به گزارش هنرآنلاین، شهر لندن تاکنون چندین بار شاهد اجرای نمایش "شاه لیر" بوده است؟ این پرسشی است که به سادگی نمیتوان پاسخی برای آن یافت اما به راحتی میتوان از تاریخ اولین و آخرین اجرای این تراژدی عظیم در این شهر تاریخی تئاتر دوست سخن گفت.
شاید مهمترین دلیل برای اینکه از نگاه مخاطبان تئاتر در لندن این اجرا اهمیت زیادی دارد، نقشآفرینی "جاناتان پرایز" در نقش شاه لیر باشد. "جاناتان پرایز" که بخاطر حضور در فیلم "برزیل" بدر کنار "رابرت دنیرو" به شهرت فراوانی رسید، امروزه بعنوان یک بازیگر خوب در هالیوود شناخته میشود. اما از نگاه دوستداران تئاتر در لندن نیز "جاناتان پرایز" بازیگر محبوبی به حساب میآید، چراکه او دو سال پیش با بازی بسیار تاثیرگذار و تحسینبرانگیزش در نقش پیرمرد بیخانمان نمایش "سرایدار" نوشته "هارولد پینتر" توانست نظر مخاطبان و علاقهمندان این نمایشنامه را به خود جلب کند. و حالا این بازیگر بار دیگر درصدد اثبات خود بعنوان یک بازیگر خلاق و آفریننده با بازی در نقش شاه لیر بر صحنه تئاتر المیدا است.
شاه لیر، از اولین اجرا تا آخرین اجرا
تاریخ اولین شب اجرای شاه لیر در لندن (در زمان حیات شکسپیر) از معدود اطلاعاتی است که از اجرای نمایشهای این درامنویس برجسته بجا مانده است. نمایشنامه "شاه لیر" که نوشتن آن در سال ۱۶۰۳میلادی شروع شد در ماه دسامبر ۱۶۰۶میلادی به صحنه آمد و چگونگی برپا کردن ساختمان تراژیک آن، تئاترشناسان زمانه خود را متعجب کرد.
به نوشته بیبیسی، اگرچه شخصیت شاه لیر قبلا در قصهها و افسانههای قدیم این ملت وجود داشت و در فرهنگ عموم مردم، شاه لیر شخصیت شناخته شدهای بود. قصه پادشاهی که در زمان حیاتش و مدتی پیش از مرگش تصمیم میگیرد تمام املاک و سرزمینهای زیر سلطه خود را بین سه دخترش که تنها فرزندان او هستند تقسیم کند بطوریکه دیگر هیچ چیز از آن قدرت (نه ملک و نه پادشاهی) در اختیار خود او نباشد و چند سال باقی مانده پیش از مرگ را بدون هرگونه قدرت پادشاهی سپری کند. شاه سرانجام این تصمیم را عملی میکند اما نحوه تقسیم ارث بین فرزندان به گونهای غریب و با معیاری غریب انجام میشود.
شاه فرمان میدهد که هر سه تا دخترش در مقابل پدر ظاهر شده و هر کدام از شدت علاقه خود به او سخن بگوید. هر دختر بتواند بگوید که چگونه پدرش را بیشتر از دیگران دوست دارد سهم بزرگتری از ملک پادشاهی نصیب او خواهد شد. پس دو دختر اول و دوم یکی پس از دیگری پیش میآیند و از عشق آتشین خود به پدر سخن سرمیدهند. هر کدام از آنها بلد است بگوید چقدر و چرا پدر را دوست میدارد. پادشاه (حالا در مقام پدر) نشسته به حرفهای دخترانش گوش میدهد و این چاپلوسیها را بسیار میپسندد و به هر کدام از دختران خوش زبان ملکی بزرگ با آبادیهای فراوان میدهد.
بالاخره نوبت به دختر سوم که از دیگران کوچکتر هم هست میرسد. نام او (که با نام تراژدی شاه لیر گره خورده) کوردلیا است. او حاضر نمیشود در برابر پدر پادشاه خود بایستد و به دروغ بگوید که عاشق او است. حتی حاضر نیست در مورد علاقه خود به پدر اندکی گزافهگویی و زیادهروی کند. در واقع کوردلیا میداند که پدر از او چه میخواهد، یک مشت حرفها و تعارفات دروغین، آنچنان که دو خواهر او پیش از او بر زبان راندند، اما کوردلیا میخواهد که به حقیقت پایدار باشد نه به دروغ.
