سرویس نمایش هنرآنلاین، تهمینه محمدی، نویسنده نمایشنامه این اثر، با دقت در ریزترین نکات زندگی حقیقی، داستانی تاثیرگذار و تلخ را برای اجرا بر صحنه تئاتر نوشته است.
محمدی فارغالتحصیل در مقطع کارشناسی ارشد ادبیات نمایشی از دانشگاه هنرهای زیباست و این متن را برای پایاننامه دانشگاهیاش نوشته است.
وی از اواسط دهه 80 تا کنون،دستیار بهروز غریبپوردر تمام اپراهایش بوده و در حال حاضر مدرس دانشگاه هنر و معماری است.گرچه او چند متن برای سریال و فیلمنامه کوتاه نوشته که همگی تولید و پخش شدند اما "مردهریگ" نخستین تجربه حرفهای محمدی است که در عرصه تئاتر روی صحنه میرود.
این نمایشنامه به تازگی برگزیده «اِکو» شده و قرار است در سال آینده منتشر شود. ضمن اینکه متنِ نامبرده، برگزیده مرحله اول نشر «افراز» شده. به بهانه اجراهای موفقیتآمیز نمایش «مردهریگ»، با نویسندهاش به گفتوگو نشستیم.
*** از فاصله پایاننامه تا اجرای صحنهای نمایشنامهتان،چه چیزهایی تغییر کرد؟ نمایشنامه تقریباً بدون تغییر ماند و بسیار نزدیک به آنچه برای پایاننامه نوشتم، به اجرا درآمد.البته در روند تولید، بعضی از قسمتها توسط کارگردان یا بازیگران، با هماهنگی بنده رتوش شد،ولی تغییر خاصی نسبت به متن اولیه نداشتیم.
مشکل ممیزی هم داشتید؟ طبیعی است مشکلات ممیزی در هر متنی اعمال میشود اما خدا را شکر خیلی شامل متن ما نشد. برخی قسمتها در بعضی از دیالوگها یا کلمات حذف شدند که صحیح نمیدانستند آنها در اجرا باشد.
حذفیات نمایشنامه آنقدر زیاد یا مهم بودند که به ساختار متن لطمه بزنند؟ نه،در حدی نبود که به کلیت نمایشنامه یا موضوع،سوژه و شخصیتها لطمه بخورد.در حد چند دیالوگ یا کلمه بود که حذف یا جایگزین شدند.
نام «مردهریگ» به چه معناست و ایده نوشتن آن از کجا آمد؟ «مردهریگ» به معنای ارث است یا هرچه از مرده باقی میماند. به نظرم این اسم تا حد زیادی بر جهان نمایشنامه منطبق است.ایده نوشتن مردهریگ خیلی ساده به ذهنم رسید. یک روز در جمعی نشسته بودم و روزنامه میخواندم.در صفحه حوادث روزنامه یک خبر دوخطی بود مبنی بر اینکه دو خواهر،سومین خواهرشان را در خواب و با روسری خفه کردهاند.این ماجرا در لحظهای که خوانده شد،تاثیر بدی روی جمع گذاشت و همه نسبت به این دو خواهر،واکنشهای منفی نشان دادند.این ماجرا آنقدر مرا آزار داد که گفتم چطور امکان دارد دو خواهر به مرحلهای برسند که خواهر دیگرشان را به این شکل فجیع در خواب خفه کنند؟حس کردم آنقدر شرایطشان وخیم بوده که شاید اگر من و شما هم در این شرایط بودیم،دست به این کار میزدیم.منظورم توجیه این عمل نیست، بلکه از درککردن شرایط حرف میزنم؛اینکه خیلی از اعمال،رفتار و تصمیمهای ما محصول شرایطی است که در آن هستیم و شاید اصلاً امکان تغییرش را نداشته باشیم.در واقع برای یک پایان،قصه ساختم.خیلیها که نمایش را دیدند یا متن را خواندند،گفتند چرا اینقدر تلخ است؟چرا طورِ دیگری تمام نمیشود؟چرا نگاه امیدوارکننده نداشته باشیم به قصه؟در جواب گفتم چون دارم برای یک پایان قصه مینویسم و میخواهم صددرصد به آن وفادار باشم.وفاداری من دِینی است به سه خواهری که هرگز ندیدهام؛ برای هر کدام به یک اندازه.امیدوارم تا حدی این دِین دستکم به صورت قلبی اَدا شده باشد،در هر کجا که هستند.
