به گزارش خبرنگار هنرآنلاین، "کریم زمانی" شارح جامع مثنوی معنوی درجمعی خصوصی درباره غزلیات شمس سخن گفت. او به نقل از ˝دولت شاه سمرقندی˝ بیان کرد: مولانا غزلیات شمس را درحالی که به دو ستونی چرخ می زده سروده است. درواقع غزلیات مولانا مظهر رقص و چرخیدن پیرامون حضرت معشوق است.
او یادآورشد: اگرغزلیات مولانا نبود؛ادبیات عرفانی وغزلیات عارفانه هرگز به این مرتبه ازکمال خود نمی رسید. ورود به اقیانوس عظیم غزلیات مولانا کاری ساده نیست وخروج از آن هم کار بسار دشوارتری است و من سال هاست که با قایقی شکسته وارد این اقیانوس مواج شدهام، تا ببینم که این اقیانوس مواج و متلاطم چه منظرهها وجاذبههای دارد.
وی با اشاره به این مطلب که متون یا باز هستند یا بسته گفت: متن بسته، متنی است که از حیث معنا عمیق نیست؛ اما از نظر واژگان و زبان مورد توجه هستند و از این متون می توان به دیوان "عنصری" یا "فرخی" اشاره کرد. اما متون باز، متونی کثیراحتمال هستند که با رویکردهای مختلف میتوان آنها را بررسی کرد و وارد این متون شد و تا زمانی که بشر زنده است، میتواند ازاین متن برداشتهای متفاوتی داشته باشد که عالیترین نمونه متن باز، غزلیات مولاناست که ورود به دنیای آن دشوار و خروج ازآن محال است.
به گفته شارح مثنوی معنوی،با وجود اینکه تاکنون نسخ خطی بسیاری کشف شده است که هنوز فهرست بندی هم نشده اند، اما تاکنون هیچ نسخه خطی مبنی برتفسیرغزلیات مولانا کشف نشده است و این طور که به نظرمی رسد که تاکنون شرحی برغزلیات شمس نوشته نشده است.
کریم زمانی با اشاره به سماع عاشقان گفت: دور عاشقان عارف احیا کننده است و مولانا، زلیات را درچنین حالتی سروده است. من باور دارم که مولانا سرودن غزلیات را پیش از شروع مثنوی آغازکرده است ودرمدت زمانی که مشغول سرودن مثنوی بوده سرودن غزلیات را یا رها کرده است و پس ازاتمام مثنوی تا زمان مرگ اش مشغول سرودن غزلیات بوده است. بسیاری "غزل رو سربنهه به بالین" را آخرین غزل مولانا می دانند و برخی نیزنسبت به متعلق بودن این غزل به مولانا شک دارند؛ چرا که این غزل درنسخه ای که در قونیه بر سربالین قرار دارد، موجود نیست.
وی با نادرست خواندن این سخن که مولانا پس ازدیدن شمس شاعر شد، گفت: دیدار مولانا و شمس در40 سالگی مولانا اتفاق میافتد و مولانا تا پیش از این تاریخ به شعر و شاعری تسلط داشته، اما هرگز ابراز فضل نمیکرده است. در واقع او تا پیش ازدیدارشمس؛ شاعری قافیه اندیش بوده است و این واقعه او را ازاین قید بندها رها ساخت و او را به شیدایی رساند. اگربه غزلیات مولانا نگاه کنیم درمی یابیم که او بیشتر این غزلیات را در حالت شیدایی سروده است. شاید تنها چهاردرصد غزلیات به شیوه شاعران پیشین سروده شده باشد.
ساختارشکنی در غزل
کریم زمانی با بیان این مطلب که مولانا درعزلیات شمس به شیوه شاعران هم عصرش نسروده است و به شالوده شکنی درغزل اش پرداخته گفت: غزل عارفانه مرسوم پنج الی 14 بیت است؛اما درغزلیات مولانا با غزل 90 بیتی هم روبهرو می شویم که این موضوع شباهتی با عرف غزل سرایی ندارد. همچنین نخستین ویژگی غزل مولانا وحدت موضوع و مضمون است. درغزل مولانا هر بیتی که سروده و به غزل اضافه میشود گویی یک برگ دیگر به موضوع غزل میافزاید. به قول علما غزل مولانا هرچه که به ابیات پایانی اش می رسد شکفته تر می شود.
