به گزارش هنرآنلاین؛ از پایان جنگ جهانی دوم به این سو، توسعه یکی از مهمترین موضوعات در محافل دانشگاهی کشورها بوده است؛ به نحوی که در دهه پایانی قرن بیستم، اغلب کشورها به بازنگری وضعیت خود در این خصوص پرداختهاند. تعاریف متعدد و بعضا متقاطع از توسعه سبب شده است که این مفهوم همچنان جایگاه خود را در محافل علمی حفظ کند؛ به طوری که در دهههای اخیر، مفهوم توسعه دستخوش تغییرات بسیاری شده است. اغلب نظریاتی که در دهههای 50 و 60 میلادی مطرح شده توسعه را به عنوان دستیابی به میزان بالای نرخ رشد اقتصادی معرفی کردهاند (تودارو،1366: 17). در دهه1970 میلادی با انتقاد از این نظریهها، مفهوم توسعه به کاهش یا از میان رفتن فقر، بیکاری، نابرابری و تغییرات اساسی در ساخت اجتماعی گرایش پیدا کرد. از این رو تا مدتها توسعه مقولهای صرفاً اقتصادی تلقی میشد و کشورهای مختلف تنها از این جنبه به آن توجه میکردند. به عبارتی، پیشرفت اقتصادی، یگانه ملاک توسعهی هر جامعه قلمداد میشد و تصور غالب این بود که میتوان به مدد الگوهای مختلف توسعهی اقتصادی، رشد تکنولوژی، انباشت ثروت و مواردی از این قبیل، به اهداف یک جامعهی توسعهیافته نائل آمد. اما به تدریج نگاه یکسویه به توسعه و تأکید بیش از حد بر مسائل اقتصادی، باعث بروز مشکلاتی در عرصههای اجتماعی و زیستمحیطی برای کشورهای پیشرفته شد. از سوی دیگر، استفاده از این الگوی توسعه توسط برخی کشورها، به طور ناآگاهانه، بر توسعهی هماهنگ این کشورها اثراتی منفی گذارد. یکی از انتقادات اصلی به تفسیر توسعه به عنوان رشد اقتصادی، این است که رشد اقتصادی تنها به یکی از ابعاد وجود انسان میپردازد. از همین رو، در سالهای اخیر، شاخصهای جدیدتری برای در نظر گرفتن جنبههای پیچیده توسعه انسانی لحاظ شده است (لفتویچ، 1382). در مبانی جدید توسعه، راه ورود انسان و جنبههای زندگی او در نظر گرفته شد و کارشناسان به این نتیجه رسیدند که محتوای اصلی آن، تأمین نیازهای اساسی، بهبود بخشیدن به شرایط زندگی افراد و جامعه است (زیاری، 1379: 94). در دههی 1980، همزمان با تغییرات اساسی که در رویکردهای جامعهشناختی به وجود آمد و انتقاد از وضعیت فرهنگی مدرنیته توسط مکاتبی چون مکتب فرانکفورت صورت گرفت، فرهنگ به عنوان یک مفهوم بسیار مهم وارد ادبیات جامعهشناختی شد. به تبع این تغییر، شاهد چرخش از توجه به نقش اقتصاد در توسعه به نقش فرهنگ هستیم. اهمیت نقش فرهنگ در توسعه، در کشورهای در حال توسعه، از جایگاه ویژهای برخوردار شد. «در زمان کنونی، فرهنگ قلمرو گستردهتری یافته و به سایر عرصههای علوم و تکنولوژی خود را رسانده و همراه با آنها، خود را مطرح و حضور و نفوذش را نشان میدهد. امروز آنچنان توسعه اقتصادی، اجتماعی و امنیت کشورها با مسائل فرهنگی گره خورده است که تا کنون سابقه نداشته. با توجه به این واقعیت است که امور فرهنگی محور و اساس فعالیتهای اول مختلف قرار گرفته و مراکز مطالعات استراتژیکی توجه ویژهای را به این موضوع معطوف داشتهاند.» (پناهی، 1375) در این کشورها، حدود دو دهه بعد از شروع نخستین برنامههای توسعه با محوریت انتقال فناوری، مشخص شد چنین انتقالی فینفسه نمیتواند منجر به ارتقای سطح فرهنگی شود. در زمینهی انتقال فناوری، ابزارهای وارداتی، به محض ورود به این کشورها، به دلیل نداشتن هماهنگی با زمینهی فرهنگی میزبان، کارایی خود را تا حدود زیادی از دست میدادند. بدین ترتیب، در دههی هشتاد این فکر به تدریج شکل گرفت که شاید انتقال تکنولوژی به خودی خود نتواند مشکلات کشورهای در حال توسعه را حل کند و شاید نیاز باشد که این انتقال با اقدامات فرهنگی همراه گردد. مفهوم توسعهی فرهنگی از همین زمان به صورت جدی مطرح شد (فکوهی، 1378: 3). مفهوم توسعهی فرهنگی از اوایل دههی 1980 به بعد، از طرف یونسکو، در مباحث توسعه مطرح شده و از مفاهیمی است که نسبت به سایر بخشهای توسعه، از ابعاد و بار ارزشی بیشتری برخوردار است و بر نیازهای غیرمادی افراد جامعه تأکید دارد. این سازمان طی جلسات گوناگونی، شرایط توسعهی موزون و آگاهانه را به صورت برنامهریزی آموزشی، سیاست فرهنگی و سیاست اطلاعاتی در دستور کار خود قرار داد (زیاری، 1379: 92). در سال 1970 اولین کنفرانس در زمینه فرهنگ، با حضور نمایندگان کشورها در ونیز برگزار شد. از این زمان به بعد در یونسکو به مقولات فرهنگ، توسعهی فرهنگی، برنامهریزی فرهنگی و سیاست فرهنگی پرداخته شد و فرهنگ جز جداییناپذیر توسعه به حساب آمد. در این کنفرانس، بیتوجهی به مؤلفههای فرهنگی را شکست توسعه و فرآیند توسعه را تحول فرهنگی قلمداد کردند (زیاری، 1379: 93). این مفهوم تا آنجا برای یونسکو بااهمیت بود که دهه 1987 تا 1997 توسط این سازمان، به عنوان دههی توسعهی فرهنگی نامیده شد. از این پس، فرهنگ نه به عنوان یک بُعد فرعی توسعه، بلکه به عنوان بافت جامعه و یکی از اصلیترین بازوان توسعه معرفی شد. مسئله توسعه و آثارش در جهان سوم موجب شد هم در نظریات مرتبط با این حوزه و هم در رویکردهای نهادهای بینالمللی چون یونسکو تغییر رویه جدی به وجود آید. با ورود تکنولوژی و برنامههای توسعهی اقتصادی، تغییرات مورد انتظار کشورهای جهان اول از چنین محصولاتی در جهانی سوم رخ نداد و در عوض، دگرگونیهای سریع اجتماعی ناشی از برنامههای توسعه، باری را بر دوش مردمان این کشورها افزوده کرد، زیرا پیاده کردن دقیق و موبهموی برنامههای توسعه با بافتار فرهنگی آن جوامع تطابق نداشت. «مفهومی از توسعه که فقط بر عوامل اقتصادی تکیه کند، شرایط ساختاری خاصی را به وجود میآورد که خود توسعهنیافتگی را تشدید میکند. تنها با دخالت دادن عوامل فرهنگی در راهحلهای انتخابشده برای توسعه میتوان به طور کامل نیازها و خواستههای گروههای اجتماعی و ملتها را برآورده ساخت.» (دوپویی، 1376: 33) بروز چنین مشکلاتی، پیکان انتقاد روشنفکران جهان سوم و برخی از نظریهپردازان جهان اول مثل مکتب وابستگی را به سمت سیاستهای توسعهی اقتصادی نشانه گرفت. افزون بر این، بروز مشکلات فرهنگی و کمرنگ شدن فرهنگهای محلی و ملی متأثر از این تغییرات