داستانی که با الهام از آن خبر دوخطی نوشتید،چقدر دغدغه ذهنی خودتان هم بود و به عنوان یک انسان یا مخاطب صفحه حوادث روزنامه با آن همذاتپنداری کردید؟
به هر حال یک نگاه انسانی در داستان شما وجود دارد.شاید این جمله خیلی کلیشه شده باشد که برای درک عمیق هر هنری، باید با آن زندگی کرد اما حقیقتی در آن نهفته است که نمیتوان آن را به سادگی کنار گذاشت.سهمگینی و شوکی که این خبر در من ایجاد کرد باعث شد تا مدتهای مدید نتوانم از دستش خلاص شوم.شب و روز به آن فکر میکردم وکمکم شروع به یادداشتبرداری از تمام احساسات و تاثراتی کردم که بر من گذاشته بود.تا روزی که احساس کردم نوشتنش شاید کمکی باشد برای آرامگرفتن تشویشی که در من ایجاد کرده بود.مضاف بر اینکه حالا دلم میخواست تمام این چیزی که بر من گذشته بود را به مخاطب منتقل کنم و بعد در مدت کمتر از دو هفته نمایشنامه نوشته شد. از دردی لبریز شده بودم که فقط راه مفر پیدا کرده بود.در روند نوشتن آن مسئلهای که به شدت مرا درگیر خود کرده بود،فراهمکردن مواد خام و مصالحی بود که این پایان هولناک و دور از ذهن را باورپذیر کند.مطمئن بودم اگر پی ساختمان محکم نباشد همه جهان نمایشنامه به خبری دروغین تنزل خواهد کرد و طبیعتاً بدون نزدیکشدن و همذاتپنداری با تکتک عناصر قصه این امر امکانپذیر نبود.این که آیا من وگروه اجرایی چقدر به این هدف نزدیک شدهایم به قضاوت مخاطب و خواننده و بیننده برمیگردد.تمام این مسیری که مخاطب در طول اجرا طی میکند،قبلاً بر من و حالا بر گروه اجرایی میگذرد.شاید برای همین است که گاهی دیدن اجرا از تحمل من خارج میشود و دیگر بیش از این نمیتوانم این درد را طاقت بیاورم. به دوش کشیدن واقعیتی تلخ و و کوبنده همیشه برای ما سخت است و فکر میکنم هر چقدر مخاطب حس کند به این آدمها نزدیک است و با آنها همذاتپنداری کند،انگیزه و شرایطشان را درک کند،من و گروه در کارمان موفق بودهام.اگر تماشاگر از این فضا دورتر باشد یا به نظرش،کارهای شخصیتها باورپذیر نباشد،حتماً من دچار مشکل بودهام.
در پروسه نگارش متن،از ادبیات نمایشی جهان هم استفاده کرده یا نگاهی به نمونههای مشابه موجود داشتهاید؟ فکر میکنم همه ما در هر مرحلهای که هستیم،فارغ از اینکه بخواهیم اثری خلق کنیم یا خیر،افشرهای ترکیبشده از چیزی هستیم که تا کنون با خودمان حمل کردهایم؛شامل تجربیات و محیط زندگی و حتی آب و هوایی که هر روز تحمل میکنیم.همچنین فرهنگمان،قصههایی که به ما رسیده،کتابهایی که خواندهایم، فیلمهایی که دیدهایم و عشقها و فقدانها و زخمهایی که از سر گذراندهایم.من نیز از این قاعده مستثنی نبودهام. برای نوشتن متن،سعی کردم از هرچه در چنته دارم،کمک بگیرم تا بینشی را پیدا کنم که لازمه نوشتن این متن است ،ولی اینکه به منبع خاصی مراجعه کنم،مثل فیلم یا کتاب،خیر،این اتفاق نیفتاده.نزدیکشدن به این شخصیتها برایم سخت بود،چون دستکم از طبقه اجتماعی من دورند.خیلی نگران بودم نمایشنامهام پهلو بزند به نوشتههایی که میخواهند فقر را اینگونه نشان دهند که یک عده آدم بدبخت و بیچاره که هیچ درکی از دنیا ندارند و فقط مینالند و در نهایت یک فضای تکراری و به زعم من توهینآمیز و برخورنده و تکبعدی از این آدمها با زبان و ادبیاتی تکراریتر.