وی افزود: هرگاه که مولانا درغزلیات میخواهد متکبری را نقد کند ازنقدی طنزآمیزبهره می جوید. اوهمچنین درغزلیات ابیاتی به کار می برد که شاعران دیگر جسارت استفاده آن را پیشتردرشعرشان نداشته اند. یکی ازخرق عادت هایی که مولانا درغزلیات می کند؛ آوردن حکایت دردل غزل است و با بیان حکایت به بیان عمیق ترین مسائل عرفانی می پردازد.
زمانی با اشاره به استفاده ازکلمه شراب وملزومات آن درشعر فارسی ادامه داد: برخلاف سایر شاعران وقتی که ازشراب درشعرشان سخن میگویند؛ ذهن به این سمت سوق داده می شود که منظورشان ازشراب؛ شراب انوری است، اما وقتی مولانا درشعرش ازشراب سخن می گوید هرگز ذهن به سمت شراب انگوری نمی رود و او همواره شراب را با قرینه درشعرش به کار می گیرد.
وی با بیان این مطب که مولانا از دانش موسیقایی وسیعی برخوردار بوده است؛ گفت: مولانا خود ساز رباب میزده است و ازنظر نظری نیز با موسیقی آشنا بوده است.حتی من به یقین می توانم بگویم که مولانا حتی آهنگسازی نیز بلد بوده است. اوغزلیات را به بیش از60 وزن سروده است. اگرموسیقیدانها سرسری به سراغ دیوان مولانا نروند و با غزلیات مولانا انس بگیرند؛ می تواند از ابتکارات موسیقایی مولانا بهره ببرند.
این شارح مثنوی با بیان این مطلب که مولانا درغزلیات درپی اثبات چیزی نیست، گفت: مولانا درغزلیات مولانا در پی عوض کردن حال مخاطب است.غمی که مولانا در غزلیات مطرح می کند؛غمی نیست که روح را بخورد و نابود کند، بلکه غمی که او مطرح می کند روح را بزرگ می کند.
وی افزود: مولانا درغزلیات به خوبی مطرح می کند که باید با خود پرستی مبارزه کنیم و تا زمانی که ما به لطافت عشق الهی نرسیم، من وجودمان توسعه نمی تواند پیدا کند.
به گفته زمانی، غزلیات شمس همچون دیبایی است سراسر نماد و استعاره و واژگان غزلیات هرکدام میتواند نماد و سمبل چیزی باشند. مثلا کبوتر، نماد صلح است.او از به کاربردن کلمات، منظور و هدف خاصی را دنبال می کند و کلمات برای او بار معنایی خاصی دارند. شاید بسیاری "آتش" را به معنای سوختن بگیرند. اما آتش در شعر او معنایی دیگر می یابد؛ مثلا آنجا که می گوید "سمندر شودرآتش رو به آسانی". او در این شعر از سمندر که در مکان های تاریک زندگی می کند؛ یک اسطوره می سازد که حتی آتش نیز نمی تواند او را نابود کند.
وی افزود: مولانا درغزلیات مطرح می کند که تا زمانی که منجمد هستیم از دریای نور حقیقت به دورمی افتیم ازاین رو باید روح ما همچون بهار بسط پیدا کند تا شاهد تابش نور خورشید برآن باشیم.ازنظرمولانا وجود انسان باید سیال شود تا به عشق الهی برسد.او عاشق را درغزلیات همچون پرگارمی داند. پرگار اگرچه پا برجاست، اما سرگشته هم هست.