موجب شد از نوعی الگوی توسعهی درونزا، که بر فرهنگ بومی تأکید داشته باشد، سخن به میان آید. بر این اساس، الگوهای توسعهی وارداتی، به دلیل تغایر و ناهمخوانی با معیارهای فرهنگی و هویت ملی جوامع، عیناً قابل گرتهبرداری نیستند. همان طوری که شاسله در این رابطه میگوید: «تأکید بر هویت و فرهنگ ملی، شرط لازم حاکمیت، استقلال و شکوفایی تواناییهای فردی و توسعهی هماهنگ جوامع است؛ اقدامی رهاییبخش، اسلحهای برای مبارزه تا رسیدن به استقلال واقعی، تأکید بر حفظ هویت فرهنگی و نفی هر گونه برونگرایی و پاسداری از میراث نیاکان بدون سنتگرایی، گذشتهگرایی، بیتحرکی و انزوا.» بروز مشکلات فرهنگی و کمرنگ شدن فرهنگهای محلی و ملی متأثر از این تغییرات موجب شد از نوعی الگوی توسعه درونزا، که بر فرهنگ بومی تأکید داشته باشد، سخن به میان آید. بر این اساس، الگوهای توسعهی وارداتی، به دلیل تغایر و ناهمخوانی با معیارهای فرهنگی و هویت ملی جوامع، عیناً قابل گرتهبرداری نیستند. توسعه فرهنگی در ایران، به عنوان یکی از کشورهایی که هم پای در مسیر توسعه گذاشته و هم پس از انقلاب، ضمن انتقاد از جریان فراگیر توسعهی غربی، به پیشرفت و رشد بر اساس آموزههای ایرانیاسلامی قائل است، اهمیت بسزایی مییابد. ما نیز در سالهای پس از انقلاب، با اجرای سیاستهای توسعه اقتصادی، شاهد تغییرات سریع اجتماعی در سطوح مختلف بودهایم. این مسئله جدای از اینکه ما را با مشکلات کشورهای جهان سوم، که پیشتر اشاره شد، همگون ساخت، این موضوع را برجسته کرد که جایگاه فرهنگ دینیملی ما در این تغییرات سریع چگونه خواهد شد. هرچند در برنامههای توسعهی چهارگانه، توجه به آموزههای دینی و ملی ذکر شد، اما با مداقهی بیشتر، این تغییر نگاه مشاهده میگردد. با توجه به آنچه گفته شد، به نظر میرسد چگونگی ارتباط بین قدرت فرهنگی و توسعهی فرهنگی در ایران پس از انقلاب از اهمیت شایانی برخوردار باشد؛ زیرا تن دادن به فرهنگ یکدست جهانی در قالب مؤلفههای توسعه، چندان با آرمانهای ایران اسلامی مطابقت ندارد و از سوی دیگر، ایران در مواجهه با فرهنگ غربی نه تنها به نوعی بر موضع خاصگرایانه خود تأکید میورزد، بلکه تلاش دارد بر فرهنگ جهانی و فرهنگ سایر ملل تأثیرگذار باشد. چنین هدفی بدون برخورداری از قدرت بالای فرهنگی ممکن نیست. نکتهی دیگری که در این مقاله بیشتر سعی داریم به آن بپردازیم این است که بین قدرت فرهنگی و توسعهی فرهنگی چه ارتباطی وجود دارد. آیا همرنگ شدن با جریان توسعهی فرهنگی بر اساس مؤلفههای جهانی که یونسکو به تنظیم آن مبادرت ورزیده، منجر به کاهش قدرت فرهنگی ملی میگردد یا آن را تقویت میکند؟ پرسش اساسی در این رابطه این است که فرهنگ یک جامعه چگونه در مقولهی توسعه میتواند نقشآفرین باشد؟ و نیز توسعهی فرهنگی چه ارتباطی با فرهنگ ملی خواهد داشت؟ آیا فرهنگ بومی یا ملی یک منطقه در مسیر توسعهی فرهنگی تقویت میشود یا تن دادن به جریان توسعه فرهنگی با ملاکها و شاخصهای جهانی (یونسکو) منجر به کمرنگ شدن و به محاق رفتن فرهنگهای بومی میگردد. توسعه فرهنگی
توسعه فرهنگی به دنبال این است که با توجه به فرآیند مدرنیته و مدرنیزاسیون، با یک رویکرد درونی و بومی و بهرهمندی از پیامدهای مؤثر بیرونی توسعه، به شناخت عمیق باورها و ارزشهای ملی و محلی فرهنگ جامعهی خود بپردازد و با توجه به اهمیت به نگرشهای ملی و محلی، از خلاقیتهای انسان در جهت رشد میراث معنوی و فرهنگی خود در دنیای حاضر بهره ببرد و به اشاعه و تقویت آن دسته از رفتارهای فرهنگی که نشئتگرفته از ارزشهای بومی و ملی است بپردازد تا بتواند فرهنگ خود را جهانی نماید (شربتیان، 1385).
توسعهی فرهنگی، در قالب اهمیت دادن به ارزشهای محلی و ملی، باید بتواند از طریق برنامهریزیهای فرهنگی و اجتماعی، به نیازهای معنوی و مادی افراد جامعهی خود پاسخ دهد تا از این طریق، ایدهها، افکار و آداب و رسوم ملی و بومی جامعه خود را، در قالب ارتباطات نمادین فرهنگی و نشانههای ملی و بومی در عصر حاضر، همپای سایر فرهنگهای جوامع مؤثر در جهان اشاعه دهد. به یک اعتبار، توسعه فرهنگی را میتوان نتیجه و حاصل توسعه عمومی دانست. هدفهای توسعه و روشهای دستیابی به این هدفها، معرف انتخابها و گزینشهایی است که در زمینهی ارزشها به عمل میآید. این گزینشها با کل نظام اجتماعیاقتصادی ارتباط پیدا میکند (اصغرزاده و کبیریفر). توسعه فرهنگی به دنبال این است که با توجه به فرآیند مدرنیته و مدرنیزاسیون، با یک رویکرد درونی و بومی و بهرهمندی از پیامدهای مؤثر بیرونی توسعه، به شناخت عمیق باورها و ارزشهای ملی و محلی فرهنگ جامعه خود بپردازد و با توجه به اهمیت به نگرشهای ملی و محلی، از خلاقیتهای انسان در جهت رشد میراث معنوی و فرهنگی خود در دنیای حاضر بهره ببرد و به اشاعه و تقویت آن دسته از رفتارهای فرهنگی که نشئتگرفته از ارزشهای بومی و ملی است بپردازد تا بتواند فرهنگ خود را جهانی نماید. از یک نظر، توسعهی فرهنگی چیزی نیست جز برآیند توسعهی عمومی در یک کشور. پس توجه به توسعهی فرهنگی نمیتواند جدا از توسعه عمومی باشد. درست است که مسئولان اداری نمیتوانند برای هنرمندان و آفرینندگان تعیین تکلیف کنند، ولی از آنجا که این مسئولان اداری، خواه افرادی فرهنگی باشند، خواه افرادی صرفاً اداری، دربارهی امکانات و فراهم آوردن زمینه برای خلاقیت، دست به تصمیمگیری میزنند، ضرورت دارد که دربارهی اهمیت برنامهی عمومی هر کشور آگاهی به دست آورند و از تأثیرگذاری این برنامه بر فرهنگ و کسانی که آن را به اجرا درمیآورند نیز اطلاع پیدا کنند. کسانی که میخواهند در برج عاج بنشینند و از واقعیتها بگریزند، میتوانند و حق دارند به روش خود ادامه بدهند، ولی نمیتوانند دیگران را وادارند از تفکر کردن دربارهی ایجاد امکانات برای گروههای وسیع اجتماعی بپرهیزند یا مثلاً اهمیت برخوردار شدن جوانان را از امکانات تازهی فرهنگی نادیده بگیرند. چه بسا کسانی که با بهرهگیری از امکانات عمومی توانستهاند به خلاقیت فرهنگی برسند و مانند گوشهگیران امروزین به سطح درخشانی از آفرینندگی برسند (پهلوان، 1370).
