سرویس تئاتر هنرآنلاین// اگر این روزها سری به سالن «خانه کوچک نمایش» در جوار دانشکده هنر و معماری بزنید،شاهد نمایشی خواهید بود با نام «این ملک واگذار میشود» به نویسندگی و کارگردانی «سمیه نصراللهی» که فارغالتحصیلِ کارشناسی ارشد تئاتر از همین دانشکده است و نمایش نامبرده را بهعنوان نخستین تجربه کارگردانی خود روی صحنه برده.وقتی با او حرف میزنیم و درباره نمایشش توضیح میدهد،از نحوه بیان و انتخاب کلماتش میتوان عِرق و علاقهاش را به جنس زن تشخیص داد.شاید از همینرو در تئاتر «این ملک...»،نگاهی کاملاً فمینیستی به موضوع و حقوق زنان داشته. با اینحال،او چه فمینیست باشد یا نباشد،توانسته در اولین گام کارگردانی،سربلند و آبرومند پیش برود و تماشاگران بسیاری را به این سالن مهجور بکشاند.«این ملک...» حتی برای شرکت در جشنوارههای صربستان و فرانسه ارسال و با استقبال مواجه شده است.در یکی از شبهای اجرا،ساعتی پیش از آغاز نمایش،پایِ حرفهای این کارگردان جوان نشستیم. نمایشنامه «این ملک واگذار میشود» را چه زمانی نوشتید و ایده آن از کجا آمد؟
اولینبار فیلمی دیدم از «فدریکو فلینی» به نام «شهر زنان» که صحنه کوتاهی دارد و در آن تئاتری برای زنها اجرا میکنند.آن صحنه از فیلم را شاید بتوانم بگویم صد بار دیدم.آن صحنه تئاتری در فیلم،حدود بیست ثانیه اجرا میشود.من آن نمایش را که دیدم،خیلی خوشم آمد.وقتی واکنش آدمهای آن نمایش را هم میدیدم،خیلی برایم جالب بود. یکسری از زنها گریه میکردند وقتی اینقدر تلخ و اگزجرهشده میدیدند آن زن این همه کار میکند و بعد شوهرش میآید،رابطهای با هم دارند و میرود بیرون.فکر کردم آن بیست ثانیه خیلی قابلیت دارد که بزرگتر شده و داستان به آن داده شود.متاسفانه ما در ایران دو نوع تئاتر داریم؛ یکی تئاتر روشنفکرانه است، یکی هم تئاتری است که بچهها به آن میگویند «خالتور»! از این کارهای موزیکال و همراه با موسیقی و غیره. مخاطبان تئاتر هم به دو دسته تقسیم میشوند؛آنها که تئاتر روشنفکری میبینند،اصلاً نمیروند آن یکی تئاتر را ببینند و آنها که میروند کارهای خالتور میبینند،اصلاً نمیروند کارهای تئاترشهر را ببینند.فکر کردم اگر چیزی بینابین این دو باشد،خیلی خوب است،یعنی نمایشی که هر دو طرف بیایند و ببینند؛هم آدمهایی که خیلی اهل تئاتر نیستند و هم آنها که به تئاتر علاقهمندند.دیدم این ایده میتواند خوب باشد.از این نظر که همه درگیر آن هستیم.کسی نمیتواند بگوید من این موضوع را نمیبینم و درک نمیکنم.ما در جامعهای زندگی میکنیم که اصول اولیهاش خانواده است و مادر نقش محوری دارد.
خانهداری بزرگترین شغلی است که زنها در ایران دارند. البته من آن را شغل نمیدانم.طبق تعریفِ جامعهشناسی هم شغل حساب نمیشود. به این دلیل که نه حقوق و مزایا دارد،نه بیمه،نه بازنشستگی، نه ارتقای درجه. بنابراین فکر کردم چیزی است که همه با آن درگیرند و از طرفی،میتواند قابلیت نمایشی و حسی را که یک تئاتر میتواند برانگیزد،داشته باشد.یا آدم را شاد کند یا غمگین. به هرحال حسی در شما به وجود بیاورد.تصمیم گرفتم این زن را بگذارم در آشپزخانه،یعنی ملکی که متعلق به خودِ زن است و چند مرحله از زندگیاش را مثل بارداری و زیادشدن بچهها و غیره،همه را در آشپزخانه نشان بدهم.
قبول دارید ماجرایی که روایت میکنید،خیلی داستانگو نیست؟ضدداستان و موقعیتمحور است.
