گروه فرهنگ و ادب هنرآنلاین، قدمعلی سرامی، شاعر و نویسنده ای است که هم حوزه کودک و هم بزرگسال را تجربه کرده؛ کتاب هایی چون:" سیمرغ و آفتاب"، "حمومک رنگها"، "قاشق جادوگر" و ... از جمله آثار او برای کودکان هستند و مجموعه شعر "تا زادن سپیدهدم..."، " از خاک تا افلاک" که به بررسی شعر و اندیشه مولانا می پردازد و "از رنگ گل تا رنج خار" که به شکل شناسی داستانهای شاهنامه توجه می کند و "پنج مقاله درباره ادبیات کودک" از جمله کارهای پژوهشی و اشعار او برای بزرگسالان هستند.
قدمعلی سرامی، در آستانه 27 شهریور ماه و روز ملی شعر و ادب پارسی، یادداشتی را در اختیار گروه فرهنگ و ادب هنرآنلاین گذاشته و در آن به چند و چون شعرب کودک، تاثیر وزن و قافیه بر روان کودکان و موارد دیگر پرداخته است که میخوانید:
شعر، نفس کشیدن ناخودآگاه کودک است. در همه اکنون های خود به این زنده است. به یاد داشته باشیم که حقیقت شعر، کاری به هجاهای الفاظ و اصوات آنها ندارد و هیچ چیز جز اتصال آدمیزاد به روان پنهان خویش و زیستن در قلمرو ذهن خود و جهان نیست. این حالت تنها در مورد آنانی که برایشان زمان از صورت کمی خود بیرون می آید و در آن زمان ماضی و حال و مستقبل از مصداق می افتند، پیش میآید و به این اعتبار، کودکان که در اکنونی گسترده به سرمی برند، شاعرانه می زیند.
شعر، تنفس روان کودک است و همان گونه که زندگی تن به نفس کشیدن بازبسته است، حیات جان به شعر پیوسته است...من در شعر برای کودکان به چشم برآورنده نیاز درونی آنان می نگرم و ارزندگی آن را به هیچ وجه از هوا کمتر نمی بینم ...
زبان، نخستین و مهم ترین مساله در ارتباط با شعر کودک است. مولانا، والاترین شاعر ایرانی از ما خواسته تا برای ایجاد ارتباط با بچه ها از آنان الهام بگیریم و زبانشان را میانجی کنیم اگرچه ما سرسختانه از بچه ها می خواهیم تا به زبان ما با ما ارتباط برقرار کنند.
همیشه، هم بچه های ایران و هم کوچک ترهای همه سرزمین های جهان، زبان مادری خود را از دو راه شنفتار و گفتار فرامی گیرند، بنابراین به حکم سابقه، اهل نظربودن اقتضا می کند که معامله با آنها کنیم و برای استمرار ارتباط خود با آنان، به ویژه آنجا ها که پای عواطف و احساسات درمیان است، از زبان گفتاری-شنفتاری یاری بگیریم.اما با نهایت شگفتی می بینیم پیشکسوتان، راه را وارونه رفته اند و به جای آن که با کودکان به زبانی که در آن سال هاست چیرگی پیدا کرده اند، گفت و گو کنند با زبانی با آنان سخن می گویند که هنوز در آن چندان که باید،پختگی نکرده اند.
این حقیقت روان شناختی، انکاربردار نیست که برای ارتباط برقرار کردن با بچه ها، راه بهتر و به مقصد رساننده تر، رجعت به بچگی است. بچه ها بزرگسالی را نمی فهمند بنابراین نباید از آنها توقع داشته باشیم که " ما" شوند اما ما همه کودکی را پشت سر گذاشته ایم و هرچند هم که کم حافظه باشیم، تصور کم رنگی از آن دوران به خاطر داریم و می توانیم تا حدی کودک شویم.
ملت ایران، سده های پیاپی است که برای هرچه غنی تر کردن ارتباط خود با بچه ها از زبان عامیانه بهره جسته و بی گمان آن را کارساز هم یافته است که همچنان به کارش می برد.
پس از مساله زبان، " شکل" در شعر کودکانه از اهمیت ویژه ای برخوردار است. چراکه بچه ها هرچه کوچک تر باشند، توجهشان به معانی کلام کمتر است و اصولا برخورد آنان با زبان، برخوردی کاربردی است؛ یعنی می توانند واژه های زبان، قوانین حاکم بر این واژه ها را به گونه ای عملی دریابند، بی آن که نسبت به این توانایی های خود، آگاهی آشکار داشته باشند.
