سرویس استان‌ها هنرآنلاین// پرده‌خوانی، شیوه ای از آیین های نمایشی عامه است که به نقل واقعه‌های مذهبی، به ویژه واقعهٔ عاشورا از روی تصاویر نقاشی شده روی پرده اختصاص دارد. در پرده‌خوانی نقالی که "پرده‌خوان" نامیده می‌شود، با بیانی رسا و آهنگین داستان واقعه‌های مجالس پرده را شرح می‌دهد.

از مشهورترین پرده‌های مذهبی، پرده‌های درویشی است که معمولاً از جنس کرباس و همچون طومار است که در حدود 3یا4 متر طول و یک‌ونیم تا دو متر عرض دارد. روی این پرده‌ها که پرده‌های نَقْل خوانده می‌شوند، مجالسی از وقایع زندگانی پیامبر(ص) و برخی غزوات ایشان و حضرت علی(ع)، حوادث زندگانی ائمه و وقایع کربلا، صحنه‌هایی از بهشت و جهنم و برخی واقعه‌های برگرفته از قصص و احادیث و باورهای عامه دربارهٔ روز قیامت و کیفر و پاداش گناهکاران و مؤمنان به تصویر درآمده‌اند.

در کنار این تصاویر نقشهایی هم به منظور تنبّه و آگاهی شنوندگان و تماشاگران از معجزات و کرامات ائمه، مانند داستان جوانمرد قصاب و عاق والدین نقاشی شده است. تصاویر مجالس فشرده و در کنار یکدیگر قرار دارند و از نظر موضوع کم‌وبیش به یکدیگر مرتبط‌اند. هر پرده شامل مجالس متعددی است که برخی از آنها 72 مجلس اصلی و فرعی دارند که نمودار 72 تن یاران امام حسین(ع) در کربلا است.

در ایام سوگواری، در مساجد یا مجالس روضه‌خوانی پرده‌هایی نصب می‌کردند که وقایع عاشورا را نشان می‌داد و روضه‌خوانان گاهی به تصاویر وقایع عاشورا بر روی پرده اشاره می‌کردند.

شخصیتهای هریک از مجالس پرده براساس نقشی که در روایات مذهبی یا افسانه‌ای داشته‌اند، به طور متفاوت به تصویر کشیده شده‌اند. چهرهٔ اولیا و معصومین، به ویژه حضرت ابوالفضل(ع)، حضرت امام حسین(ع) و شاهزادهٔ علی‌اکبر، زیبا و متناسب و اندامشان بزرگ‌تر از دیگران است و غالباً در مرکز پرده قرار دارد. و چهرهٔ اشقیا، به ویژه مارِد ابن سُدیف، بزرگ، زشت، خشن، ستیزه‌جو و بی‌شرم است.

چهرهٔ معصومین گاه با نقاب و گاه در هاله‌ای از نور قرار دارد و یا هاله‌ای از نور آن را مشخص می‌کند. چهرهٔ زنان کربلا گاهی محو و گاهی زیرپوشش پنهان است. اشخاص و وقایع هر مجلس با چند کلمه و یا جمله‌ای کوتاه روی پرده معرفی شده‌اند.

پرده‌خوان که او را درویش. پرده‌گردان، پرده‌چی و در لرستان تذکره‌خوان می‌نامند، از برخی روایات مذهبی آگاهی دارد و با صوتی خوش و بیانی جذاب و رسا آن‌ها را توصیف می‌کند.

برخی از پرده‌خوانان به هنر شمایل‌نگاری نیز کم‌وبیش آشنایی داشتند و گروهی از شمایل‌نگاران خود پرده‌خوانی می‌کردند. پرده‌خوان با شیوه‌های نمایشی کردن وقایع آشنا بود و در مواقع لازم، برای بیان و شرح واقعه‌ها از اشعار مناسب استفاده می‌کرد.

پرده‌خوان که معمولاً خود را "سید" معرفی می‌کند، شالی سبز به کمر و پارچه‌ای سیاه یا سبز بر سر می‌بندد و یا به جای پارچه، کلاهی سیاه یا سبز بر سر می‌گذارد. به هنگام پرده‌خوانی ابتدا طومار را به دیوار نصب، و سپس آن را باز می‌کند و آن‌گاه پارچهٔ سفید روی پرده را کم‌کم کنار می‌زند و با چوب‌دستی خود که مِطْرق یا مِطْراقنام دارد، به تصاویر مجالس پرده اشاره، و با بیان مقدمه‌ای کار خود را آغاز می‌کند. شماری از پرده‌خوانان از روی طوماری که در دست دارند، داستان واقعه‌های پرده را می‌خوانند.

مراحل کار پرده‌خوان به ترتیب شامل پیش واقعه‌خوانی، مناجات و فضائل‌خوانی، مناقب‌خوانی و نقل قصه و حدیث است. او در پایان با لحنی سوزناک گریزی به صحرای کربلا می‌زند و به نوحه و ندبه می‌پردازد. برخی از پرده‌خوانان شاگردی دارند که در مواقع لزوم از او کمک می‌گیرند. در میان چهره‌های معروف پرده‌خوانان از درویش بلبل قزوینی، و مرشد نقی، اهل الیگودرز نام برده‌اند.

خاستگاه ادبیات پرده‌خوانی بخشی شفاهی است که معمولاً از اقوال و روایات نقالان گرفته شده، و بخشی دیگر کتبی و برگرفته از مقتل‌ها و سوگ‌نامه‌هایی مانند روضةالشهدای حسین واعظ کاشفی است.

پرده‌خوانی در عصر صفوی، با رونق گرفتن نقاشیهای پرده، متداول شد، اما از سال‌ها قبل از آن مردم در ماههای عزاداری، صحنه‌هایی از زندگانی شهدای کربلا را که بر روی تابلوهای بزرگی به تصویر در آمده بود، به مراسم عزاداری سیدالشهدا می‌بردند.

در عصر قاجار پرده‌خوانی رونق بیشتری یافت و پرده‌خوانی و شمایل‌گردانی به مجموعهٔ آیینها ومراسم سوگواری افزوده شد و در مکانهای متبرکی مانند امام‌زاده‌ها و زیارتگاه‌ها برپا می‌شد. همچنین رفته‌رفته در تمام ایام سال پرده‌خوانان در محل تجمع و گذر مردم، مانند میدان‌ها، چارسوها و سرگذرها پرده می‌گشودند و پرده‌خوانی می‌کردند.

انتهای پیام