معبود و مهوق و ممدوح یکی میشوند
زمانی با اشاره به استفاده استعاری از کلمه "مرغابی" درغزلیات شمس گفت: مولانا همچون عطار،علاقه عجیبی به پرندگان دارد و برای او مرغابی نماد ابرانسان است. عاشق و عارفی که سیر و سلوک می کند. مولانا می گوید باید مرغابی شوی تا ازاین دریای طوفانی عبور کنی.
به گفته زمانی در غزلیات مولانا معبود؛ معشوق و ممدوح یکی است، گفت: ایهامی که در غزلیات مولانا وجود دارد، ما را همواره دچارشک میکند تا به معنای واحدی ازشعراو نرسیم و تنها مخاطب حقیقی اوحضرت حق است. اما اشارات شعراو گاه مخاطب را دچار نوسان و شک می کند که آیا منظورمولانا خلق است یا حضرت حق وهمین موضوع گاه موجب کج فهمی ازشعرمولانا می شود. شمسی که مولانا درغزلیات ازاو نام می برد، شمس تاریخی نیست بلکه شمس آرمانی است.
کریم زمانی درادامه درباره بهترین تصیحح موجود ازغزلیات مولانا گفت: تمام نسخه های موجود براساس تصیحح نسخه "استاد بدیع الزمان فروزانفر"است که دراین میان تصیحح "استاد توفیق سبحانی" و گزیده "استاد شفیعی کدکنی" ارزشمند هستند. وی درباره تعلق خاطری که به غزلیات شمس دارد، گفت: من سالهاست که غزلیات شمس را می خوانم اما از هشت سال پیش تمام تمرکزم را روی غزلیات شمس گذاشته ام و جلد نخست شرح غزلیات مولانا نیزآماده انتشار شده، اما هنوزقدرت و جسارت این کاربزرگ را ندارم.
کریم زمانی درباره مدت زمانی که صرف نگارش کتاب شرح مثنوی کرده است؛ گفت: تحقیق و تالیف شرح مثنوی 20 سال به طول انجامید من 27 ساله بودم که مطالعه وفیش برداری مثنوی را آغازکردم و تحقیق و تالیف این اثر 10 سال به طول انجامید و برای تالیف این اثرعظیم همراه وهمکارم همسرم "شکوه السادات زمانی" بود که باید نام ما هر دو بر روی جلد این کتاب نقش می بست، اما همسرم همواره به نفع من در حاشیه مانده است و این روزها هم سه نفری به همراه پسرم "صالح" مشغول تحقیق و تالیف شرح "غزلیات شمس" هستیم.
شفیعی کدکنی و الحاقی دانستن غزلیات شمس
وی درباره نظر"شفیعی کدکنی" که بسیاری ازغزلیات مولانا را الحاقی می داند؛ گفت: من همواره معتقدم که باید بنا را بر وجود بگذاریم نه برعدم. بنابراین این غزل ها ازآن مولانا است. به شرط این که این غزلیات را دردیوان شاعردیگری بیابیم و یا زبان این غزلیات با زبان غزل های مولانا یکی نباشد و شبیه شاعران پیشترو پس ازاو باشد.درغیراین صورت دلیلی ندارد که برخی ازغزلیات او را از دیوانش حذف کنیم.
این شارح مثنوی درباره مفهوم ریاضت از دیدگاه مولانا گفت: مولانا برخلاف بسیاری از عرفا اعتقادی به چله نشینی و ریاضت کشیدن ندارد. ازدیدگاه اوبهترین ریاضت ترک و دوری ازگناه است. برای او ارزش ترک گناه معادل چندین کرامت است. برای او ارزش ترک گناه از کراماتی چون راه رفتن روی آب هم بیشتراست.
وی یکی از ایرادات وارد بردیوان های شاعران کلاسیک را تدوین نشدن برمبنای تاریخ عنوان کرد و گفت: متاسفانه تمام دیوان شاعران براساس نظام قافیه طبقه بندی شده اند همین موضوع موجب می شود که ترتیب و تقدم شعرها را بهم بریزد و نتوانیم براساس زمان سرایش شعر به رمز گشایی شعر بپردازیم.
گزارش: مریم آموسا