آنها بهره گیری از ادبیات را با فرآورده های خاص زبانی که برایشان نه از دیدگاه معانی، که از لحاظ عناصر شکلی جاذبه دارد، آغاز می کنند. برای مثال در همه جای دنیا در گذشته ای نه چندان دور،مادران برای کودکان خود لالایی می گفته اند اما بچه ها از معانی این لالایی ها سردر نمی آورده اند و تنها از موسیقی و شکل شاعرانه آنها لذت می برده اند.این نمودار آن است که بچه ها زودتر از آن که با معانی شعر آشنا شوند با عناصر شکلی شعر خو می گیرند. همین طور متل ها، معمولا بی آن که مجموعه ای از معانی منسجم باشند، ذهن کودکان را به خود مشغول می کنند.
قافیه پردازی های کودکانه که معمولا بی رکاکت بدآموزانه هم نیستند، با توجه به معانی شان آفریده نشده اند و آنچه آنها را برای بچه ها جذاب کرده، ضرباهنگ پایانی شان است.
خلاصه شعر، مثل نفس کشیدن، لحظه ای کودکان را ترک نمی کند و در همه این موارد عناصر شکلی چون وزن، قافیه، تشبیه، استعاره، مجاز و...برای او جذابیت دارد.
از سوی دیگر، شعر به حکم قدیمی بودن، همچنان بر روان بچه ها بیشتر تاثیر می گذارد. حتی در زبان آموزی هم به طور طبیعی از شکل شاعرانه بهره گرفته می شود.اولین کلماتی که معمولا بچه ها فرامی گیرند از دو هجای همانند تشکیل می شود: بابا، ماما، جوجو، لولو،لالا و...که هریک از این واژه ها در حقیقت، کوتاه ترین صورت بیتی ازشعر را دارند، بیتی که هرمصراع آن،ی ک هجا بیشتر نیست.
قدما هم متوجه شکل گرایی کودکان بوده اند. جلال الدین بلخی در فیه مافیه می گوید: "کودکان که با گردکان بازی می کنند، چون مغز گردکان یا روغن گردکان به ایشان دهی،رد می کنند که گردکان آن است که جغ جغ کنند، این را بانگ و جغ جغی نیست."
مهم ترین عنصر شکلی اثرگذار بر روان کودک، وزن شعر است. دلیلش هم این است که بچه ها با وزن،پیش از دیگر عناصر شکلی آشنا می شوند.حتما می دانید که در روزگار جنینی، ضربان قلب مادر ،دف نواز سماع خلوت کودک است... پیداست وقتی ماههای پیاپی،این ریتم پرتوان ،تنها مهمان شنفتار اوست، چه تاثیر ماندگاری بر روان وی برجای خواهد نهاد.
تاثیرگذاری قافیه بر روان کودک در مرحله دوم،اهمیت دارد. دلیل خوش آیندی قافیه برای کودک، خوش آیندی تکرار است. خردسالان به خلاف ما بزرگ ترها، از تکرار هجا لذت می برند و ایجاد یک صدای مشخص به ویژه اگر با تناوب سنجیده ای همراه باشد، روان طفل را از نشاط سرشار می کند.
اعتقاد دیگری که به باور من، تصحیح آن ضرورت دارد،این است که می گویند: چون کودکان انسان های ساده ای هستند،باید در به کارداشت تخیل در شعرشان نیز ملایمت به خرج دهیم. چراکه آنان نمی توانند خیالات تو در تو و پیچیده ما را دریافت کنند. در حالی که بچه ها به دلیل بی عایق بودن،بهتر از برزگسالان توانایی دریافت تخیلات ناب شاعرانه را دارند. در ذهنیت آنان،آسمان و ریسمان، نماداوج تباین نیست. آنان به میانجی ریسمان گهواره، راهی آسمان ها می شوند.
حتی کودکان قادرند ناب ترین مسایل عرفانی چون جاندار بودن همه اجزای عالم، وحدت وجود، ناگزیری بازگشت به اصل و...را دریابند اما باید این گونه بنیادها را در پوسته زبانی خاص که برایشان جذابیت دارد بریزیم.
الکساندرپوشکین، روزگاری گفته بود "شعر، گناه کودکی است" یعنی روحیه هنری، گوهری است و اگر قرار باشد کسی شاعر از آب دربیاد از همان کودکی، شاعربودن وی آشکار است. من می گویم همه کودکان شاعر به دنیا می آیند و اندک اندک، عایق های زندگانی واقعی، انبوهی از آنان را مجبور به وداع با سرشت شاعرانه شان می کند. اما همیشه شماری از آنان، دست از سرشت آفرینشگر خود برنمی دارند و همچنان شاعر برجای می مانند. پس بگذاریم بچه ها، خودشان رابیان کنند و چیبستی شعر، هرنوع شعری را با تامل در چندوچون زندگانی آنان دریابیم و بدانیم هرچه آنان می پندارند و می کنند و می گویند، به شرط آن که هنگام پنداشتن و انجام دادن و گفتن، زیر سلطه مادر و پدر خود نباشند، شعر خواهد بود.
بگذاریم آنان راه آینده را با درخشش چشمانشان برای ما روشن کنند و بدانیم بیش از آن که ما می توانیم به آنان آموخت، آنان می توانند به ما بیاموزند.