هنرآنلاین/ سعید کرمی
شاید بتوان این ادعا را داشت که هنوز پاسخ دادن به سوال موضوع انشاء "علم بهتر است یا ثروت؟" دغدغه ذهنی بسیاری از مردم جامعه است. هنوز هستند آدمهایی که در فکر تعالی خود و اطرافیانشان هستند اما بند "گذران معیشت" به پا دارند و میان زمین رفاه و آسمان اغنا در حیرتاند. با این حال میتوان به ضرس قاطع عنوان کرد که علم برتریهایی دارد که میتواند ثروت را زیرمجموعه خود قرار دهد.
"از خودگذشتگی" در علم موج میزند اما این خصوصیت در سالکان ثروت محلی از اعراب ندارد. این "از خودگذشتگی" البته به معنای فنای در علم نیست بلکه در اغلب موارد، عالم یا علممدار را به قله ثروت هم رهنمون میکند. البته رسیدن به مقصود در این وادی، به گفته بزرگان و به تجربه سالیان، نیازمند "فرهنگ" است.
امسال از سوی مقام معظم رهبری، سال "حماسه سیاسی، حماسه اقتصادی" نامیده شده است. در این شعار، دو مقوله مهم "سیاست" و "اقتصاد" بر مصدر "حماسه" سوار شدهاند و چشمانداز جانانهای از تواناییها و ادراکات یک ملت را به وجود آوردهاند. شاید برخی، در این میان سوالی مطرح کنند مبنی بر اینکه "پس جای فرهنگ کجاست؟". همانطور که میدانیم جامعه ایرانی، طی سدهها و هزارهها، موحد و دینمدار بوده و اکنون نیز بر تارکاش صفت "اسلامی" نقش بسته است که نشاندهنده تاکیدگذاری بر حضور در این سبیل است. ارتباط دین و فرهنگ نیز، انکارناپذیر و ازلی است. از سوی دیگر مارکس در مکتب الکن و ناموزون خود که در برههای جهانشمول هم شد، معتقد بر این بود که اقتصاد، پایه است و فرهنگ زیرمجموعه آن. بنابراین این شائبه در ذهن سطحینگران به وجود میآید که شعار "حماسه سیاسی، حماسه اقتصادی" به تفکرات مارکسیسم، شانه میزند.
اما خوشبختانه، قرار دادن هوشمندانه مصدر "حماسه" در کنار دو مقوله "سیاست" و "اقتصاد" زهر انحراف را از این شعار گرفته است. "حماسه" بیشک یک امر فرهنگی است. یک کار جمعی است. یک حرکت فکرشده و حسابشده است. "وحدت"، "جهاد"، "همت"، "پیشرفت"، "هماهنگی"، "اعتلاجویی"، "عزتمندی"، "عدالت"، "تمدنسازی"، "پیمودن راههای نرفته"، "قناعت"، "نظم و انضباط"، "پرهیزگاری" و "اصلاح درونی" را با خود به همراه دارد. این مولفهها از ویژگیهای فرهنگ یک جامعه رو به تعالی است.
بد نیست نگاهی به نامگذاری سالهای 69 تا 91 بیندازیم تا به یک نکته مهم پی ببریم. "روگردانی از کاستیها" (69)، "مجاهدت برای سازندگی کشور" (70)، "وحدت و یکپارچگی" (71)، "عدالت اجتماعی" (72)، "وجدان کار و انضباط اجتماعی" (73)، "انضباط مالی" (74)، "رعایت منابع مالی" (75)، "جلوگیری از اسراف" (76)، "صرفهجویی" (77)، "امام خمینی(ره)" (78)، "امیرالمومنین (ع)" (79)، "امام علی (ع) در رفتار نه در گفتار" (80)، "عزت و افتخار حسینی" (81)، "خدمترسانی به مردم" (82)، "پاسخگویی سه قوه به ملت ایران" (83)، "همبستگی ملی و مشارکت عمومی" (84)، "پیامبر اعظم(ص)" (85)، "اتحاد ملی و انسجام اسلامی" (86)، "نوآوری و شکوفایی" (87)، "اصلاح الگوی مصرف" (88)، "همت مضاعف و کار مضاعف" (89)، "جهاد اقتصادی" (90)، "تولید ملی، حمایت از کار و سرمایه ایرانی" (91).
اجازه دهید به این موضوع از زاویهای دیگر نظر کنیم. مرحوم علامه طباطبایی(ره) اقتصاد را که ریشه ای عربی دارد، چنین تعریف میکند: "اقتصاد به معنی گرفتن قصد و قصد به معنی میانه است. پس اقتصاد به معنی میانه روی در امور و پرهیز از افراط و تفریط در امور است. و امت مقتصده امتی است که در امر دین و تسلیم نسبت به دستورات الهی میانه و معتدل باشد". تفسیرالمیزان، (جلد 11)
حضرت امیر علی علیه السلام در نهج البلاغه، این واژه (اقتصاد) را وقتی که در مورد نبی اکرم صلی الله علیه و آله به کار می برد، دقیقا به همین معنای تعادل است. حضرت امیر علیه السلام در فضیلت نبی اکرم صلی الله علیه و آله می فرماید: سیرته القصد و سنته الرشد و کلامه الفضل و حکمه العدل؛ یعنی: "سیرت پیامبر اعتدال و سنتش رشد و کلامش جداکننده حق از باطل و حکمش عدل محض است". (محمدتقی جعفری، ترجمه و تفسیر نهج البلاغه، جلد 17)
بنابراین میتوان با قاطعیت عنوان کرد که اقتصاد پیشزمینه و فونداسیون فرهنگی نیاز دارد تا بتواند به راه درست و صحیح هدایت شود. یک نمونه بارز در این باره وضعیت دو کشور صنعتی ایتالیا و آلمان است. "علیرغم حاکمیت نظام اقتصاد سرمایهداری بر هر دو جامعه آلمان و ایتالیا، تفاوتهای بسیاری در ماهیت ساختارهای اقتصادی و عملکرد آنها دیده میشود که عمدتا نتیجه بافتهای متنوع داخلی آنهاست. به همین دلیل، شکل و ماهیت ساختار داخلی در مباحث توسعه به مثابه یک متغیر مستقل مورد تجزیه و تحلیل قرار میگیرد. (عقلانیت و آینده توسعهیافتگی ایران، محمود سریعالقلم)
در عرصه سیاست اما، رابطهاش با فرهنگ، باطنیتر و درونیتر است نسبت به اقتصاد. "رفتار" و "گفتار" در عرصه سیاسی و سیاستورزی و سیاستمداری، بارزههای اشخاص را تشکیل میدهند. این دو مولفه هم با فرهنگ و تربیت برآمده از فرهنگ اجتماع ارتباط تنگاتنگ و بلافصلی دارد.
پس اینک میتوان با صدای بلند اعلام کرد که "حماسه اقتصادی و حماسه سیاسی" یک کار عمیقا فرهنگی است که برای تحقق بخشیدن به آن، میباید راهبردهای فرهنگی را مدنظر داشت. زیرسازی جادهای که ملت ما میخواهد با آن به الگوی ایرانی-اسلامی پیشرفت دست یابد، میباید از خشت و خاک فرهنگ غنی این مرز و بوم باشد. به گفته حضرت حافظ:
"قلندران حقیقت به نیم جو نخرند/ قبای اطلس آن را که از هنر عاری است"