توسعهی فرهنگی به معنای ایجاد تحول و خلق ارزشها، روابط اخلاقی و هنجارهای مناسب است که برای ارضای نیازهای آدمی، زمینههای لازم را در قالب اجتماع فراهم میکند. در مورد نقش فرهنگ در ارتباط با توسعه، برخی صاحبنظران با اهمیت دادن به نقش فرهنگ در توسعه، فرهنگ را مجموعهای از آرا و عقاید میدانند که ویژگیهای ذیل را در خود دارد: 1. مورد قبول و پذیرش اکثریت مردم است، 2. پذیرش آن جنبهی اقناعی دارد، لیکن نیازمند بحث و استدلال نیست، 3. ایجاد یا شکلگیری آن نیازمند زمان است (آشوری، 1357). از این منظر، توسعهی فرهنگی، به معنای پویایی و رشد فرهنگی است. توسعهی فرهنگی به معنای ایجاد تحول و خلق ارزشها و روابط اخلاقی و هنجارهای مناسبی است که برای ارضای نیازهای آدمی، زمینههای لازم را در قالب اجتماع فراهم میکند. فرهنگ توسعهیافته دارای برخی ویژگیهاست که روند توسعه را تسریع میبخشد و از این حیث، توجه صاحبنظران را به خود جلب کرده است. در تعریف دیگر، توسعهی فرهنگی فرآیندی است که طی آن، با تغییراتی در حوزهی ادراکی، شناختی، ارزشی و گرایشها، باورها و قابلیتها، رفتار و واکنش خاصی که مناسب توسعه است در افراد جامعه به وجود آید (ازکیا و غفاری، 1384) همچنین ژیرار معتقد است توسعهی فرهنگی، ایجاد شرایط و امکانات مادی و معنوی مناسب برای افراد جامعه به منظور شناخت جایگاه آنان، افزایش علم و دانش انسانها، آمادگی برای تحول و پیشرفت و پذیرش اصول کلی توسعه، نظیر قانونپذیری، نظم و انضباط، بهبود روابط اجتماعی و انسانی، افزایش تواناییهای علمی و اخلاقی و معنوی برای همهی افراد جامعه است (ژیرار، 1372). میتوان گفت رفتارهای اقتصادی، سیاسی و فرهنگی که در نهادهای یک جامعه تثبیت شدهاند، نقش عظیمی در فرآیند توسعهی آن جامعه ایفا میکنند. بدیهی است که نمیتوان بدون اعتنا به این مقولهی مهم، به دنبال ایجاد تغییراتی در ابعاد مختلف جامعه بود؛ چرا که هر گونه تغییر و تحولی در تمامی ابعاد جامعه، اعم از اقتصادی، سیاسی و اجتماعی، منوط به نوعی پذیرش فرهنگی در جامعه است. بنابراین بدون ایجاد بستر مناسب فرهنگی نمیتوان به دنبال تحقق توسعه در ابعاد دیگر جامعه بود. شاخصهای توسعه فرهنگی یونسکو یونسکو در سال 1998 به طور منسجم، با تهیهی اولین گزارش جهانی فرهنگ، به ارائهی شاخصهای فرهنگی کشورهای جهان، همراه با دادههای مربوط به آن پرداخت و بسیاری از تحقیقات و گزارشهایی که به بررسی شاخصهای فرهنگی در ایران پرداختهاند نیز شاخصهای فرهنگی یونسکو (گزارش جهانی فرهنگ) را به عنوان یک مرجع پایه در این رابطه در نظر گرفتهاند و در آنها ارجاعاتی یکسان و تکراری به شاخصهای فرهنگی یونسکو یافت میشود. در این گزارش حدود 125 شاخص معرفی شده که طبقات اصلی شاخصهای ارائهشدهی آن به شرح زیر است (رضوانی، 1385): شاخصهای آزادی فرهنگی: حقوق گروهی، نظیر حقوق زبانی اقلیتها و حقوق فردی، نظیر آزادی بیان، اولین مجموعه از این شاخصهاست. برای معرفی این حقوق، از شاخصهای کیفی استفاده میشود. مهمترین شاخصهای آزادی فرهنگی عبارتاند از: امنیت شخصی، نبود تبعیض، آزادی اندیشه و بیان، حق تعیین سرنوشت خود. شاخصهای خلاقیت: به طور کلی، مهمترین شاخصهای خلاقیت عبارتاند از: هزینههای فرآوردههای فرهنگی و فعالیتهای فرهنگی، میزان خلق فرآوردههای جدید، تعداد افرادی که به طور مستقیم به فعالیت خلاق میپردازند. شاخصهای گفتوگوی فرهنگی: مهمترین شاخصهای گفتوگوی فرهنگی عبارتاند از: سواد و دستاوردهای آموزشی؛ ابزار ارتباطات مانند روزنامه، تلفن، رسانهها، امکانات پستی، دورنویس، اینترنت؛ و تنوع گفتوگو. شاخصهای عملکردهای فکری و زیباییشناسی که شامل انواع شاخصهای ذیل است: شاخص آموزش؛ شاخص پژوهش؛ شاخص انتشار کتابها، روزنامهها و مجلات جدید؛ شاخص تولید نقاشی، موسیقی، تئاتر، تهیهی فیلم و برنامههای تلویزیونی؛ شاخص مصرف کتاب، مجله و روزنامه؛ شاخص مصرف تولیدات موسیقی، تئاتر، فیلم، برنامههای تلویزیونی، نوارهای ویدیویی، موزهها و مانند آن. شاخصهای فعالیت اجتماعی و سیاسی. هرچند شاخصهای فعالیت اجتماعی و سیاسی بیشماری وجود دارد، اما گزینش تعدادی از شاخصهای کلیدی که معرف برخی فعالیتهای پایه باشند منطقیتر است. سه زمینه را میتوان در این مورد انتخاب کرد: خشونت، تبعیض، شاخص آزادی سیاسی به خصوص آزادی اندیشه و بیان و آزادی فعالیتهای سیاسی (یونسکو، 1998). گرایشهای فرهنگی: کتاب، روزنامهها و اوراق چاپی، رادیو و تلویزیون، سینما، ارتباط و سفر، مبادلات فرهنگی، پذیرش کنوانسیونهای فرهنگی، کنوانسیونهای حقوق بشر، ترجمه و انتشار کتاب به زبانهای خارجی، ترجمه از زبان اصلی، نویسندگانی که آثارشان بیشتر ترجمه شده است، محیطزیست، کنوانسیونهای میراث فرهنگی. در این مقاله، مبنای کار را شاخصهای فرهنگی مورد نظر یونسکو قرار میدهیم تا با بررسی مقولات ذکرشده، تأثیر آن را بر قدرت فرهنگ ملی ایران بررسی کنیم. قدرت فرهنگی همان طور که در وصف و تبیین فرهنگ مشخص گردید، هویتبخشی به یک ملت فقط از طریق بازخوانی، ترویج و تبلیغ ارزشهای فرهنگی آن ملت امکانپذیر است. قدرت فرهنگی یک ملت به آحاد افراد یک ملت روح نشاط و تعهد میدمد و باعث رشد و ارتقای سطح اراده و انگیزهی آن ملت میشود. این مهم به گونهای کاملاً لازم و ملزوم و مکمل یکدیگرند؛ یعنی از یک طرف، قدرت فرهنگی وابسته به نهادههای فرهنگ و مواد فرهنگی یک ملت است و از سویی