رضا رئیسی؛ نویسنده ادبیات دفاع مقدس و روزنامه نگار درکارنامه خود رمان های "کبوتر و قلب سنگی" ( کاندیدای جایزه گلشیری) و "قهرمان من" را دارد که هر دو آنها به مساله جنگ و بازتاب های انسانی و اجتماعی آن می پردازند. او همچنین زندگینامه هایی را از چهره های تاریخی معاصر در قالب آثار داستانی تنظیم کرده است که از آن جمله می توان به کتاب "همت" و "اسیر0339" اشاره کرد. آخرین اثر او رمان "قطار پنجاه وهفت است" که به سال های انقلاب و دوران جنگ می پردازد. اواین روزها مشغول نگارش رمان دیگری در حوزه دفاع مقدس با عنوان "تلخی" است.
رضا رئیسی در گفت وگو با هنرآنلاین درباره ادبیات دفاع مقدس گفت: نکته ای همین اول گفت وگو باید تکلیف اش را روشن کنم این است که صفت مقدس به ادبیات دادن کار درستی نیست و وقتی به چیزی جنبه مقدس بدهیم عملا این تقدس گرایی امکان نقد و بحث درباره این گونه ادبی را از ما سلب می کند. من نویسنده این گونه ادبی را که پس از وقوع جنگ تحمیلی عراق شکل گرفت را ادبیات جنگ می دانم و اگر بخواهم از دیدگاه تقدس گرایی به آن نگاه کنم؛ نمی توانم آثار ارزشمندی را در این حوزه خلق کنم.
وی افزود: رسالت ادبیات نشان دادن تصویر واقعی ازحوادث و اتفاق هایی است که ما در زندگی مان تجربه می کنیم. وظیفه نویسنده نشان دادن واقیعت ها است. اما همواره مدیران فرهنگی قصد دارند که ازادبیات برای تبلیغ بهره برداری کنند. همین موضوع موجب می شود که ادبیات جنبه معلم گونه به خود گیرد. متاسفانه درسه دهه اخیرادبیات ما داستان وشعربه گونه ای متاثرازنگاه دولتی بوده است. یکی از دلایل این موضوع این است که ادبیات ما درسه دهه گذشته ریشه درادبیات دهه 60 دارد. نویسنده قطار 57 با بیان این مطلب که تمام بحران های اجتماعی سیاسی و فرهنگی که در دهه 60 پشت سر گذاشتیم بر ادبیات تاثیرگذاشته اند؛ یادآور شد: در دهه 60 دو طیف نویسنده های چپی که طرفدار ادبیات روسیه و کمونیستی بودند و طیف نویسنده های مذهبی که تازه وارد عرصه داستان نویسی شده بودند قلم به دست بودند و گفتمامان عمده این دوران ائدولوژیک بود و شاید می توان به جرات گفت که ادبیات در دهه 60 مغلوب سیاست شد.
به گفته این نویسنده؛ در دهه 60 دو طیف نویسنده همواره درپی ارزش گذاری کاریکدیگربودند و از طرفی هم اغلب با یک روند ازپیش تعین شده و سلیقه ای داستان می نوشتند.متاسفانه نویسنده های مذهبی دراین دهه افراد کم سوادی هستند و برحسب شرایط انقلاب دست به قلم گرفته اند و احساس مسولیت پیدا کردند.
وی افزود: نویسنده های چپ اندیش که با شناختی که ازادبیات داشتند دست به قلم بردند و درآثاری که در این دوره خلق کردند به نوعی متاثراز ادبیات کونیستی بودند. دراین دهه دو گروه نوسندگان همواره در پی سهم خواهی ازهم بودند و ادبیات بیش از هر دوره جنبه شعاری به خود می گیرد. این سهم خواهی برادبیات امروزما تاثیر گذاشته است.