نمایشی که روی صحنه میبینیم، با اندکی تفاوت در فضاسازی و شخصیتها،نمایشنامه «کُلفَتها»ی «ژان ژنه» را تداعی میکند.میتوان از جهاتی این دو متن را با هم مقایسه کرد.حتی صحنه پایانی نمایش شما که «حوری»،«آذر» را صدا میزند، به پایان «کلفتها» شباهت دارد.این تشابه از کجا میآید؟ (میخندد). متاسفانه باید اعتراف شجاعانهای کنم و آن اینکه،من با وجودی که ادبیات نمایشی خواندهام و همیشه درباره متنهای خوب دنیا صحبت کردهام،«کلفتها» را نخواندهام!حتماً به زودی به سراغش میروم،ولی یک تجربه شخصی در این زمینه پیدا کردهام مبنی بر اینکه اکثر متنهای نمایشی که به جهان انسانی نزدیک میشوند،مابهازای دیگری هم دارند.غیر از شما،چند نفر دیگر هم مثالهایی زدهاند از فیلمهای مشابهای که من ندیده بودم.مثل این که همه ما در نهایت میرسیم به قصههایی مشترک از عشقها و درد هایمان.
فکر میکنید چرا طی ده سال اخیر،نویسندهها و بخصوص جوانترها به سمت و سوی آثار تلخاندیش و ناامیدانه رفتهاند؟وقتی مخاطب عام و حتی خاص نمایش را میبیند، با جهانی سیاه و پر از ناامیدی مواجه میشود.این همه تلخی برای انسان معاصر ناخوشایند است.مخاطب ما امروز بیشتر به امید نیاز دارد.
من و شما و همه ما در شرایط و محیطی زندگی میکنیم که انرژی و تاثیرش را بر ما میگذارد.در خیلی از موارد این شرایط طوری بر ما تحمیل میشود که حتی نمیتوانیم کوچکترین کنترلی بر تغییرش داشته باشیم.من نویسنده هر روز با اطاعات و خبرهای خوش و ناخوش بمبباران میشوم و در این میان ناگهان اتفاقی در درون شما میافتد که ترکیبی از همه این هجوم بیامان است وآن وقت شما همان را به بیرون پرتاب میکنید.من نمیتوانم با خودم و مخاطبم صادق نباشم و صرفاً آن اثری را ارائه دهم که نیاز اوست.آدمهای قصه من در همین فضا نفس میکشند.آدمهایی هستند محصول شرایطی که آنها به سمت جنون و جنایت میکشاند.با حرف شما در این قسمت موافقم که نباید در تولید آثار تلخ اسیر مدگرایی شویم.همه آن چیزی که در این میان مهم است خیانتنکردن به حس و درکی است که درون شماست چه شادی،چه غم.اگر روزی شادی آنقدر در من متراکم شد که تبدیل به ایده گردید،آن را مینویسم.من وقتی تماشاگرانی را میبینم که نمایش پریشانشان کرده و پایان تلخ،آنها را تکان داده با خودم میگویم که موفق شدهام.در اینجا پارادوکسی حاکم است. با وجودیکه ما اثر تلخ را مینویسیم و بر صحنه میبریم اما همیشه هر کجا حرکت و عملی وجود دارد،نشانه امید است.چرا ما این اثر را روی صحنه میبریم؟چون میخواهیم بگوییم این جهان زشت را ببینید و بیایید به سهم خودمان کمک کنیم این پلشتی را پاک کنیم.هدفم این بوده که به جای قضاوت و نالیدن،یکدیگر را درک کنیم.فکر میکنم این خواسته آرمانیتر و امیدوارکنندهتر باشد و از دیدگاه بعضیها،دستنایافتنیتر.