دیگر، فرهنگ قوی و مبتنی بر آموزههای دینی و استوار بر پایههای آداب و سنن ملی میهنی یک جامعه، بدون شک، موجب افزایش قدرت فرهنگی میشود. این بدان معناست که شناخت، ترویج، انسجام، اتحاد، رشدیافتگی و کارآیی مواد و عناصر فرهنگی قوام و استحکام قابل وصفی به قدرت فرهنگی میدهد و این مهم با توسعهی فرهنگی در ارتباط است. اگر یک نظام فرهنگی قادر به تأمین نیازهای انسانی نباشد، انسانها در پی ابداع عناصر فرهنگی جدید یا پذیرفتن فرهنگهای دیگر برمیآیند تا نیازهای اساسی خود را تأمین نمایند و این فرآیند منجر به دگرگونی فرهنگی خواهد شد و در نهایت، از قدرت فرهنگ کاسته میگردد. میزان قدرت و اقتدار فرهنگ را میتوان بر حسب دو معیار مهم تعیین کرد؛ تعداد اعضای متعهد به ارزشهای غالب و نیز میزان تعهد به ارزشهای غالب. در ادامه، فرهنگ قوی مشخص میکند توافق در میان افراد در اهمیت به باورها و ارزشهای فرهنگ است. اگر رضایت و توافق در مورد اهمیت ارزشها و باورهای موجود داشته باشد، آن فرهنگ، قوی و اگر توافق وجود نداشته باشد، آن فرهنگ، ضعیف است (خراسانی، 1389). قدرت فرهنگی را میتوان به دو بُعد داخلی و خارجی تقسیم کرد. در بُعد داخلی، قدرت فرهنگی را میتوان در میزان مقاومت در مقابل فرهنگهای بیرونی و انسجام درونی خود فرهنگ دانست. در بُعد خارجی، باید از چگونگی تأثیرگذاری فرهنگ ملی یک کشور در عرصهی بینالمللی و جهانی سخن گفت. برای هر کدام از این ابعاد مؤلفههای زیر قابل تشخیص است: مؤلفههای بُعد داخلی قدرت فرهنگی چگونگی ایفای کارکردهای فرهنگ اگر یک نظام فرهنگی قادر به تأمین نیازهای انسانی نباشد، انسانها در پی ابداع عناصر فرهنگی جدید یا پذیرفتن فرهنگهای دیگر برمیآیند تا نیازهای اساسی خود را تأمین نمایند و این فرآیند منجر به دگرگونی فرهنگی خواهد شد و در نهایت، از قدرت فرهنگ کاسته میشود. به عبارت دیگر، فرهنگ ملی یک جامعه "برای اینکه بتواند حیات و بقا داشته باشد و در مقابل سایر فرهنگها قد برافرازد و پایداری کند، باید توانایی آن را داشته باشد که احتیاجات معنوی را طبق شرایط روز برآورد. در غیر این صورت، مردم کشور برای رفع نیازمندیهای معنوی، به فرهنگهای دیگر روی خواهند آورد و به تدریج، فرهنگ ملی ضعیف میشود." (پیرنیا به نقل از پناهی، 1376) میزان قدرت سازگاری از آنجا که فرهنگ وسیلهای برای سازگار کردن انسان با محیط است تا بتواند نیازهایش را تأمین نماید، هر چه یک فرهنگ در دگرگونیهای محیطی و اجتماعی بیشتر سازگار باشد، بر میزان قدرت فرهنگی آن افزود میشود. در صورت عدم سازگاری نظام فرهنگی با تغییرات محیطی گوناگون، تدریجاً نظام فرهنگی کارایی خود را از دست میدهد و در نهایت، از میزان قدرت آن کاسته میشود (برگرفته از پناهی، 1375). میزان انسجام نظام فرهنگی منظور از انسجام فرهنگی، چگونگی قرار گرفتن و تعامل اجزای نظام فرهنگی با یکدیگر در درون نظام فرهنگی است (پناهی). بین انسجام فرهنگی و قدرت فرهنگی ارتباط وجود دارد و بر این اساس، انسجام فرهنگها را به سه سطح بالا، متوسط و پایین میتوان تقسیم نمود. هر چه میزان انسجام بالاتر باشد، قدرت فرهنگی در عرصهی داخلی بیشتر و البته تغییرپذیری کمتر خواهد بود و هر چه میزان انسجام پایینتر، قدرت فرهنگی، چه در بُعد داخلی و چه در بُعد خارجی، کمتر و پویایی و تغییرپذیری بیشتر خواهد شد (همان). این حالت معمولاً در جوامع جهان سومی که بدون توجه به فرهنگ بومی خود پای در مسیر توسعه گذاشتهاند مشاهده میگردد. در این شرایط، نظام فرهنگی قدرت خود را در مقابل فرهنگ توسعه یا فرهنگ جهانی از دست میدهد و مردم به راحتی به داشتههای ملی و محلی خود پشت میکنند. حالت سوم، حالتی است که بین ایستایی و پویایی فرهنگ تعادل برقرار است. بدین معنا که چنین فرهنگی در مواجهه با فرهنگهای دیگر، عناصر کارا و مثبت آن فرهنگ را میپذیرد و همچنان بر بخشهای مفید فرهنگ بومی خود نیز تأکید میورزد. مؤلفههای بُعد خارجی قدرت فرهنگی عوامل ایجاد قدرت فرهنگی در بُعد خارجی را میتوان در موارد زیر خلاصه کرد: ترویج زبان و ادبیات، تبلیغ آرمانها و ارزشهای متعالی، موقعیت ایدئولوژیکی، ارتباط دیپلماتیک مناسب و گسترده، مناسبات و مبادلات فرهنگی، ارائهی تصویر مطلوب از خود، بهرهگیری مناسب از اطلاعات و فرهنگ در راستای مقاصد دیپلماتیک، طراحی و اتخاذ استراتژیها و سیاستهای مقبول، زدودن ذهنیتهای تاریخی منفی، کسب جایگاه علمی پیشرفته و فناوریهای تکنولوژیکی، توانمندی اقتصادی بالا، قدرت شکلدهی و کنترل افکار عمومی، قدرت نفوذ در باورها و نگرشها، برخورداری از شبکههای خبری جهانگستر و قدرت تولید و توزیع محصولات رسانهای متنوع به کشورها و نفوذ در رسانههای بینالمللی (نای، 1389).(*)