رئیسی با بیان این مطلب که در دهه 60 شاهد شکل گیری آثار ادبی ماندگار نیستیم گفت: دراین دهه از نویسندگانی که وجوه دولتی دارند؛ حمایت ویژه ای می شود و نویسندگان حرفه ای به دلیل فراهم نبودن انعکاس آثارش به برگزاری کارگاه های داستان نویسی روی می آورند و چون در این دهه ممیزی به شکل جدی رشد می کند و کتابخانه ها پاکسازی می شود نویسنده ها برای گریز ازاین فضا به سمت ترجمه روی می آورند و درنهایت ادبیات تولیدی به حاشیه رانده می شود و مغلوب سیاست می شود واز این دهه به بعد ادبیات دولتی قوت و رونق می گیرد و عملا در دهه 60 اثر شاخصی نمی بینیم.
به گفته این نویسنده که جنگ محورآثارش است؛ اتفاقی که در دهه 60 رخ می دهد و در دهه 70 هم امتداد می یابد، این است که در دهه 60 به دلیل بروزجنگ ادبیات انقلاب که درمرحله تولد بود به یک بارمحو می شود و اگرهم اثری خلق شود درسایه ادبیات جنگ می ماند.اما دراین دهه به مرورفضا بازترمی شود و دراین دهه چون تا حدودی از انقلاب و جنگ فاصله گرفته ایم ودرآثارادبیات جنگ این دوره تا حدودی ازتعریف به تحلیل می رسیم. در دهه 60 ادبیات جنگ ما به دلیل نزدیک بودن به ماجرا و دربطن آن بودند تنها به تعریف این واقعه پرداخت و دربسیاری ازموارد چون آتش جنگ همچنان شعله وربود، بیشتر به تبلیغ جنگ پرداخت.
وی افزود: ادبیات جنگ سه دوره تولد، بلوغ و شکوفایی است که ادبیات جنگ در ایران با شروع جنگ متولد می شود وبا پایان جنگ ادبیات دفاع مقدس به مرحله بلوغ قدم می گذارد. و در دهه 80 نیز شاهد شکوفایی ادبیات جنگ هستیم . دوره ای که ادبیات جنگ از تعریف به تحلیل می رسد.
به گفته رئیسی در دوره تولد به دایا محدود بودن اطلاعات؛ ادبیات جنگ به سمت تعریف جنگ می رود و دربرخی موارد نیزجنبه شعاری به خود می گیرد؛ اما در دوران پس از جنگ چون دیگر بیان اطلاعات جنگ برای کشورمشکلی بوجود نمی آورد و گرد غبارهای جنگ خوابیده است به مرورشاهد بلوغ ادبیات هستیم و چون جنگی در کارنیست ادبیات به مرور ادبیات جنگ ازجنبه شعارگرایی خارج می شود به مرور شاهد شکوفایی ادبیات جنگ می شویم.
وی افزود: البته دراین دوران برخی ازسازمان با هزینه کردن دراین بخش قصد دارند که دآثاری که در این دوران تولید می شود از آنها هم نامی برده شود، همین موضوع موجب خلق آثارسفارشی در حوزه ادبیات جنگ می شود.
به گفته نویسنده رمان "کبوتروقلب سنگی"؛ دردوره نخست محوراصلی کتاب هایی که در حوزه ادبیات جنگ منتشر می شود؛ توپ، تانگ وملزومات نظامی است. اما دردوره سوم که شاهد تحلیل جنگ هستیم ادبیات جنگ به سمت روابط انسانی پیش می رود و لایه های پنهانی ودرونی جنگ خودش را دراین آثارنشان می دهد و انسان محور اصلی این آثار می شود از این رو این آثار از ارزش و اهمیت ویژه ای برخوردارهستند.
وی افزود:متاسفانه هنوزبخش عمده ادبیات دفاع مقدس ما درانحصارنهادهای دولتی است ازاین رو همچنان سفارشی نویس دامن گیرادبیات جنگ و انقلاب ما است. در دهه 80 شاهد شکل گیری حرکت های خوبی در ادبیات جنگ هستیم و آثاری در این دهه شکل گرفت که قابل تامل هستند و از شاخص های خوبی برخوردارهستند، اما همه این حرکت ها تک چراغ هایی هستند در تاریکی.
