سرویس تئاتر هنرآنلاین، نمایش "مَلی" به نویسندهگی هنگامه مفید و کارگردانی افسانه زمانی که این شبها در تالار قشقایی اجرا میشود،اثری شادیآور و موزیکال است که به واسطه نقش پررنگ موسیقی در آن و همچنین استفاده دقیق و بجا از ترکیب بازیگران زنده و شخصیتهای عروسکی،توانسته با اقبال گسترده تماشاگران مواجه شود. عبدالله آتشانی در مقام آهنگساز این نمایش،نام و چهره مشهور و معتبری در عرصه تئاتر است.او ابتدا بازیگری را از سنین بسیار پایین شروع کرد و بعدها آثاری را به عنوان کارگردان نیز روی صحنه برد اما بیشترین و مهمترین فعالیت او،ساخت موسیقی برای نمایشهاست.آتشانی از موزیسینهایی است که موسیقی تئاتر را خیلی خوب میشناسد و در انجام کارش هرگز کوتاهی نمیکند. به بهانه حضورش در گروه نمایش "مَلی" با این آهنگساز جوان درباره چگونگی ساخت موسیقیهای این اثر سنتی و ایرانی صحبت کردهایم. *** شما پیش از این،هم با خانم مفید و هم خانم زمانی همکاری داشتهاید.آهنگسازی برای نمایش "مَلی"،چندمین همکاری شما با این دو هنرمند است؟
همکاری من با خانم افسانه زمانی به سال 82 برمیگردد با نمایش "حسن کچل" به نویسندگی و کارگردانی ایشان که من هم آهنگسازی آن نمایش را انجام دادم.همکاری با خانم مفید هم با نمایش "دختران باغهای بقالی" بود با کارگردانی خانم زمانی که در آن کار هم من به عنوان آهنگساز در خدمتشان بودم.نمایش "ملی" دومین همکاری بنده با خانوم مفید است.دو کار اخیر خانوم زمانی،خاصیت و جذابیت دیگری برایم داشت و آن به دلیل نویسندهاش بود.خانم مفید را همه میشناسند و همچنین حسوحال قصههایشان را،در ترانه و اشعار نمایشنامههایی که مینویسند، برای من حسِ خاصی وجود دارد که در نویسندههای دیگر وجود ندارد یا اگر هست،خیلی کمرنگ است.
چقدر از ملودیهایی که استفاده کردید،مربوط به ملودیهای فولکور است و چقدر را خودتان برای ترانهها ساختید؟
بعضی از ملودیهای فولکلور کار را،خانم مفید زحمت کشیده و ملودیها را مشخص کرده بودند. باقی آنها ساختههای خودم هستند.وقتی این کار به من پیشنهاد شد،رفتم در موسیقی دوران قاجار یکسری تحقیقات کردم که نوازندهها،در چه فضاها و دستگاههایی کار میکردند.اینها خیلی برایم مهم بود.میخواستم از فضای نمایش و چیزی که مد نظر کارگردان بوده،دور نشویم.چون نمایش با حضور سه مطرب در یک عمارت برای جشن شروع میشود و همیشه حضور مطربها را در کل کار میبینیم و آنها هستند که به نوعی نمایش را جلو میبرند با اشعاری که میخوانند و سازی که مینوازند که این نکته برای موسیقی کار هم مد نظر قرار گرفته شد و ما از نوازندگی مطربها برای موسیقی متن هم استفاده کردیم.
الان در نمایش "مَلی" از موسیقی قاجاری استفاده شده؟
به هر حال قصه این نمایش در دوره قاجار اتفاق میافتد و قاعدتاً وقتی زمانی برای نمایش مشخص شده، باید عناصر دیگر نمایش از جمله موسیقی نیز تداعیکننده آن زمان باشد.میدانید که اولینبار ردیف موسیقی ایرانی که الان داریم استفاده میکنیم در دوره قاجار مکتوب شد و نوازندههای بزرگی در آن دوره بودند. به همین دلیل دوره قاجار،دوره شکوفایی موسیقی است.حتی آن ملودی که برای یکی از ترانهها استفاده کردم،همان ملودی است که از دوران قاجار باقی مانده.آن را با تغییراتی آوردم و برای این کار تنظیم کردم.
