سرویس فرهنگ هنرآنلاین///

از ویژگی های مهمی که امروزه برای پژوهشگران مردم شناس لازم می دانند، چند زبانه بودن و تعصب نورزیدن به قوم و فرهنگ قومی و دینی خود و بی طرفی در نقل آرا و وقایع و برداشت ها و تحلیل ها است. از این رو، مردم شناسان می کوشند تا در پژوهش های خود در هر جامعۀ بیرون از فرهنگ زبانی خود، نخست زبان مردم جامعۀ مورد مطالعۀ خود را بیاموزند و از قوم مداری و تعصب ورزی فرهنگی و اعتقادی بپرهیزند، و تا آنجا که می توانند فاصله و احساس بیگانگی میان خود و دیگران را بر دارند و به مردم و فرهنگ و اندیشه آنان نزدیک شوند و در فضایی آشنا و صمیمی به مفاهیم فرهنگی رفتار و اندیشه آنان دست یابند ( بلوکباشی، 22 ). بیرونی پژوهشگری بود که این ویژگی ها را به کمال داشت و حدود هزار سال پیش با رفتن به میان مردم پاره فرهنگ های جامعۀ ایران و جامعه های غیر ایرانی نخست به آموختن زبان و فرهنگ مردم آن جامعه ها می پرداخت و سپس با عقاید و رفتارمردم آنها آشنا می شد و انس می گرفت و آنگاه به مطالعات موضوعی خود سرگرم می شد.

بیرونی زبان های فارسی، عربی، عبری و سُریانی را می دانست و به هنگام اقامت در هند زبان سنسکریت و چند زبان محلی دیگر را نیز آموخت. زبان دانیِ بیرونی بر توان او در کار پژوهش کتابخانه ای و میدانی و برقراری ارتباط با مردم فرهنگ ها افزود و او را در دستیابی به اطلاعات دربارۀ قوم ها، آداب و رسوم، اعتقادات، سُنّت ها و فلسفۀ ادیان، به ویژه ادیان و مذاهب هندوان کمک کرد( نوشاهی، 107- 108؛ وامقی، 487-486؛ نجفی، 9 ). از این روست که یکی از محققان غربی به رغم گذشت حدود هزار سال از زمان زندگی بیرونی، او را به دورۀ ما نزدیک تر می داند، تا به دورانی که بیرونی در آن می زیست ( کارادوو، 75؛ نیزنک: یوسفی، 13).

بیرونی از نادر دانشمندانی بود که در نگرش و پژوهش در بند و فریفتۀ اندوخته های ذهنی خود نبود و با آزاد اندیشی از پیشداوری و داوری های جانبدارانه در مورد مسائل و قضایای فرهنگی و ایمانی- اعتقادی دوری می جست و در شرح و نقد و تحلیل هایش بینش بی غرضانه علمی داشت. دورانت، بیرونی را دانشمند «آفاقی مَسلَک» معرفی می کند که در تحقیقات علمی و نقد روایات و متون، از جمله انجیل، دقیق و دور از تعصب و روحیه جانبداری بوده است (4/153). همو در مقایسۀ بیرونی با ابن سینا، او را به برخورداری از «امانت شکاک مآبانه، روح نقّاد، وسعت نظر و آزاد منشی» می ستاید (4/176). یار شاطر در مقدمه اش بر سمپوزیوم بیرونی1 به دو خصلت برجستۀ بیرونی یکی کنجکاوی جست و جو گرانه اش در پژوهش و کنکاش در منابع گوناگون و دیگری روحیه بی طرف و واقع گرا و عدالت جوی او درمطالعۀ نژاد، زبان و عقاید دیگران اشاره می کند و می گوید همین خصایل او را در میان همتایانش ممتاز کرده بود ( ص 5).

روشِ پژوهشیِ بیرونی بر 3 مقوله کلی نهاده شده بود: 1. گرد آوری مواد از راه مشاهدۀ عینی و سندی؛ 2. ذکر منابع کتبی و شفاهی؛ 3. سنجش موضوع ها و بررسی و نقد آنها ( شابی، 114-128؛ نیز نک: اذکایی، ابوریحان بیرونی...، 50). این موارد کلاً همان روش ها و اصل هایی است که امروزه میان اصحاب انسان شناس دقیقاً در پژوهش های مردم شناسی رعایت می شوند. «مشاهده» یکی از اصل های استقرایی در پژوهش های میدانی دانشمندان مردم شناس است. بیرونی در دیباچۀ تحقیق ماللهند - که در واقع تحقیقی دربارۀ جامعه شناسی و مردم شناسی هند است - با نقل این مثل «لیس الخبر کالعیان» ( شنیدن کی بود مانند دیدن؟) می نویسد: «مشاهده، ادراک عینی نگرنده از نمود مورد نظر در زمان وجود و مکان حصول آن است» ( تحقیق ماللهند، ص 1؛ نیزنک: اذکایی، « بیرونی...»، 20 ). اذکایی به درستی بیان می کند که بیرونی در این تعریف، هر دو گونه مشاهدۀ «منفعل» ( به عبارتِ «در زمان وجود» ) و « فعّال» ( به عبارتِ « در مکان حصول» ) را به مراتب جامع تر و مانع تر از دیدگاه و بیان علمای اثباتی روش شناس اروپایی بیان کرده است (اذکایی، ابوریحان؛ نیز همو، « بیرونی...»، همانجاها).

