سرویس موسیقی هنرآنلاین، آنگونه که در پیش نویس مقدماتی کنوانسیون حفظ میراث فرهنگی معنوی آمده است : "رویهها و معرفها ، دانشها و مهارتها، ابزار ، اشیا، آثار هنری و مکانهایی که اجتماعات و افراد ، آن را به عنوان میراث معنوی خود میشناسند و با اصول حقوق بشرکه در جهان پذیرفته شده یعنی برابری، تداوم و استمرار و احترام متقابل میان اجتماعات فرهنگی سازگار است را میراث معنوی میگویند."
کنفرانس عمومی یونسکو در سال 1997، طرح بین المللی جدیدی را برای حفاظت از میراث فرهنگی معنوی به عنوان شاهکارهای میراث شفاهی و معنوی بشر تصویب کرد. یونسکو در چهارچوب این برنامه، فهرستی را تدوین کرده است که در آن استثنایی ترین و عالی ترین نمونه های میراث شفاهی و معنوی کشورها ثبت می شود و بیان شفاهی، هنرهای نمایشی، رویه های اجتماعی، شعائر، جشن ها و جشنوارهها، دانش و رویه های مربوط به طبیعت، موسیقی و ... را دربرمیگیرد.
سال گذشته پرونده موسیقی اقوام ایرانی ارسال شد و به ثبت در فهرست جهانی نرسید و امسال کشور آذربایجان توانست تار را به نام خود در یونسکو ثبت کند؛ هنرآنلاین به این بهانه به گفتوگو با آتوسا مومنی، مدیرکل ثبت آثارتاریخی، طبیعی و معنوی پرداخته است که در ادامه میخوانید:
چه معیارها و ضوابطی برای ثبت یک اثر در فهرست میراث معنوی یونسکو وجود دارد؟ شرایط میراث معنوی بسیار متفاوت با بناها و محوطههای تاریخی و حفاظت از ان به مراتب دشوارتر است؛ چراکه شرایط زندگی مردم و آداب و رسوم آنها تغییر کرده و این دگرگونیها خواه ناخواه موجب کمرنگ شدن آن چیزی میشود که میراث معنوی نام گرفته است.
تغییر در سبک و سیاق زندگی و کمرنگ شدن میراث معنوی موجب شده تا یونسکو بخشی را به این بخش از میراث فرهنگی اختصاص دهد
یونسکو به خرده فرهنگها توجه میکند و برآن است تا وفاقی میان خرده فرهنگها ایجاد شود؛ همچنین این سازمان به جزییات توجه میکند نه کلیات.
شما به عنوان مدیر کل ثبت معتقد به این هستید که توجه یونسکو به جزییات است حال آنکه سازمان میراث فرهنگی، سال گذشته پرونده موسیقی اقوام ایرانی را به یونسکو ارسال کرده بود؛ بهتر نبود به جای این کلی نگری به جزییات پرداخته و مثلا پرونده کمانچه لری یا قیچک بلوچی ارسال میشد؟
سال گذشته فرصتی برای جداکردن موسیقی اقوام مختلف و اصلاح پرونده و ارسال دوباره آن نبود اما در حال حاضر، مشغول آماده کردن پرونده تنبور برای ثبت در فهرست میراث جهانی هستیم؛ چه روش ساخت تنبور و چه نوازندگی آن.
اما یکی از شرایط برای ثبت جهانی، ثبت در فهرست میراث ملی است و تنها شیوه ساخت تنبور، ثبت ملی شده نه نوازندگی آن؟
سازمان میراث فرهنگی در نظر دارد شیوه نوازندگی را هم ثبت ملی کند تا پروندهای که به یونسکو ارسال میشود پرونده کاملی باشد و هر دو بخش را دربربگیرد.
مولانا را ترک میدانند و بوعلی سینا را عرب؛ تار به نام کشور آذربایجان ثبت میشود و سازمان میراث فرهنگی هیچ واکنشی نشان نمیدهد
تار آذربایجان ثبت شده نه تار ایران؛ ما میتوانیم تار ایرانی را به ثبت برسانیم.
اما خاستگاه تار ایران است نه آذربایجان؛ بگذریم از اینکه روزی آذربایجان، بخشی از خاک ایران بوده؛ آنچه امروز اهمیت دارد اینکه بهتر بود سازمان میراث فرهنگی تار را به نام ایران به ثبت میرساند
یونسکو یک سازمان بینالمللی است و سهمیه یکسانی را به همه کشورها اختصاص داده؛ از سال گذشته تاکنون تنها یک سهم در اختیار ماست و تلاش سازمان میراث براین است که پروندههای میراث معنوی را به سرعت به ثبت ملی و بعد ثبت جهانی برساند.
شبیهخوانی و بخشیهای شمال خراسان به ثبت جهانی رسیدند اما هیچ مکان ثابتی برای اجرای دائمی این دو هنر وجود ندارد تا گردشگران به انجا بروند و با شبیهخوانی یا هنر بخشیها آشنا شوند
شبیهخوانی به ایام خاصی از سال اختصاص دارد و در هر برنامهای که از سوی سازمان میراث فرهنگی و همزمان با محرم و صفر اجرا شود، تعزیه به نمایش در میآید.
اما موسیقی بخشیها به دو ماه محرم و صفر محدود نمیشود
ما تکیههایی داریم برای برگزارشدن هنر عاشورایی.
اما موسقی بخشیهای شمال خراسان را نمیتوان در تکیه اجرا کرد و درکل بحث فراتر از تکیه و هنر عاشورایی است؛ شبیهخوانی جدای از جنبههای مذهبی هنر است و میتواند برای غیرایرانیان هم که چیزی از واقعه عاشورا نمیدانند جذاب باشد
تلاش سازمان میراث فرهنگی براین است که از آدمها دستگیری کند و در حفظ انچه ثبت شده بکوشد؛ سازمان میکوشد تا موسیقی بخشیها را زنده نگه دارد و آخرین آموزشها را از آخرین بازماندهها دریافت کند.
و این در حالی است که بعضی"حاج قربان سلیمانی" را آخرین بخشی خراسان میدانند
در هرحال ثبت بهتر از عدم ثبت است حتی اگر به آثار جنبه موزهای دهد.
گفتوگو: زهره نیلی