نکته جالب اینکه از موسیقیهای آن سه شخصیت مطرب، برای تمام لحظههای کار استفاده کردهاید.
بله،اگر دقت کرده باشید،این نمایش موسیقی متن ندارد.من و خانم زمانی خیلی در اینباره صحبت کردیم،چون سه عروسک نوازنده در کار داریم،موسیقی متنمان شد همان موسیقیهایی که عروسکها مینوازند.سعی کردیم از آن تخطی نکنیم.نمیدانم چقدر موفق بودهایم.حتی چند جا حس کردم نیاز به یک زیرصدا داریم،ولی چون آن لحظه حضور مطربها آنجا نبود،از موسیقی پرهیز کردیم.ابتدا قرار بود موسیقیها زنده اجرا شود که این اتفاق نیفتاد به خاطر مشکلاتی که بود و اینکه هم نوازنده روی صحنه باشد و هم خود شخصیتهای نمایش که خودشان نوازنده هستند. به این نتیجه رسیدیم که موسیقی را ضبط کنیم،ولی در ضبط آنها به سمت تنظیمات پیچیده،صداهای مختلف و هارمونی خاص نرفتم.میخواستم یک صداقت و سادهگی در موسیقی باشد.آنها که در عالم موسیقی اهل فن هستند،شاید اگر موسیقیها را بشنوند، بگویند برای آن قسمت میشد تنظیم دیگری نوشت،ولی چون سه ساز در صحنه داشتیم، تا حد امکان سعی کردیم ساز دیگری را نشان ندهیم و از همانها استفاده شود.تنظیم خاصی روی آهنگها انجام ندادم و از این نظر،حس میکنم صداقتی در کار به وجود آمده که خیلی خوب در کار نشسته. با آنکه تصمیم داشتم خیلی تنظیم پیچیدهای نداشته باشم،در استودیو یکسری تکآهنگ ضبط میکردم.میگذاشتم شبها گوش میدادم،ولی در نهایت میگفتم نه، بگذار آن سادهگی باقی بماند.
یعنی برای ساخت و ضبط آهنگها هم،چندین بار اتود زدید.
بله.من از کارکردن با خانم زمانی خیلی لذت میبرم،چون اعتمادی به هم داریم که به آهنگساز انرژی و روحیه میدهد.معتقدم وقتی کسی برای تئاتر آهنگسازی میکند،کارگردان نباید زیاد دخالت کند.وقتی شما کسی را به عنوان آهنگساز میآورید و این کار را بر عهدهاش میگذارید، باید بگذارید او کارش را اجرا کند.متاسفانه خیلی از کارگردانها میخواهند حس کارگردانیشان را در موسیقی بگنجانند.در صورتی که آهنگساز باید موسیقیاش را بیاورد در خدمت کار کارگردان.میخواهم بگویم فضای اعتمادی که بین من و خانوم زمانی پیش آمد،خیلی راحتتر اجازه داد اتودهایم را بزنم. با آنکه شاید به عنوان کارگردان در مواقعی این حس را داشت که فلانآهنگ در این صحنه خوب نیست،ولی میگذاشت من اتود بزنم و بیاورم ایشان گوش کنند.این حس خوبی به من میداد.من خودم کارگردانی تئاتر کردهام و با لحظات تئاتر خیلی آشنام.موسیقی تئاتر را میشناسم،چون اکثر کارهایم موسیقی زنده داشته و این برایم تجربه خیلی خوبی بوده که لحظات را در تئاتر بشناسم. به همین دلیل به جرات میگویم در نمایشهایی که همکاری داشتهام،موسیقی در خدمت کار است.
