سرویس فرهنگ و ادب هنرآنلاین، بابا همیشه سرفه میکند؛ از آن سرفههای ناجور که نه شربت سینه من خوبش میکند نه جوشاندههای مادربزرگ؛ گاهی وقتها آنقدر سرفه میکند که نفسش بند میآید؛ برای همین هم مجبور است موقع بیرون رفتن ماسک بزند. وقتی من و بابا با هم بیرون میرویم همه به بابا نگاه میکنند؛ شاید به خاطر ماسک سفید جلوی دهانش؛ شاید هم به خاطر موهای سرش که یک مرتبه شروع کردند به ریختن... اما با این که بابای من مثل بابای بقیه بچههای کلاس مو ندارد، به همان اندازه مهربان است، همیشه میخندد و قصههای جالب تعریف میکند؛ قصه خودش و دوستهایش که وقتی خیلی جوان بودند با تفنگ به جنگ آدمهای زورگو رفتند؛ دوستهایی که هر وقت از بابا میپرسم کجا هستند و چرا هیچوقت به دیدنش نمیآیند، گریهاش میگیرد و...
سالها از آن روز گذشته، دیگر صدای مسلسل و خمپاره به گوش نمیرسد؛ اما جنگ هنوز به پایان نرسیده؛هنوز خواهران و برداران کوچک بدون آن که بدانند و بخواهند، جان خود یا عضوی از اعضای بدنشان را تنها به خاصر راه رفتن بر زمینی که مینگذاری شده از دست میدهند، پس چگونه میتوان گفت که جنگ تمام شده؟!
محمود جوانبخت، نویسنده کودک و نوجوان، جنگ را بخشی از زندگی میداند؛ به باور او که جنگ و حضور در جبهههای جنگی را تجربه کرده؛ تا وقتی زخمی خون چکان وجود دارد و تا هنگامی که خیابانها و کوچههای ما به نام آدمهایی است که از همه زندگی خود گذشتند، جنگ ادامه دارد و باید درباره آن نوشت.
نویسنده کتاب "ماهیها در آب زندهاند" ، نوشتن درباره جنگ را همان اندازه مهم میداند که پرداختن به حواشی آن را و براین باور است که کودکان و نوجوانان امروز از یکسو باید جنگ و رشادتهای رزمندگان ایرانی را بشناسند و از طرف دیگر درد و رنج مادری که تنها فرزند خود را فدای این مرز و بوم کرده یا فرزندی که با یاد و خاطره پدرش بزرگ شده است را درک کنند. به همین خاطر شاعران، نویسندگان، فیلمنامهنویسان و دیگر هنرمندان باید به بیان و تصویر این از خودگذشتگیها بپردازند.
ابراهیم حسن بیگی، نویسنده نوجوان نیز، یدآیدآ نوشتن درباره جنگ را همان اندازه مهم میداند که پرداختن به حواشی آن را؛ به گفته او کودکان و نوجوانان امروز از یکسو باید جنگ و رشادتهای رزمندگان ایرانی را بشناسند و از طرف دیگر درد و رنج مادری که تنها فرزند خود را فدای این مرز و بوم کرده یا فرزندی که با یاد و خاطره پدرش بزرگ شده است را درک کنند.
اما محمود جوانبخت، جنگ را واقعهای تاریخی میداند و میگوید: بچههای ما تاریخ را ندیده و نشنیدهاند اما با مطالعه آن میتوانند دریابند که چه اتفاقی افتاده و چه بر سر مردم این سرزمین آمده است. از اینرو هنرمندان باید با مراجعه به مقالهها و کتابهای بسیاری که درباره جنگ نوشته شده این پدیده تاریخی را به تصویر بکشند. اگرچه جوانبخت، توجه به حواشی جنگ را بسیار دشوارتر از خود جنگ میداند و براین است که پرداختن به حاشیههای جنگ، جزئیات بیشتری را میطلبد و هنرمندان باید مسائل سیاسی، روانی و اجتماعی را شناخته و به کشف و درک جزئیاتی بپردازند که انسانهای معمولی از درک آن ناتوان هستند، آنگاه به تصویر هنرمندانه این زیباییها روی آورند. هادی خورشاهیان، نویسنده کتاب "پلاک 61" ، از جمله کسانی است که معتقد است هم باید به اصل جنگ پرداخت و مستنداتی که در این زمینه وجود دارد را گردآوری کرد و هم به آنچه که به عنوان حاشیههای جنگ یاد میشود. به باور او پرداختن به حاشیههای جنگ مهمتر از اصل است. خورشاهیان، گفتههای خود را با این پرسش ادامه میدهد: بچهای که پدر یا مادر خود را از دست داده و بیخانمان شده، فرع است یا اصل؟!