به نظرم در نمایش شما پرده پایانی اضافی است؛جایی که خواهرها درباره خفهکردن آذر صحبت میکنند،میتوانست بهترین پایان برای نمایش شما باشد.موافقید؟ من در این نمایشنامه می خواستم بگویم هر سه خواهر به یک اندازه گناهکار وبی گناهند. صحنه آخر برای این است که به این ایده وفادار باشم.شاید گفته من بازخوردی منفی ایجاد کند که آیا قاتل هم میتواند بیگناه باشد؟ باید بگویم در جهان این متن بله. اگر نمایش را با صحنه قتل به پایان میرساندم، اینطور برداشت می شد که در حال دیدن ماجرایی هستیم که صرفاً دو قاتل به یک یا هزاران دلیل،نفر دیگری را کشتهاند.یک ژانر جنایی پلیسی.اما قصه ما این نیست. پریشانگوییهای خواهرها و جنونی که دچارش شدهاند،نشان میدهد مرگ آذر، مرگ حوری و گوهر هم هست.زندهبودن آنها،زندهبودن کاذب است.خیلیها به من گفتند چرا پس بعداز این صحنه را نشان ندادی که چه بلایی سرشان میآید؟گفتم چون از این به بعدش مهم نیست .همه در یک لحظه نابود شدهاند.سقوط در چاله سیاهی.زندههاییاند که در ظاهر نفس میکشند.حذف صحنه آخر،معنای نمایشنامه را به نشان دادن جنایتی صرف تقلیل میداد و تمام و این برخلاف چیزی بود که میخواستم بگویم.
اتفاق عجیبی که در اجرای نمایش افتاده،اینست که با وجود همه تلخیها در داستان نمایشنامه، لحظههای بسیاری هست که تماشاگر به دیالوگها و موقعیتها میخندد.این خندهها شما را آزار نمیدهند؟آیا انتظارش را از جانب مخاطب داشتید؟ نمایشنامه و فضایی که بر آن حاکم هست بسیار تیره و تار است.زندگی ناامیدانهای که لحظه به لحظه به قهقرا میرود.از این جهت انتظار لحظاتی که لبخند بر لبان تماشاگر بنشانم بسیار کم بود.از معدود صحنههایی که فکر میکردم نرمتر و امیدبخش تر است،صحنه خواستگاری رسول از آذر بود..حدس میزدم تماشاگر آرامتر خواهد شد تا کمکم برای فاجعه آماده شود اما در اولین شب اجرا،اتفاق بسیار عجیبی برایم افتاد.تماشاگر در خیلی جاها به بسیاری از دیالوگها و حرکات میخندید.این اتفاق،من را به این تجربه سوق داد که تئاتر یک موجود زنده است،یعنی شما با هدفی مینویسید و کار میکنید،ولی تماشاگر است که در نهایت تصمیم می گیرد که چه دریافتی از اثر داشته باشد و دیگر کار شما تمام شده است.از لحظهای که نمایش شروع میشود،هیچ کنترلی بر تماشاگر ندارید.اوست که احساس شما را رهبری میکند.البته ناگفته نماند در فرایند تبدیل متن به اجرا کارگردان و بازیگران در انتقال این معنی و برداشت از کار شرکت داشتهاند.این واکنش در خیلی جاها برمیگردد به بازی درخشان و در سکوت بازیگران و مهارت آنها در هدایت احساس و فکر تماشاگر و فکر میکنم این واکنشها نتیجه کار را بسیار دراماتیکتر میکند.خنده،لبخند یا زهر خندی که در پایان بر لبان ما میخشکد.
و حرف پایانی...؟ معتقدم نمایشنامه یک اثر ادبی است اما تا زمانی که توسط گروه اجرایی، به اجرا درنیاید،هنوز شکل کاملش را پیدا نکرده.دوست دارم از کارگردان، بازیگران و عوامل صحنه و کل گروه در هر جا و سمت تشکر کنم،چون نهایت تلاششان را کردند تا به جهانی که دوست داشتم نزدیک شوند.این برای هر نویسندهای بسیار ارضاکننده است که آنچه را نوشته، با کمترین فاصله به جهان ذهنی خودش ببیند و در آخر بسیار ممنون از شما که برخلاف خیلی از همکارانتان به نویسنده و نمایشنامه هم بها دادید و حرفهای من را تحمل کردید.
گفتوگو از: احمدرضا حجارزاده
انتهای پیام/52/53