خودم هم اعتقاد دارم داستان نیست. یک روایت یا بُرشی از زندگی زنِ خانهدار است.شاید خیلیها بگویند نه،ولی طبق چیزی که دارم میبینم،این اتفاق خیلی در ایران تکرار میشود؛زنهای خانهداری که در آشپزخانه کار میکنند و در نهایت هم چیز خوبی گیرشان نمیآید. با موقعیتهای تاسفبار مواجه میشوند و چون تمام دوران زندگیشان را در خانه کار میکردند،هیچ چیز ندارند. به دلیل تصویب قانون حق طلاق و قانون خانواده که خیلی هم طرفدار زنان نیست،آنها در انتهای کار خانگی طاقتفرسا،همه چیزشان را از دست میدهند.از همه مهمتر سرمایه بدنی و جسمی و عمری که تلف میشود، بدون آنکه دانش یا تجربهای به دست بیاورند.
در انتخاب اسمِ نمایش،منظورتان از اشاره به کلمه «ملک» چیست؟همان موقعیتِ خانوادگی زن را مد نظر داشتید؟
منظورم از ملک،همان آشپزخانه است.مثلاً من بیشترین تصویری که از مادر خودم دارم،در آشپزخانه بوده.فکر میکنم خیلیها، بخصوص آنها که مادرشان خانهدار است، بیشترین قاب تصویری که در ذهنشان هست،زمانی است که مادرشان در آشپزخانه کار میکند؛یا پای گاز بوده، یا در حالِ غذاپختن و ظرفشستن.از این نظر فکر میکنم شاید آشپزخانه تنها حریم خصوصی زنها باشد که ما حتی در فرهنگ مردسالارمان بد میدانیم مردها به آشپزخانه بیایند و درباره غذا نظر بدهند.فکر میکنیم آن فضا،صرفاً یک فضای زنانه است.این فرهنگ جا افتاده.نمیدانم این ملک چند متر از مساحت خانه میشود؟پنج متر،دَه متر.نه اینکه از نظر قانونی متعلق به زن باشد،ولی از نظر عاطفی و حسی،زن نسبت به آن فضا مالکیت دارد. با توجه به زمان کوتاه و سیدقیقهای نمایش،فکر میکنم این ایده همان موقعیت چند ثانیهای فیلم فلینی را میطلبید.
یعنی میگویید باید زمان نمایش کوتاهتر از این میشد؟
نمیگویم نمایش کوتاهتر میشد.شاید نمیشد نمایشی در زمان چند ثانیه یا چند دقیقه اجرا کرد اما انگار در شکل اجرایی،چیزی کم دارد.باید چیزی به آن اضافه میشد،یک نقطه اوج،یک گره داستانی. گفتم که این نمایش داستان ندارد.یک روایت از زندگی آدمهاست.ضمن اینکه ما تئاتر پنجدقیقهای هم داریم، حتی در دنیا و در زمانهای کوتاهتر.ملاکِ تئاتر صرفاً زمان نیست.مهم آنست چقدر در آن زمان میتواند حرفی را که میخواسته، بزند.خود من نمیتوانم نمایشهایی را که بالای یک ساعت زمان دارند،تحمل کنم. بخصوص با استاندارهای سالنهای ایران که تهویههایش نامناسب است و صندلیهایش بد است.هوا آدم را اذیت میکند. نویزی که در فضا هست،آدم نمیتواند بیشتر از یک ساعت بنشیند.چون خودم مخاطبی هستم که زود میرنجم از زمان طولانی، بنابراین یا باید نمایشی بسازم با قابلیت آنچنان بالا که تماشاگر را میخکوب کند یا وقتی الان آن پتانسیل را ندارم،ترجیح میدهم یک کار کوتاه بسازم تا آدمها در سی دقیقه به آن فکر کنند.
گمان میکنید چقدر نمایش«این ملک...»،توانسته پیامتان را منتقل کند و شما را به هدفتان برساند؟
وقتی نمایش تمام میشود،از آدمهایی که به دیدن کار میآیند،نظرشان را میپرسم.این نمایش مربوط به دو سال پیش است و الان خیلی تغییر کرده.معمولاً واکنش آدمها اینطورست که تا حالا به این قضیه فکر نکرده بودیم، یعنی فکر نمیکردیم چنین چیزی بتواند تئاتر باشد.ضمن اینکه تئاتر صامت یا بدونِ کلام خیلی در ایران کم است.نسبت به نمایشهایی که دیالوگ دارند و آوا و کلمه در آنها زیاد است، به ندرت نمایشهای بیکلام میبینیم.اینقدر الان در کشور ما حرف هست که این فرصت خوبی است تا آدمها مدتِ سی دقیقه فقط به یک چیز نگاه کنند، بدون اینکه حرفی بشنوند.
تغییراتی که اشاره کردید در روند دو ساله شکلگیری نمایش رخ داده،چه چیزهایی بود؟در متن اولیه چه مواردی را داشتید که الان نیست؟
خب یکسری ریزهکاریها به هرحال اضافه میشود.وقتی در جشنواره دانشجویی این نمایش را اجرا بردیم،صحنه چهارم و پنجم را که مرد میآید،نداشتیم و الان برای این اجرا اضافه کردم.