در بخش نخست این مقاله به موضوعاتی نظیر توسعهی فرهنگی، شاخصهای توسعهی فرهنگی و مؤلفههای بُعد داخلی قدرت فرهنگی پرداختیم و اینک بخش دوم آن تقدیم میشود. توسعه فرهنگی و قدرت فرهنگی پیش از آنکه به بررسی رابطهی بین این دو مفهوم بپردازیم و این ارتباط را در وضعیت جامعهی ایران بررسی نماییم، ذکر چند نکته دور از لطف نیست: اول، در کنار این دو مفهوم اصلی، ناگزیر با مفاهیم یا پدیدههایی دیگری در جهان فرهنگی مواجه میشویم. به نظر میرسد به محض صحبت از الگوهای جهانی توسعه و شاخصهای توسعهی فرهنگی، بایستی اشارهی کوتاهی به جهانی شدن و وضعیت فرهنگهای ملی در جامعهی جهانی نماییم، اما طرح مبسوط چنین بحثی خارج از حوصلهی این متن است. نگارنده بر این باور است که بین مفهوم توسعهی فرهنگی و جهانی شدن هماهنگی و رابطهای تنگاتنگ وجود دارد. هرچند در شاخصهای فرهنگی یونسکو، به تکیه بر فرهنگ ملی و تقویت بافتارهای فرهنگی جامعه تأکید شده است، اما مؤلفههای کمی چون برخورداری از سینما، تکنولوژی، موسیقی، توریسم و... خواهناخواه فرهنگ ملی را به سمت جامعهی جهانی سوق میدهد. به عبارت دیگر، به نظر میرسد کشورهای جهان اول، برای تنظیم شاخصهای توسعهی فرهنگی، به نوعی سیاست دوگانه مبادرت ورزیدهاند؛ از سویی بر فرهنگ ملی و عناصر بومی فرهنگ هر جامعه تأکید دارند و از سوی دیگر، با تدوین شاخصهایی چون میزان سینماها، کشورهای جهان سومی را در مسیر پذیرش یا تأثیرپذیری از فرهنگ جهانی تشویق و ترغیب مینمایند. دوم، نوع تعریف توسعهی فرهنگی به تلقی از فرهنگ، عاملیت انسان و تعریف ایدهآلهای جامعهی انسانی بستگی دارد. بر این اساس، در هر فرهنگی، این سه مؤلفه به گونهای تعریف شده که ممکن است با تعریف آنها در فرهنگ دیگر، تفاوت داشته باشد. پرسش اصلی اینجاست که اگر نهادهای بینالمللی چون یونسکو با گونهای از تلقی دست به تدوین چنین شاخصهایی زده باشند و این تلقی با تلقی جامعهای مثل ایران تفاوت داشته باشد، آیا میتوان از تبادل فرهنگی بین دو جامعه سخن گفت یا اینکه تن ندادن یک فرهنگ بومی به چنین شاخصهایی منجر به انزوای بیشتر آن از سمت جامعهی جهانی میشود و نیز قدرت فرهنگ آن جامعه را در عرصهی بینالمللی کاهش میدهد. سوم، تغییرپذیری و پویایی، ویژگی جداییناپذیر هر فرهنگ است. هر فرهنگ همان طوری که به ایستایی نیاز دارد، محتاج پویایی است و باید بتواند بین این دو تعادل برقرار سازد؛ چه اینکه ایستایی زیاد در یک فرهنگ منجر به کهنهپرستی و گذشتهگرایی و نیز عدم ارتباط با فرهنگهای دیگر میشود و پویایی افراطی نیز وفاق ارزشی اعضای یک جامعه را زیر سؤال میبرد. از جانب دیگر، وقتی از توسعه سخن به میان میآید، بر تغییر تأکید میشود. «تأکید توسعه بر کنش آگاهانه برای تغییرات مطلوب در جامعه است.» (هولم و ترنر، 1990، به نقل از عیوضی) در این بین، آنچه به مسئلهی قدرت فرهنگی مربوط میگردد این است که یک فرهنگ برای همسو شدن با تغییرات ناشی از توسعهی فرهنگی، تا چه حد بایستی پویا و تا چه حد باید ایستا باشد. همان طور که پیشتر گفته شد، یکی از مؤلفههای اصلی در قدرت فرهنگی در بُعد داخلی، میزان سازگاری و انسجام ابعاد مختلف یک فرهنگ است. ذکر نکات فوق، ما را به بحث اصلی این مقاله نزدیک میکند. در اینجا کوشش اصلی ما این است که بررسی نماییم توسعهی فرهنگی بر اساس شاخصهای جهانی، میتواند قدرت فرهنگی ایران را افزایش دهد یا آن را کاهش میدهد. اگر چنین است، میتوان از مدلی بومی برای افزایش قدرت فرهنگی یاد کرد. در تمامی تعاریفی که از توسعهی فرهنگی ذکر شد، تکیه بر فرهنگ بومی و ملی مشترک است. در واقع توسعهی فرهنگی و شاخصهای آن در پاسخ به بیتوجهی به شرایط فرهنگی جهان سوم و پیاده کردن نسخهی غربی و یکسان توسعه در این جوامع است؛ با وجود این، به نظر میرسد در تدوین چنین شاخص-هایی نوع تلقی از فرهنگ، انسان و جامعهی آرمانی او، که بایستی با توسعه به آن رسید، دخیل است؛ اینکه انسان را محدود و محصور در جهان فرهنگی بدانیم یا برای آن غایتی غیر از این جهان در نظر آوریم یا فرهنگ را غایتمدار بدانیم یا نه و یا جامعهی آرمانی بر چه اساسی استوار باشد. برای روشنتر شدن بحث، هر کدام از شاخصهای پنجگانه را در ارتباط با ابعاد قدرت فرهنگی بررسی خواهیم کرد: شاخص آزادی فرهنگی با مؤلفههای آن، ریشه در پلورالیسم فرهنگی دارد. اینکه آزادی با چه بنیان اندیشهای در تدوین این شاخص اثر داشته نکتهی مهمی است. این اندیشه گرچه امروز در فضای جهانی به یک اصل مسلم بدل شده است، اما در مقایسه با ارزشهای دینیملی ایران به گونهای دیگر میتوان آن را طرح نمود. برای مثال، در دین اسلام، ضمن اینکه غالب گروهها حق حضور فرهنگی در جامعهی دینی را دارند، اما برخی از خردهفرهنگها به نظر میرسد از چنین حقی برخوردار نیستند. در جامعهی جهانی امروز، همهی خردهفرهنگها حقِ وجود دارند، اما مثلاً در ادبیات اسلامی جایی برای عرض اندام خردهفرهنگ یا گروه همجنسبازان وجود ندارد. مؤلفههای ذیل این شاخص، گویای این نکته است که چنین خردهفرهنگی میتواند در یک جامعه به منصهی ظهور برسد و توسعهی فرهنگی ایجاب میکند که به آن احترام بگذارد. بنابراین در مقیاس جهانی، جامعهای از نظر فرهنگی توسعهیافتهتر است که بیشتر به چنین آزادی-های فردی و گروهی احترام بگذارد. حال اگر سیستم ارزشی یک جامعه، چنین گروهی را نتواند بپذیرد، از سویی وجههی جهانی خود را به عنوان یکی از مؤلفههای بُعد خارجی قدرت فرهنگی از دست میدهد و هم با اعطای چنین حقی، از انسجام فرهنگی خود به عنوان مؤلفه قدرت داخلی کاسته است. مؤلفهی آزادی بیان و اندیشه نیز گرچه از مواردی است که در فرهنگ جهان امروز به یک اصل بدل شده است و نمیتوان آن را از اساس از منظر فرهنگ ایرانیاسلامی طرد نمود، اما در این رابطه، این چالش مطرح میشود که آیا هر گروه یا فردی میتواند از آزادی کامل برخوردار باشد. اگر چنین است، پس یک نظام فرهنگی چگونه میتواند انسجام خود را حفظ نماید؟ آیا تکثر گستردهی فرهنگی میتواند یک نظام فرهنگی را به ایفای کارکردهای خود در تأمین نیازهای انسانی یاری کند. مؤلفهی آزادی بیان و اندیشه نیز گرچه از مواردی است که در فرهنگ جهان امروز به یک اصل بدل شده است و نمیتوان آن را از اساس از منظر فرهنگ ایرانیاسلامی طرد نمود، اما در این رابطه، این چالش مطرح میشود که آیا هر گروه یا فردی میتواند از آزادی کامل برخوردار باشد. اگر چنین است، پس یک نظام فرهنگی چگونه میتواند انسجام خود را حفظ نماید؟ آیا تکثر گستردهی فرهنگی میتواند یک نظام فرهنگی را به ایفای کارکردهای خود در تأمین نیازهای انسانی یاری کند. شاخص خلاقیت به پویایی یک فرهنگ و سازگاری بیشتر آن با تغییرات محیطی اشاره دارد و به درستی این شاخص میتواند به چگونگی کارکرد نظام فرهنگی کمک نماید. البته همهی فرهنگها از خلاقیت متناسب با زمینهی اجتماعی و محیطی خود به نحوی برخوردارند، اما در این مؤلفه نیز تعریف کار فرهنگی و فعالیت فرهنگی متناسب با فرهنگ هر جامعه متغیر است. هرچند این مصادیق این مؤلفه را میتوان در فرهنگ ایرانیاسلامی به وفور یافت. این شاخص، میتواند قدرت فرهنگ ایرانیاسلامی را هم در بُعد داخلی و هم در بُعد خارجی افزایش دهد. در بُعد داخلی هم موجب افزایش انطباق نظام فرهنگی میشود و هم از آن جهت که خلاقیت میتواند نوع، شیوه و تنوع پاسخگویی یک فرهنگ را به نیازهای افراد جامعه بالا برد، منجر به حسن ایفای کارکردهای نظام فرهنگی میگردد. در بُعد خارجی نیز میتواند به چگونگی ترویج ارزشهای ملی در سطح جهانی و شیوههای مختلف ارائهی تصویر مطلوب از فرهنگ ملی مدد رساند. شاخص گفتوگوی فرهنگی: این شاخص نیز همانند شاخص اول، از طرفی هم میتواند قدرت فرهنگی ایران را افزایش دهد و از طرف دیگر، میتواند موجبات کاهش این قدرت را فراهم سازد. زیرمؤلفه-هایی چون آموزش، پژوهش، میزان مطالعهی کتاب، انتشار کتاب و نشریات، میتواند هم کارکرد نظام فرهنگی را بالا ببرد، هم با افزایش سطح آگاهی افراد جامعه میتواند به انطباقپذیری بیشتر نظام فرهنگی یاری رساند. اما دربارهی زیرمؤلفههایی چون تئاتر، سینما، موسیقی، تلفن و اینترنت چنین نیست. شاید ذکر این سطور، مسئلهی تکنولوژیهراسی و برخورد بسته با ورود کالای تکنولوژیک به داخل را به ذهن متبادر سازد؛ اما غرض نگارنده از این سطور چنین نیست. برخورداری از زیرمؤلفه-های فوق، مثل بسیاری از موارد دیگر در فرهنگ جهان امروز، به امری بدیهی بدل شده است و اساساً پرسش از ضرورت وجودی هر یک، عجیب به نظر میرسد. اما باید به این نکته توجه نمود که یکی از اصلیترین ابزارهای جهانی شدن، فارغ از واکنش باز یا بستهی ما نسبت به این پدیده، رسانهها هستند. این شاخص به وضوح، هر فرهنگ بومی و محلی را در چنین مسیری قرار میدهد. اگر فرهنگی به هر دلیل نخواهد از چنین مؤلفههایی برخوردار باشد، لاجرم بایستی به عنوان یک فرهنگ توسعهنیافته به کنج انزوا بخزد و شرایط جهانی به آن امکان عرض اندام نخواهد داد. برای مثال، در جامعهی ایران، به دلیل باورهای دینی، موسیقی چندان امر پسندیدهای نیست و اگر به حدود پنجاه سال قبل نظر بیفکنیم، موسیقی در نظام فرهنگی ما نوعی ضدارزش تلقی میشده است. از قضا آنچه موجب تغییر این رویکرد شده همین جهانی شدن محصولات هنری و ارزشهای منبعث از آن است. مثال دیگر در حوزهی تئاتر است. در بستر فرهنگی اروپا، تئاتر سابقهای دیرینه دارد، اما این نکته در خصوص ایران چندان صادق نیست. تنها چیزی که در فرهنگ ایران میتوان آنها را به عنوان نوعی تئاتر لحاظ کرد نمایشهای روحوضی و شاید تعزیه باشد. با این اوصاف، آیا چنین مؤلفهای نظام فرهنگی را مجبور به تغییر ارزشهای خود در راستای ارزشهای جهانی نمیکند؛ چنان که در طی پنجاه سال گذشته کرده است؟ در جامعهی امروز ایران، سالانه شاهد اختصاص مبالغ بسیار هنگفت توسط نهادهای فرهنگی به سینما، تئاتر و موسیقی هستیم. اگر چنین نیازی از جانب فرهنگ جهانی به فرهنگ ما القا نمیشد، آیا باز هم شاهد چنین مسائلی بودیم؟ یا آیا موسیقی آنچنان حیاتی است که یک نظام فرهنگی بدون آن نتواند به حیات خود ادامه دهد؟ با وجود اینکه اساس توسعهی فرهنگی بر اتکای به فرهنگ بومی و محلی است، اما فرهنگ جهانی با مطلوبسازیها و نیازسازیها از درون نظامهای فرهنگی، جوامع را به تغییر در راستای خود مجبور میسازد. گفته شد که یکی از مؤلفههای قدرت فرهنگی در بُعد داخلی، چگونگی ایفای کارکردها و انطباق است. وقتی افراد درون یک نظام نسبت به یک امر یا محصول فرهنگی احساس نیاز کنند که در آن فرهنگ، به دلیل نظام ارزشیاش، وجود نداشته و فرهنگ آن جامعه بخواهد نسبت به آن نیاز بیتفاوت باشد، طبیعتاً به دلیل عدم پاسخگویی به افراد جامعه، از کارایی آن نظام فرهنگی کاسته خواهد شد. مثال عینی این وضعیت را در جامعهی خود در بحث بودن یا نبودن ماهواره مشاهده میکنیم. نظام فرهنگی ایران با تکیه بر ارزشهای خود و در راستای حفظ انسجام ارزشی و فرهنگی، تمایل به ورود این ابزار فرهنگی ندارد، اما در عمل، نمیتواند در مقابل آن ایستادگی کند، زیرا منجر به کاهش قدرت فرهنگی میشود. افزون بر این، اگر ورود تکنولوژی را مصداقی برای تغییرات محیطی در نظر بگیریم، مقاومت فرهنگ بومی در برابر این تغییر، میزان انطباقپذیری آن را کاهش میدهد و مجدداً از قدرت فرهنگیاش کاسته میشود. بنابراین برای یک فرهنگ بومی و ملی مثل ایران، گریزی نمی-ماند جز اینکه خود را با شرایط مطابقت دهد تا بتواند هم قدرت فرهنگی خود را حفظ کند و هم به عنوان فرهنگ توسعهنیافته