیوا، شیرین و پر دامنه از آواها و نغمات بکر و دیرینه پای که امروزه با نام موسیقی ناحیه ی شمال خراسان و به تبع آن موسیقی مقامی خراسان شمالی شناخته می شود. این فرهنگ با ویژگی های مورد اشاره وجوهات مشترک زیادی دارد که می توان از "موسیقی بخشی" به عنوان وجه مشترک غالب آن نام برد. همین وجه نامدار است که در سال های اخیر ضمن ثبت اثر معنوی در داخل کشور، در نظام فرهنگی جامعه ملل، سازمان یونسکو نیز به ثبت جهانی رسید. رگه های مشترک این نوع از موسیقی با همین عنوان در کشور های آسیای میانه و قفقاز و فهم دایره ای از مشترکات آوایی و زبانی آن در کشور های ترکمنستان، افغانستان و ترکیه، جاذبه های ارزشمندی برای طرح این مقام ها در کشورهای عضو اکو یافته است که هم از حیث فرهنگی و هم از لحاظ مردم شناسی حایز اهمیت و درخور توجه می باشد.
موسیقی مقامی شمال خراسان از دو نگاه متفاوت دیگر نیز نیازمند توجه و تامل و تحقیق است؛ نگاه هایی که توجه به آن در قالب سرای موسیقی مقامی می تواند ثمرات با ارزشی در پی داشته باشد. نخست اینکه این موسیقی به لحاظ کیفیت و کمیت ملودی ها گستره ای وسیع دارد؛ فاکتوری درخور تامل که متاسفانه تاکنون به طور کامل جمع آوری و بانک نشده است. نظر به اینکه اساتید مطرح و بارز این موسیقی یکی پس از دیگری در مسیر کوچ بی بازگشت تقدیر قرار می گیرند و راهکاری مانند سرای موسیقی مقامی می تواند در جلوگیری از بروز این خطر موثر باشد هرچند که این انجمن طی 5 سال اخیر اقدام به ساخت مستند آثار موسیقی مقامی استان نموده این مجموعه 360 دقیقه ای غنی و ارزشمند از آثار پیشکسوتان که اکثر ایشان متاسفانه اکنون در قید حیات نیستند در حال حاضر در مرحله صدور مجوز نهایی ، زیرنویس و انتشار می باشد . منظر دومی که نیاز به طرح و تحلیل دارد، این است که جایگاه و ارزشمندی موسیقی مقامی شمال خراسان، حتی در بین خراسانیان و با کمال تاسف در میان بسیاری از نوازندگان و پردازشگران این مکتب به طور کامل شناخته شده نیست. موسیقی مقامی ما مجموعه ای از عشق، عرفان، حماسه، هیجان، هنجارهای اجتماعی، باورهای عامیانه و حتی تاریخ ایلات غیور این سامان است؛ مولفه هایی که هرکدام به تنهایی می تواند موضوع طرح و تدریس در سرای موسیقی مقامی باشد. بر این مبنا و با توجه به هجمه های وسیع نظام غیر در حوزه فرهنگ و تهدید های همه جانبه ای که مردم فرهیخته ما در عصر ارتباطات گسترده با آن مواجه هستند؛ بسط و نشر این موسیقی با تکیه بر آموزه های پژوهشی امری ضروری و غیر قابل اجتناب به نظر می رسد.
موضوع دیگری که نیاز به تسریع تاسیس سرای موسیقی مقامی خراسان شمالی را ضروری نشان می دهد، شناخت استعدادها، شاگرد پروری بر پایه اصالت و آموزش به نحو سازمان یافته است. توجه ضعیف به این حوزه و نبود ساز و کاری که ساماندهی لازم را در این خصوص داشته باشد، موجب گردیده تا بخشی از نیازهای آموزشی جامعه به صورت زیرزمینی و فاقد رسمیت و اصالت لازم برآورده شود، موضوعی که آسیب های عمده ای در این مسیر پدید آورده است. فقدان امکان توجه و نظارت باعث شده تا بخش هایی از این فرهنگ پویا و پر نشاط با خطر امحاء مواجه باشند. برای مثال فرهنگ عاشق های شمال خراسان و سرنا و دهل کرمانجی در این بخش می رود تا به صورت کامل فراموش و حتی منقرض شود. آنچه به طور قطع و یقین می شود در بوته قضاوت قرار داد اینکه توره موزیکال کرمانجی دیگر اجرا نمی شود. سرنا و دهل تنها در میان دو و یا چهار نفر از هنرمندان ـ آن هم سالمند ـ ماندگار مانده و حتی به تعداد انگشتان یک دست نیز برای این رشته ها شاگردی دیده نمی شود!
آن چه در سطور بالا معروض حضور گردید به علاوه بسیاری دلایل دیگر همچون: ساماندهی وجوهات آموزشی و پژوهشی، ضرورت ایجاد بانک مقام های بومی، آموزش با انگیزه نجات بخش های وسیعی از جهات موسیقایی که در حال فراموشی اند، شخصیت شناسی موسیقی مقامی، سبک شناسی و واکاوی و آنالیز مقامات با هدف بازشناسی نواهای بومی در ساختارهای قومی و ... همه و همه ضرورت هایی هستند که تسریع در ایجاد سرای موسیقی ناحیه ی شمال خراسان را ضروری می سازند.
حتم به یقین تشکیل سرای موسیقی مقامی خراسان شمالی می تواند هدیه ای مناسب برای علاقه مندان فرهنگ و موسیقی بومی کشورمان و اقدامی شایسته و بنیادین برای نشر، بسط و در نهایت حفظ بیش از پیش ارزش های این فرهنگ غنی باشد. رضا نادری عضو هیات مدیره انجمن موسیقی استان خراسان شمالی