قبلاً پیش آمده بود برای نمایشی موسیقی قاجاری کار کنید یا "مَلی" اولین تجربهتان است؟
نه،موسیقی سنتی کار کرده بودم.در "دختران باغهای قالی" با آنکه سازها همه سنتی بودند و با سازهای خیلی بیشتری ضبط کردیم،چون نمایش حال و هوای کودک و نوجوان داشت، باید یکسری موارد مربوط به کودک و نوجوان بود را هم در فضای سنتی در نظر میگرفتیم.اینجا موسیقی قاجار،خیلی کمک کرد تا آهنگهایی را که انتخاب میکنم،مربوط به قطعات این دستگاهها باشد.ما یکسری موسیقیها را شنیدهایم و به گوشمان آشناست؛همان ترانهها و آوازهای کوچهبازاری.تلاش کردم هم آنها باشند و هم نباشند،یعنی سهمی از خودم هم در قطعات به جا بگذارم.
یعنی موسیقیها را برای نمایش بهروز کردید یا متناسب با فضای قصه و نمایش،اصلاح شدند؟
معمولاً وقتی میخواهم کار موسیقی انجام بدهم،ابتدا میبینم در چه دوره زمانی است.موسیقیهای آن دوره را خیلی گوش میکنم.اینجا هم موسیقیهای دوره قاجار را خیلی گوش کردم.مثلاً دستگاه ابوعطا در دوره قاجار بیشتر کار میشد.وقتی آهنگها را گوش میدهم، به یاد آن دوره میافتم.سعی کردم بیایم آواز ابوعطا بیشتر کار کنم اما ملودی خاصی که بخواهم از فضای قاجار الهام بگیرم، یک ملودی بود که آن را تغییر دادم و استفاده کردم.در کل 20 آهنگ داشتیم که باید با هم یک هارمونی میداشتند تا میانشان پرش ایجاد نشود.سختی ما در نمایش "مَلی" این بود که دیالوگهای بازیگران، باید به صورت شعر و ریتمیک گفته شوند.این کار خیلی مشکلی برای کارگردان،آهنگساز و حتی بازگیر است.در صحنهای از نمایش،از بازیگر میپرسند تو کی هستی و از کجا آمدهای؟آن شخصیت حرف نمیزند،چون گفته من لالم.حالا میخواهد خودش را معرفی کند.یک نوازنده تار میخواهد بنوازد و بخواند.من به عنوان آهنگساز باید حس بازیگر را در آن لحظه رعایت کنم،حس آن شعر را درست ادا کنم و مراقب باشم آن صحنه از ریتم نیفتد.ضمن اینکه حس صحنه را بیاورم در موسیقی.این خیلی سخت است.
گفتید در آهنگهایی که ساختید،سعی کردید از سه سازی استفاده کنید که در دست عروسکها میبینیم.آهنگسازی با سه ساز،موسیقی کار را دچار محدودیت نمیکرد؟مثلاً مجبور باشید جایی از ساز دیگری استفاده کنید و نتوانید.
بله،دقیقاً دوست داشتم از سازهای دیگری استفاده کنم و رِنگ و رَنگهای دیگری بیاورم،هر سازی یک رنگ دیگری دارد.در این صورت، اتفاقهای دیگری میافتاد و موسیقی پُرتر میشد.خودم احساس نیاز میکردم،ولی در صحبتهایی که با خانوم زمانی داشتیم،سعی کردیم از سازهای دیگر استفاده نشود که کار واقعاً سخت میشد. خدا را شکر بخشی از صدای خواننده و شعرها به این قضیه کمک کرد،چون دو سه صدای خواننده ضبط کردم. خواننده اصلیمان آقای فتحعلی بود.یکی دو صدای دیگر هم گذاشتم که کمبود بعضی سازها را جبران کند، ولی در کل این وضعیت،کار را سخت کرده بود.