یعنی شخصیت مرد را نداشتید؟
شخصیت مرد را داشتیم،ولی مردِ ما،کوتاهقامت نبود.ما ابتدا این نمایش را برای جشنواره زنان کُردی درست کردیم،چون خودم کُرد هستم.در آن جشنواره نمایشهایی میآیند که مردی نباید در آن باشد،یعنی جشنواره بدونِ مرد برگزار میشود.شخصیتِ مردِ ما هم، یک بازیگرِ زن بود با تنپوشِ مَرد.وقتی خواستیم در جشنواره دانشجویی اجرا برویم،یک مردِ بلندقامت آوردیم و زمانی که خواستم اجرای عمومی برویم،فکر کردم اگر کمی قابلیتهای بصری نمایش و تناقض در آن بیشتر بشود، برای تماشاگر جذابتر است. به همین دلیل،نقش مَرد را تغییر دادیم.
به نظرم الان هم اگر از بازیگرِ زن در پوششِ مرد استفاده میکردید،نمایش جذابتر میشد.چرا دوباره از آن تمهید استفاده نکردید؟
چون از نظر حجاب و ممیزی مشکل پیدا میکردیم.اگر برای نقش مرد هم از زن استفاده میکردیم، برای موها کلاهگیس میگذاشتیم،ولی ناحیه گردن و حرکاتی که انجام میداد،مردانه بود و مسالهدار میشد.شاید اگر یک کارگردان بزرگ در تئاترشهر این کار را میکرد،چیزی به او نمیگفتند،ولی ما که در اول راهیم، باید کمی ملاحظه کنیم.
در نمایشی که دیالوگ و صدای بازیگر را اصلاً ندارید،آیا بهتر نبود در صحنههایی مثل خندیدن زن و شوهر یا فوتکردنِ شعلهها که صدای بازیگران شنیده میشود،آنها هم حذف میشد؟
بله،میشد حذف کرد اما وقتی بازیگران نیستند،نمیشد کاری کرد.در صحنه یا باید بازیگر باشد یا صدایش یا هر دو با هم باشند.نمیشود هیچکدام نباشد.
خب آن صحنه خندهها نمیتوانست در آشپزخانه اتفاق بیفتد؟
چون بعد از صحنهای که پشت آشپزخانه اتفاق میافتد، بارداری میآید و رابطه زن و شوهر وجود داشت، نمیتوانستیم آن را در آشپزخانه و جلوِ پرده نشان بدهیم. بنابراین فکر کردیم همین کافیست که تماشاگران، صدای بازیگران را بشنوند.در مورد فوتکردن اتو و شعلهها هم،فقط میخواستم جنبههای بصری داشته باشد.در غیر اینصورت حتی باید صدای موسیقی را هم حذف میکردم.
طراحی دکور رئالیستی چطور به نمایش اضافه شد؟به نظر دکور واقعی،کمی در تناقض با وسایل دیگر است که بازیگران استفاده میکنند و دیده نمیشوند.
ماهیت آشپزخانه خیلی برایم مهم بود. برای اینکه ماهیت آشپزخانه دیده بشود،تصمیم گرفتم ابزارهای بزرگ آشپزخانه را نشان بدهم.جزییات در آشپزخانه آنقدر زیاد است که نمیتوانستم تمام آنها را بیاورم. برای همین فکر کردم بهتر است در جزییات،اَدای آنها را دربیاوریم،ولی اجسام بزرگ باشند.مثلاً وقتی نمیشود اَدای اجاقگاز را درآورد، باید باشد اما میشود اَدای قاشق را درآورد.آنچه در ذهنم بود،دوست داشتم کاملاً همه چیز در صحنه باشد.حتی دوست داشتم بوی غذا بیاید،وقتی زن ظرف میشورد،آب یا صدای آن بیاید،شمعها روشن باشند،ولی از نظر اقتصادی اصلاً برایم مقرون به صرفه نبود.
بازیگران نمایش چطور انتخاب شدند؟درباره آنها توضیح مختصری بدهید.
خانوم الهه پورجمشید، بازیگر شناختهشده عرصه تئاتر است.در چند کارِ دکترصادقی بازی کرده و در جشنوارههای مختلف جوایز بسیاری برده.گوینده خیلی خوبی هم هستند.چند کار نمایشنامهخوانی با هم کار کردیم.آقای حمید دربانی هم بازیگر تئاتر هستند که هم کار کودک و هم بزرگسال انجام میدهند.خانوم سیمین زرگران،خودشان کارگردانند و از همکلاسیهای من هستند.لطف کردند و آمدند نقش زن دوم را بازی کردند.
گفت و گو : احمد رضا حجارزاده