رئیسی با انتقاد از سفارشی نویسی در حوزه ادبیات گفت: متاسفانه امروزه بیشتر آثارحوزه دفاع مقدس به سمت سفارشی نویسی تمایل پیدا کرده اند و آنچه بیشتربه چشم می خورد؛ کتاب سازی است تا کتاب نگاری بنابراین هنوز فاصله زیادی با یک اثر ادبی ناب در این حوزه وجود دارد. به گفته رئیسی؛ کسانی که در رأس مدیریت فرهنگی کشور قرار گرفتهاند، باید نگاه بازتری نسبت به مقوله دفاع مقدس داشته باشند و اجازه دهند هشت سال جنگ تحمیلی مورد نقد و بررسی قرار گیرد؛ چرا که این سالها بخشی از عمر این ملت را شامل میشود و هیچکس نمیتواند آنرا نادیده گیرد. نویسنده «کبوتر و قلب سنگی» گفت: برای این که ادبیات جنگ در کشور ما باسرعت بیشتری رشد کند باید به نقد ادبیات جنگ در دهه های پیش بپردازیم تا بتوانیم با راهکار جدید به سراغ این موضوع برویم. او با انتقاد از سیطره نگاه سیاسی برهمه مسائل روز جامعه درایران، اضافه کرد: درایران نسبت به کوچکترین مسائل روزنگاه سیاسی وجود دارد و این موضوع درمقوله جنگ پررنگتراست و این امر منجربه این شده است که هنر دفاع مقدس از رمان گرفته تا فیلم مخاطب جدی نداشته باشد و آنقدر حاشیه در این زمینه وجود دارد که نویسنده کتاب دفاع مقدس همواره مورد سؤال قرار میگیرد. وی ادامه داد: به نظر من تنگ نظری و بخل برای ادبیات ما مضر است. این دو عامل از ریشه و بنیان به ادبیات صدمه می زند. ما نمی توانیم به کسی تکلیف کنیم که درباره چه بنویسد و هر نویسنده یی حساسیت خودش را دارد. متاسفانه برخی فکرمی کنند که فقط کسانی که در جنگ حضورداشتند حق دارند درباره جنگ بنویسند. اما آن کسی که فرضاً موشک بر سرش آمد و به هر دلیلی جبهه نبوده یا حتی قبول نداشته به هرحال در این مملکت زندگی می کند و تاوان جنگ را پس داده. یادمان نرود که این مملکت خانه یی است برای همه ما. قطعاً هم اگر سقف این بنا پایین می آمد همه مان صدمه می دیدیم.
رئیسی با اشاره به نگاه های متفاوت نسبت به مقوله جنگ ادامه داد: این که کسی با من اختلاف سلیقه دارد طبیعی است. معنی اش این نیست که وقتی نوبت به نوشتن می رسد به او اجازه ندهیم. جنگ فقط توپ و تانک نیست. اینها نیست که رمان می سازد بلکه روابط انسان هاست. در مورد انقلاب هم همین طور.
وی افزود:اگر کاری قابل دفاع نباشد خود به خود حذف می شود. هر نظری که مخالف نداشته باشد از زمان طرحش رد شده است. قرار نیست همه حرف یکدیگر را قبول داشته باشند. طرح هر موضوعی هم به معنای دفاع از آن نیست. نویسنده واقعه یی را تعریف می کند اما به این معنی نیست که از آن دفاع می کند. اصلاً من به عنوان نویسنده حق قضاوت ندارم. من باید داستان را با ضوابط نگارش تعریف کنم.
به گفته رئیسی دشوارترین و پرمسوولیت ترین عمل ما در این دوره و زمانه این است که تجربه را برای نسل های بعد از انقلاب و جنگ به آگاهی تبدیل کنیم. برای این کار در وهله اول نیاز است جلب اعتماد کنیم.
رئیسی در پایان گفت:متاسفانه آنها که باید حرف بزنند و بنویسند خیلی ذهن گرا هستند و واقعیت ها را پنهان می کنند یا محل نمی گذارند. برای همین است که دو نسل قبل از انقلاب و بعد از انقلاب یا نسلی که در جنگ بوده با نسلی که بعد از جنگ آمده حاضر نمی شوند سر یک میز بنشینند و حرف بزنند. ما در یک شرایط بحرانی قرار داریم. اگربنا باشد نسل بعدی را قانع کنیم تا به داستان ما گوش بدهند و رمان ما را بخوانند باید صادقانه و بدون قضاوت داستان را تعریف کنیم.
گفت وگو: مریم آموسا