اما جعفر ابراهیمی (شاهد)، شاعر کودک و نوجوان، پرداختن به حواشی جنگ را در دوره جدید موثرتر میداند و بر این باور است که امروز، کودکان، جنگ را نمیشناسند و آن را درک نکردهاند، به همین خاطر لازم است به حاشیه جنگ و اتفاقات پس از آن پرداخته شود.
کاویدن لایههای پنهان جنگ
شهرام اقبالزاده، مترجم و منتقد ادبیات کودک و نوجوان، براین باور است که در این سالها کمتر به لایههای پنهان جنگ پرداخه شده و داستان ، زمانی میتواند جذاب و تاثیرگذار باشد که از شعار فاصله بگیرد و از نظر بیان ادبی، ساختار، زبان، شخصیتپردازی، پایانبندی، تعلیق هنری و... به جایگاه مطلوب دست یابد و دگرگونی شخصیتها، تزلزل و تردید آنها و کمالخواهیشان را به تصویر بکشد .
اقبالزاده میپندارد: قتل، به خودی خود زشت و بیارزش است چرا که قتل نفس است و کشتن خود یا دیگری، چه از نظر دینی و چه اجتماعی، محکوم و ناپسند است اما میتوان با نگاهی هنری به جنگ نگریست و لایههای پنهان آن را کاوید، زشتیهایش را به تصویر کشید و به نشان دادن زیباییهایی پرداخت که در درون این زشتیها جای گرفتهاند.
وی به ضرورت توجه به ابعاد گوناگون جنگ اشاره میکند و میگوید: اگر چه نشان دادن دلاوریها و رشادتهای رزمندگان، زیبا و تاثیرگذار است اما مگر میتوان مادری که تنها پسر خود را فدای وطن و مردم هموطنش میکند نادیده گرفت و از کودک خردسالی سخن نگفت که قدر و ارزش شهادت را نمیداند و تفکر شیعی را نمیشناسد و تنها میخواهد سایه پدر و دست نوازشگر او را برسر خود حس کند... و این همان بعد تراژیک جنگ است که نویسندگان باید به آن بپردازند.
اقبالزاده با اشاره به دلایل ناموفق بودن ادبیات دفاع مقدس میگوید: به طور کل، رمان در ایران، مقوله جوان و نوپایی است؛ از سوی دیگر داستان و رمان را میتوان گونهای بینش انتقادی به انسان و جهان دانست که زمانی میتواند جذاب و تاثیرگذار باشد که از شعار فاصله بگیرد و از نظر بیان ادبی، ساختار، زبان، شخصیتپردازی، پایانبندی، تعلیق هنری و... به جایگاه مطلوب دست یابد و دگرگونی شخصیتها، تزلزل و تردید آنها و کمالخواهیشان را به تصویر بکشد و برای رسیدن به این جایگاهها باید قالبهای ادبیات دفاع مقدس شکسته شده و مرزها از میان برود، برای نمونه چرا نمیتوان از تردید و شک سربازان و فرماندهان جنگی، که انسانهایی چون ما بودهاند سخن گفت؟! گرچه طی سال های اخیر رمان های خوبی چون"پل معلق" نوشته شده اند که سیاه و سفید بوده و این تعلیق ها و تردیدها را مطرح کرده اند.
به گفته اقبالزاده، رمان، قالب مناسبتری برای گفتن از جنگ است چراکه شعر، تنها به بیان احساسات میپردازد اما رمان به شرح و بسط رویدادها میپردازد. جعفر ابراهیمی، شاعر و نویسنده کودک و نوجوان هم، نظر اقبالزاده را تایید میکند؛ گرچه خود او، نخستین شعر جن برای کودکان را سروده؛ ابراهیمی (شاهد)، در گفتوگو با هنرآنلاین گفته بود: 31 شهریور 59، وحید نیکخواه آزاد با او تماس می گیرد و می گوید: نیروهای عراقی مهرآباد را هدف گرفتند و جنگ آغاز شد.... من هیچ تصوری از جنگ نداشتم؛ بوشهر را به خاطر آوردم و نخلهایش را و این کلمات بر قلب سپید کاغذ نقش بست: :
باز هم مادر من، نخ و سوزن برداشت/ روی پیراهن من وصلهای دیگر کاشت " پدرم کفش مرا، قالبی دیگر زد/ کت و شلوارش را کرد با من همقد باز شد مدرسهها، بچهها خوشحالاند/ به لباس نوی خود همگی میبالند شادمانم من هم چون که در تابستان/ کار کردم بسیار در دل نخلستان پر شده قلک من از همان کار و تلاش/ میتوانم بخرم دفتر و کیف و تراش" "