رد بسیاری از مثل های رایج و باورهای مشهور و متداول میان مردم در مورد خواصِّ برخی از سنگ ها و گوهرها، مانند خاصیت سمّی و کشنده بودن الماس و خاصیت زمرّد در کور کردن افعی ( بیرونی، الجماهر، 174، 272؛ نیزنک: همایی، مقدمه بر التفهیم، 62-63؛ همو، «افکار...»، 104-106) و خاصیت «سنگ باران» که زکریا رازی هم خاصیت اثر بخشی آن را در نزول باران پذیرفته بود ( بیرونی، همان، 357-360). نمونه هایی از آزمون ها و عملیات تجربی بیرونی است.

در مورد فرآیند تکامل طبیعی و اجتماعی، بیرونی همچون علمای اجتماعی به استحالۀ همۀ پدیده ها در جهان از صورتی به صورت دیگر در طول زمان، اعتقاد داشت ( نک: الجماهر، 155)، فلاطوری (ص 511-523) نگرش تکاملی او را مبتنی بر «اصل تکامل تدریجی خاص» دانسته است که کلاً دو نوع تکامل: «شکفتن آنچه در بذر و نهال اولیه هر موجودی نهفته است» و «پیدایش تدریجی موجودات مرکب از اصل و موجودات بسیط یا کم ترکیب تری بر اساس اصول و قوانین طبیعی ویژه» را در بر می گرفت. نگرش تکاملی بیرونی از نوع نخست است. او پیدایش اجتماع را نیز بر اساس «استئناس» (انس جویی) یا به بیانی دیگر «خوپذیری انسانی» استوار می دانست و آن را مبتنی بر دو اصل «تجانس» و «تضاد» توجیه می کرد. عامل تکامل تدریجی در امور طبیعی را «طبیعت» و در امور انسانی را «عقل» می انگاشت (برای شرح تفصیلی نگرش تکاملی بیرونی و آرای دیگران دربارۀ این نگرش با نظریۀ تکاملی علمای طبیعی و اجتماعی، نک: فلاطوری، همانجا؛ اذکایی، ابوریحان، 104-108-206-207 ).

بیرونی در" تحدید نهایات الاماکن" بحثی انسان شناختی را پیش می کشد و انسان را به سبب نیازهایش ناگریز از پدید آوردن دانش ها و تمایل به شهر نشینی با هم جنسان خود برای تعاون و همیاری و روی آوردن به نظام معاوضه می داند و می نویسد مردم بر پایۀ گوهرها و فلزات پر دوام کمیاب و گرانبها بهای چیزها را تعیین می کنند (ص 6). بیرونی از دو نوع «معاملۀ طبیعی» و «معاملۀ وضعی» در نظام معاش مردم سخن می گوید. اصطلاح «معاش» را همان طور که اذکایی بیان داشته است، به معنای اصطلاح امروزی اقتصاد به کار می برد. منظور بیرونی از « معاملۀ طبیعی» داد و ستد پایاپای مردم بدوی در جریان اقتصاد طبیعی، و از «معاملۀ وضعی» نوعی مبادلۀ کالا - پولی (پول=مجموعه فلزات و گوهرهای گرانبها) در میان شهرنشینان بود (الجماهر، 81؛ اذکایی، همان، 205-206 ).

در جامعه های کهن و سنتی، کشاورزان برای پیشبرد کارهای زراعی و دامپروری نیاز به شناخت دقیق طبیعت پیرامون خود و پدیده های طبیعی مانند ستارگان و باد و باران و هوا داشته اند و دارند. از این رو، کشاورزان گنجینه ای از معارف و دانسته های علمی در این زمینه را از راه تجربه نسل ها به دست آورده اند. بیرونی در نقدی بر کتاب تفضیل العرب علی العجم تألیف ابن قتیبه دینوری، آگاهی اعراب از دانش اختر شناسی و اطلاعات نجومی آنان را بیش از دانش برزگران و چوپانان جهان که سقفی وپوششی جز آسمان ندارند، نمی داند و می نویسد که دانش عرب ها دربارۀ علم بروج و صور کواکب در حد طلوع و غروب آنهاست (الآثار الباقیه، 299؛ نیزنک: آذرنوش، 176).

بیرونی شیفتۀ فرهنگ و آداب و رسوم و سنّت های ایرانی، به ویژه فرهنگ مردم زادگاهش، خوارزم بود و آن ها را بسیار پاس می داشت و ارج می نهاد.

علی بلوکباشی، نویسنده این مقاله پس از دریافت دانشنامه کارشناسی ارشد در رشته «زبان‌شناسی همگانی و زبانهای باستانی» دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران در ۱۳۴۹ش به انگلستان سفر کرد و در دانشگاه آکسفورد به تحصیل مردم‌شناسی پرداخت. در این دانشگاه دوره‌های Diploma و B. Litt. و D. Phil را در رشته «انسان‌شناسی اجتماعی» گذراند. پژوهش در زمینه مسائل مربوط به «مردم‌نگاری و فرهنگ عامه» ایران و مطالعه و بررسی ساختهای اجتماعی، اقتصادی، هنری و فرهنگی و نظامهای ایمانی و عقیدتی در جامعه‌های شهری و ایلی ـ عشایری از عمده‌ترین فعالیتهای ایشان در چند دهه گذشته بوده است.

* این مقاله نخستین بار در نامۀ ایران واسلام، فصلنامۀ علمی- تحقیقاتی ایران شناسی و اسلام شناسی، از انتشارات سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی جمهوری اسلامی، سال اول، شمارۀ اول، تابستان 1391، صفحات 59-65، چاپ و منتشر شد. متن کنونی گزیده ای از این مقاله است.