شناخته نشود. با وجود اینکه اساس توسعهی فرهنگی بر اتکای به فرهنگ بومی و محلی است، اما فرهنگ جهانی با مطلوبسازیها و نیازسازیها از درون نظامهای فرهنگی، جوامع را به تغییر در راستای خود مجبور میسازد. گفته شد که یکی از مؤلفههای قدرت فرهنگی در بُعد داخلی، چگونگی ایفای کارکردها و انطباق است. وقتی افراد درون یک نظام نسبت به یک امر یا محصول فرهنگی احساس نیاز کنند که در آن فرهنگ، به دلیل نظام ارزشیاش، وجود نداشته و فرهنگ آن جامعه بخواهد نسبت به آن نیاز بیتفاوت باشد، طبیعتاً به دلیل عدم پاسخگویی به افراد جامعه، از کارایی آن نظام فرهنگی کاسته خواهد شد. شاخص فعالیتهای اجتماعی و سیاسی: این شاخص بیش از دیگر شاخصها متأثر از نوع نگاه، موضع ایدئولوژیک و ارزشهای نهفته در تدوین آنهاست. زیرمؤلفههای خشونت، تبعیض و آزادی سیاسی در این معنا بسیار نسبیاند. با چند مثال موضوع روشنتر میشود. وقوع انقلاب اسلامی یک واقعهی سیاسیاجتماعی در سابقهی تاریخی و فرهنگی جامعهی ایران است. از منظر جهانی و با ملاکهای ذکرشده، قاعدتاً وقوع چنین رخدادی به عنوان فعالیت سیاسی، بایستی ایران را در ردهی بالای توسعهی فرهنگی قرار دهد، اما در عمل آیا چنین است؟ مثال دیگر را دربارهی زیرمؤلفهی خشونت بیان میکنم. در آموزههای دینی ما نسبت به جرائم مختلف مجازاتهای متفاوتی در نظر گرفته شده است که جمهوری اسلامی ایران با اتکا بر همین آموزهها، بر اجرای این مجازاتها پایبند است (مواردی چون اعدام برای قتل، سنگسار، قطع ید و...) اگر ایران بخواهد از منظر جهانی در ردهی بالای توسعهی فرهنگی قرار بگیرد، بایستی از اجرای این موارد دست بکشد و اگر بخواهد در راستای حفظ انسجام ارزشی خود به آنها مبادرت ورزد، هم منزوی میشود و هم در بُعد خارجی قدرت فرهنگی خود را از دست میدهد، زیرا ملاکهای جهانی چنین رفتارهایی را مصداق خشونت میبیند. این شاخص به وضوح در بطن خود حامل نگاه جهان اولی به جهان سومی است. عمل به این شاخص، قدرت فرهنگی ایران را هم در بُعد داخلی و هم در بُعد خارجی تضعیف مینماید. نتیجهگیری
در این مقاله، سعی شد با مرور کوتاهی بر مفاهیم فرهنگ، توسعه، توسعهی فرهنگی و قدرت فرهنگی، به این نکته پرداخته شود که توسعهی فرهنگی با شاخصهای جهانی چه تأثیری میتواند بر قدرت فرهنگی ایران بگذارد. آیا این تأثیر در راستای تقویت قدرت فرهنگی است یا تضعیف آن. بدین منظور، از شاخصهای توسعهی فرهنگی یونسکو به عنوان یک نهاد بینالمللی معتبر بهره جستیم تا بدان واسطه، رابطهی آن شاخصها را با قدرت فرهنگی ایران بررسی کنیم. در این بررسی، آنچه به دست آمد این نکته است که توسعهی فرهنگی با شاخصهای جهانی نمیتواند منجر به افزایش قدرت فرهنگی ایران شود. هرچند در خصوص شاخص خلاقیت، افزایش قدرت فرهنگی توان تحقق داشت. بر این اساس، باید اذعان کرد توسعهی فرهنگی و تغییر و تحول هر فرهنگی از امور لازم و ضروری برای بقا و دوام یک نظام فرهنگی است. غرض از آنچه گفته شد، گذشتهگرایی، کهنهپرستی و ایستایی نیست؛ اما باید به این مهم نیز توجه نمود که توسعهی فرهنگی بایستی با ملاکها و شاخصهای بومی سنجیده شود و این شاخصهای بومی را میتوان از فرهنگ غنی اسلامی و ایرانی استحصال نمود. با این وجود، نباید از واقعیتهای جامعهی ایران و چالشهایی که در این راستا با آن مواجه است چشمپوشی کرد. جامعهی ایران در روند توسعهی فرهنگی با چالشهای متعددی مواجه است که در دو دستهی کلی قابل تقسیمبندی است: الف) آن دسته از چالشهایی که درونفرهنگی و خودی است و از آن به عدم پویایی فرهنگ یاد میکنند. ب) چالشهای خارجی که از آن به تهاجم فرهنگی یاد شده است. توسعهی فرهنگی نیاز به وحدت نظر و عمل در عرصهی داخلی دارد که در قالب وحدت ملی تجلی مییابد. ضعف وحدت ملی یکی از عوامل بازدارندهی توسعه فرهنگی است؛ چرا که ضعف وحدت ملی، استقرار ملی را متزلزل میسازد و هویت و ظرفیت حضور در مقابل فرهنگهای گوناگون را، که مدعی هویتبخشی و ظرفیتسازی برتر هستند، به کمتر از حد قابل قبول و لازم میرساند. عدم عملکرد صحیح ابزارهای ارتباطاتی و رسانههای جمعی، به محض خنثی نمودن عوامل بازدارنده توسعهی فرهنگی، پیامدهای منفی بازدارندگی را به دنبال دارد. خطر حاشیهنشینی سیاسی و فرهنگی، نتیجهاش چالشهای فرهنگی است که فرهنگ را به سمت گسست فرهنگی و ضعف هویتی و سیاسی سوق خواهد داد و کاهش مشارکت تا آنجا پیش خواهد رفت که سخن از «اکثریت خاموش» به میان میآید و این امر، مغایر با اهداف فرهنگی انقلاب اسلامی و توسعهی فرهنگی است. توسعهی فرهنگی و تغییر و تحول هر فرهنگی از امور لازم و ضروری برای بقا و دوام یک نظام فرهنگی است. غرض از آنچه گفته شد، گذشتهگرایی، کهنهپرستی و ایستایی نیست؛ اما باید به این مهم نیز توجه نمود که توسعهی فرهنگی بایستی با ملاکها و شاخصهای بومی سنجیده شود و این شاخصهای بومی را میتوان از فرهنگ غنی اسلامی و ایرانی استحصال نمود. چالشهای پیش روی توسعهی فرهنگی و قدرت فرهنگی ایران، پایانناپذیر و متنوع است. در یک نگاه اجمالی، موارد متعددی قابل طرح و پیگیری است. یکی از مهمترین چالشها در جامعهی ایران، نابرابری اجتماعی با ابعاد متنوع آن است که به برخی از جلوههای آن اشاره خواهد شد: الف) ذهنیت عمومی در جامعه، دینی است؛ یعنی صبغهی دینی دارد و نسبت به کدهای دینی حساس است و آموزههای دینی در آن بسیار تأثیرگذار است. از همین