اگرچه بعدا مشخص میشود که کوردلیا بیش از دیگران به پدر خود علاقه داشته اما بیان عشق خود نسبت به پدر را در حضور دیگران حرکتی دروغی و ویران کننده میداند، پس کوردلیا از چاپلوسی کردن در برابر پدر امتناع میکند و همین باعث میشود که پدر به او هیچ ملک و ارثی ندهد.
موضوع محروم کردن دختر از ارث بخاطر گستاخی به پدر، تبدیل میشود به موضوع اصلی نمایشنامه و رفتهرفته اسباب تراژدی شدن آن را میسازد. ماجرای شاه لیر افسانهای است که ویلیام شکسپیر به آن گوشت و خون میدهد و زندهاش میکند و بسیاری از پیچیدهگیهای انسانی در آن افسانه را بیرون کشیده میآورد زیر نور صحنه و برملا میکند که چطور قدرت میتواند موضوعی خطرناک باشد. در طول نمایش میبینیم که دختران تازه به قدرت رسیده چگونه به موجودات دیگری تبدیل میشوند و چگونه رفتاری ظالمانه با پدر خود دارند، با پدر که همه دارایی آنان از او است. آنها پدر را در زمانیکه هنوز زنده است (اما بدون قدرت) از قلمرو خود دور میکنند و او را نمیخواهند.
پیام شکسپیر در این تراژدی این است: "زنده بودن یا مرده بودن مهم نیست، بلکه قدرت داشتن و قدرت نداشتن مهم است."
ماجرای شاه لیر پیش از تبدیل شدن به نمایشنامه توسط شکسپیر، در کتابی بنام "تاریخ واقعی از انگلستان و اسکاتلند و ایرلند" به قلم "رافائل هولینشد" به وضوح نوشته شده بود. شکسپیر آن قصه را برای صحنه دوباره نوشت و یا در واقع آن تراژدی را برای صحنه تئاتر تنظیم کرد و ظاهرا کوشید که به واقعیت آن قصه روایت شده وفادار بماند. او حتی از همان نامهای اصلی روایت استفاده کرده است.
پایانبندی این تراژدی در نمایشنامه شکسپیر کاملا غمگین و اندوهناک است. کوردلیا که اکنون محبوبترین دختر شاه لیر است در زندان کشته شده و جسد او روی دستهای بلاتکلیف شاه برجا مانده و فریادهای لیر در پایان که کوردلیا را خطاب میکند فریادی اعتراضی است به ناپاکیهای دنیا و نیز التماسی برای عشق است، اما عشقی که دیگر مرده و حالا بیجان روی دستهای پیر و بیچاره شاه دیوانه افتاده است.
چند دهه بعد بعضیها متوجه شدند که این پایانبندی برای این نمایش زیادی غمانگیز است و تماشای آن با این پایانبندی برای مردم بریتانیا مناسب نیست، پس نویسندهای دست به کار شد و نمایشنامه را به گونهای تغییر داد که همه چیز با پایان خوش تمام میشد. کوردلیا که در متن شکسپیر کشته میشود، در متن جدید اصلاح شده یا ممیزی شده، زنده و سرحال باقی میماند و با یکی از افراد نزدیک سلطنت عروسی میکند و تغییر دیگر اینکه در پایان این متن اصلاح شده، شاه لیر کارش به جنون و دیوانگی نمیکشد بلکه باقی عمرش را به خوبی و خوشی و در سلامت عقل زندگی میکند.
باری این نسخه تحریف و سانسور شده این متن بزرگ نمایشی در دورهای نزدیک به دو قرن چند باری اجرا شد تا اینکه در سال ۱۸۱۱میلادی ناگهان از مقامات بالای حکومتی دستور داده شد که اجرای هرگونه نمایش از تراژدی شاه لیر در هر شکل و بطور کلی در کشور ممنوع میباشد. دلیل این ممنوعیت هم در آن زمان مشخص بود.
بیماری پادشاه کشور یعنی جورج سوم برای عموم مردم برملا شده بود و پزشکان هم بیماری او را دیوانگی یا جنون تشخیص داده بودند. سانسورچیان درباری در زمانه جرج سوم نمیخواستند که عاملی باعث شود مردم به یاد دیوانگی پادشاه خود بیفتند. پس این محدودیت بطور جدی به مدت 10 سال برای اجرای این نمایش تا سال۱۸۲۰میلادی، سه ماه بعد از مرگ پادشاه جورج سوم ادامه داشت.
گفتنی است، در اجرای شاه لیر که این روزها در لندن روی صحنه است نسخه کامل و اولیه این نمایشنامه بدون هیچ تغییری روی صحنه میرود.