آقای آتشانی،موسیقیهایی که در تئاترها به عنوان موسیقی متن استفاده میشوند،معمولاً خیلی در خدمت اثر نیستند.در تئاتر،انتخاب موسیقی بیشتر از سینما صورت میگیرد و انتخابها هم چندان خوب نیستند،ولی وقتی شما سعی میکنید موسیقی کار کنید،موسیقی را کاملاً میآورید در قالب کاربردی و به آن نگاه تخصصی و تکنیکی دارید. برای مثال،در "مَلی" که یک کار موزیکال است، موسیقی به عنوان یکی از پرسوناژها شناخته میشود.شما میان ساخت یا انتخاب موسیقی ضعیف و اینکه برای آهنگسازی پژوهش شود،کدام شیوه را درست و کارآمدتر میدانید؟چرا بعضیها به سمت موسیقیهای انتخابی و بازاری میروند؟
ببینید،من تئاتر را خیلی دوست دارم و قبل از کار موسیقی،کارگردانی و بازی کردهام.کلاس پنجم دبستان که بودم،اولین همکاریام با دکتر قطبالدین صادقی، بازی در نمایش "نیرنگهای اسکاپن" که در سالن شماره دو تئاترشهر اجرا میشد بود.از آنجا با حس صحنه آشنا شدم؛حسی که بین بازیگر و تماشاگر هست.موسیقی زبانی است که بین نمایش و تماشاگر قرار میگیرد برای قابلفهمکردن نمایش به تماشاگر.مثلاً جایی کارگردان میخواهد تاکید بیشتری بگذارد، بخصوص در تئاتر که تصویر نیست تا بگوییم یک اینسرت از چاقو بگیریم و اتفاق وحشتناک را نشان بدهیم.از اینرو،مثل بازیگری تئاتر که میگویند بازیگران کمی غلوشده بازی میکنند، موسیقی تئاتر هم باید غلوشده باشد برای اتفاقاتی که در صحنه میافتد،یعنی ابزاری است در خدمت کار.گروهی به این قضیه دقت نمیکنند که آن لحظه چه اتفاقی در صحنه میافتد.اگر به من بگویند قرار است فلانترانه اینجا خوانده شود،اول یکی دو صفحه قبل و بعد از آن لحظه را میخوانم تا بدانم با چه حسوحالی میخواهد شروع و تمام شود و آن حس را در موسیقی خودم میگنجانم. بارها پیش آمده دوست داشتهام موسیقی رنگ و لعاب بیشتری داشته باشد،ولی بر حس خودم غلبه کردهام. بعضی موسیقیها اینگونهاند که کار آهنگساز به جای اینکه در خدمت اثر باشد،میخواهد موسیقی و تنظیم خود را به رخ بکشد.اینها همه سر جای خود،ولی موسیقی باید در خدمت نمایش باشد و نباید برعکس اتفاق بیفتد.
در موسیقی "مَلی" چقدر از موسیقی زنده استفاده شد؟
بحث ما میان من و کارگردان بر سر موسیقی زنده و ضبطشده زیاد بود.کارگردان میگفت سه عروسک داریم که نوازندهاند.اگر بخواهیم نوازنده زنده روی صحنه داشته باشیم،لطفی ندارد. بنابراین همه موسیقیها را ضبط کردیم،جز چند قطعه کوچک که ملودی نداشتند، بازیگران میخواستند روی صحنه ریتمیک بخوانند و اصلاً قابلضبطکردن نبودند.تصمیم گرفتیم یک تنبک و دایره بگذاریم در صحنه که این لحظات را پیش ببرند.من از این بخش خیلی میترسیدم که موسیقی Playback میشود و این طرف موسیقی زنده با حتی یک تنبک،ولی وقتی اجراها شروع شد، با درایت کارگردان که حتی جای نوازنده را هم تغییر داد، به اجرای یکدستی رسیدیم.
و حرف آخر...؟
تشکر میکنم از خانم زمانی به خاطر اعتمادشان و پیمان شریعتی به خاطر حمایتشان...
احمدرضا حجارزاده
انتهای پیام/54/53