رو، عدالتمحور و برابریخواه است. ب) سابقهی طولانی استبداد، خواستههای عدالت و برابری را به عنوان نیاز مبرم و غیرقابل اغماض درآورده است. ج) یکی از علل انقلابها وجود نابرابریها بوده است و وعدهی عدالت اجتماعی از شعارهای اصلی انقلاب به شمار میرود و بیتوجهی به آن نیز آیندهی انقلاب را به خطر میاندازد. د) به این ترتیب، برپایی قسط و عدل در صدر وظایف نظام برخاسته از انقلاب، یعنی جمهوری اسلامی، قرار گرفته است. ضمن آنکه بستر فرهنگی، اجتماعی و سیاسی در ایران به شدت به این موضوع دامن میزند. هـ) مفهوم سیاست در نظام بینالملل و رویههای موجود در اغلب مباحث فرهنگی، جهانی شدن را به جهت نفع محوریشان به شدت مورد انتقاد قرار میدهند و مبنای تمام اعتراضها و مخالفتهایشان، همانا بیتفاوتی نسبت به عدالت و در نظر نگرفتن آن است. بنابراین اگر در اجرا و تحقق عدالت در شاخههای مختلف آن اهمال نمایند، وارد چالشی سخت و سنگین شدهاند؛ به نحوی که اگر پاسخ مناسبی ارائه ننمایند، دشمنان فرصت را غنیمت میشمرند، با شعارهای انقلاب، انقلاب را پایانیافته اعلام میکنند. با چنین پیشینههای ذهنی و عینی، توجه خاصی به موضوعهای عدالت و نابرابری در ملاکهای مقایسه و ارزیابی افکار عمومی از وضعیت موجود، مشهود است. بنابراین وجود نابرابری اجتماعی، چالش فرهنگی و سیاسی برای دولت ملی ایران است. میدانیم که هستهی اصلی سیاست و فرهنگ عنصر «پیوستگی» است و میزان پیوستگی در درون دولت و ملت متأثر از وضعیت نابرابری اجتماعی است و به جهت آنکه نابرابری اجتماعی نقطهی مقابل عدالت اجتماعی است، رابطهای معکوس میانشان برقرار است و به جرئت میتوان گفت که ناکامی در رفع نابرابریها، موجودیت و هویت و ظرفیت قدرت فرهنگی ایران را به چالش میکشد. با توجه به بافت فرهنگی متنوع و رسوخ روحیات عشیرهای در رفتار سیاسی ایرانیان، احتمال هویتی کردن نابرابری اجتماعی افزایش مییابد. همچنین میتواند پتانسیل موجود در معضلات هویتی ناشی از چالشهای زندگی جدید را فوقالعاده فعال و هیجانآمیز احساس نماید و به راحتی مورد طمع و سوءاستفادهی قدرتهای ذینفع قرار دهد.(*) منابع: آشوری، داریوش، تعریفها و مفهوم فرهنگ، انتشارات مرکز اسناد فرهنگی آسیا، تهران، 1357. اسدی، علی، توسعه بر جادهی تکنولوژی میتازد، تدبیر، شمارهی 2، مرداد 1369. توحید فام، محمد؛ فرهنگ در عصر جهانی شدن، چالشها و فرصتها؛ تهران؛ نشر روزنه؛ 1382. ازکیا، مصطفی و غفاری، غلامرضا، جامعهشناسی توسعه، تهران، نشر کلمه، 1377. ازکیا، مصطفی و غفاری، غلامرضا، توسعهی روستایی با تأکید بر جامعهی روستایی ایران، تهران، نشر نی، 1383. براتی، ناصر، توسعهی فرهنگی پایدار، مجلهی برنامه و بودجه، سال دوم، شمارهی 24، 1377، ص 71 تا 86. پناهی، محمدحسین، 1376، دگرگونی فرهنگی و زمینههای نفوذ عناصر فرهنگی بیگانه، فرهنگ، شمارهی 22 و 23، ص 47 تا 87. پهلوان، چنگیز، نقد و نظرهایی دربارهی سیاست و توسعهی فرهنگی، مجلهی کلک، شمارهی 19 و 18، 1370، ص 21 تا 36. تودارو، مایکل، توسعهی اقتصادی در جهان سوم، ترجمهی غلامعلی فرجادی، تهران سازمان برنامه و بودجه، 1376. دوپویی، گزاویه، فرهنگ و توسعه، ترجمهی فاطمه فراهانی و عبدالحمید زرینقلم، تهران، کمیسیون ملی یونسکو، 1374. رضوانی، محمدرضا؛ مطالعه و تحلیل روشها و شاخصهای ارزیابی فرهنگ، هنر و ارتباطات در کشورهای مختلف جهان؛ تهران؛ هیئت نظارت و ارزیابی فرهنگی و علمی شورای عالی انقلاب فرهنگی؛ 1385. زاهد زاهدانی، سید سعید، در باب توسعهی فرهنگی در ایران، فصلنامهی راهبرد یاس، سال اول، شمارهی 3، 1384، ص 81 تا 92. زیاری، کرامتاله، سنجش درجهی توسعهیافتگی استانهای ایران، نامهی علوم اجتماعی، شمارهی 8، 1379، ص 91 تا 104. ژیرار، آگوستین، توسعهی فرهنگی، ترجمهی عبدالحمید زرینقلم، تهران، مرکز پژوهشهای بنیادی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1372. سریعالقلم، محمود، اصول ثابت توسعه، اطلاعات سیاسی اقتصادی، شمارهی 25، فروردین و اردیبهشت 1369. نای.جوزف، کاربرد قدرت نرم، ترجمهی سید رضا میرطاهر، تهران، نشر قومس، 1382. خراسانی،رضا، جایگاه و نقش قدرت فرهنگی در سیاست خارجی و تأثیر آن بر روند تحولات جهانی، نشریهی فلسفهی متعال، شمارهی 12، 1389. گیوهچیان، فاطمه، ملاحظاتی دربارهی نقش زنان در توسعهی فرهنگی، پژوهش زنان، شمارهی 1، سال دوم، 1380. گازرانی، سعید، نقش عوامل فرهنگی در توسعهی اقتصادیسیاسی کشورهای شرق آسیا، ماهنامهی اطلاعات سیاسیاقتصادی، سال نهم، شمارهی 85 و 86، 1373، ص 56 تا 64. عیوضی، محمدرحیم، توسعهی فرهنگی در انقلاب اسلامی: چالشها و فرصتها، اندیشهی انقلاب اسلامی، شمارهی 7 و 8، 1388. فکوهی، ناصر، دولت و توسعهی فرهنگی، فصلنامهی پژوهش، شمارهی اول، 1378، ص 1 تا 12. قاضیان، حسین، روشنفکران و توسعه2، فرهنگ توسعه، شمارهی 81. معمار،ثریا، مقایسهی شاخصهای توسعهی فرهنگی در ایران و جهان، نشریهی حسنات، ش 1، 1382، ص 1 تا 8. لفت ویچ، آدریان، دموکراسی و توسعه، ترجمهی احمد علیقلیان و افشین خاکباز، تهران، طرح نو، 1382. لطیفی، غلامرضا، توسعهی شهری پایدار و توسعهی فرهنگی، فصلنامهی علوم اجتماعی، شمارهی 22، 1382، ص 131 تا 153. یونسکو؛ بُعد فرهنگی توسعه، به سوی یک رهیافت علمی؛ ترجمهی تیمور محمدی؛ تهران؛ سازمان برنامه و بودجه؛ 1376.
*فاطمه فقیه ایمانی؛ کارشناس فرهنگی/انتهای متن
منبع: برهان