به گزارش خبرنگار موسیقی هنرآنلاین، موسیقی رمضان در ایران را جزو موسیقی مناسبتی مذهبی می‌دانند که از دیرباز رواج داشته است. یکی از موارد مهمی که مسلمانان ایران همواره به آن بی توجه نبوده‌اند شریک کردن همسایه‌ها در خیر و ثواب روزه‌داری بوده است.بنابر اعتقادات آنها همانطور که در چنین شبهایی گناه کردن چندین برابر معصیت داشت، ثواب کردن نیز با اجری هزارساله همراه بوده است. به همین دلیل بیدار کردن یکدیگر را جزو ثواب‌ها می دانستند و در این مسیر از هم پیشی می‌گرفتند و آنچه در شبهای قدر توسط روزه داران در قالب نیایش، دعا و عبادت اجرا می شده است؛ به نوعی از موسیقی خاصی پیروی می‌کرده است.

بیدار کردن دیگر مسلمانان برای خوردن سحری و خواندن نماز صبح از کارهای روزمره ایرانیان در ماه رمضان بود. اما شیوه‌ای که به کار گرفتند شیوه قدیمی ایرانیان بود که سپاهیان ایرانی پیش از اسلام همزمان با طلوع آفتاب بر طبل می‌نواختند. این رسم پس از اسلام به شیوه‌ای برای بیدارکردن مسلمانان تبدیل شد.

شب قدر نیز مانند دیگر شبها مستثنی از این شیوه نیست. این شب از شب‌های مقدس و متبرک اسلامی است. عبادت در شب قدر برتر از عبادت هزار ماه است و به همین دلیل شب زنده داری در آن همراه با مناجات، دعا و نیایش شکل روحانی‌تری به خود می‌گیرد.

نقاره خوانی و روضه خوانی در شب قدر

تا ۵۰ سال پیش در گوشه و کنار ایران موسیقی ویژهٔ ماه رمضان داشته‌ایم. موسیقی رمضان همواره در ایران فعال و پابرجا بود؛ اینگونه بود که خانه‌ها یک اتاق خود را به روضه‌خوانی اختصاص می دادند و منبری می ساختند که نشان‌دهندهٔ پایداری‌شان در دین و هنر دینی بود. این روضه‌خوانی‌ها تا سحر ادامه داشت و شب زنده داران تا سحر بیدار می ماندند و به روضه خوانی روضه خوان که شخص خوش صدایی بود گوش می سپردند.تا چندین سال پیش هنوز در بعضی شهرهای ایران نقاره می‌نواختند و همسایه‌ها با ذکر صلوات همسایه‌شان را از خواب بیدار می‌کردند.

با این وجود، امروز تنها چند ذکرخوان در مناطق مختلف ایران باقی مانده‌اند که یادی از آن‌ها نمی‌کنند.با توجه به اهمیتی که شبهای قدر در ماه رمضان دارند رسوم این ماه در چنین شبهایی بیش از دیگر شبهای ماه در نظر گرفته می شود.

"ذکرخوانی" مهم‌ترین ویژگی موسیقی رمضان است؛ هنری که شکل‌های متفاوتی داشته و هدف از آن تقویت نیروی معنوی و سوق‌دادن روزه‌داران به سمت نیکی و نیکویی بوده‌است. ایرانی‌ها با نغمه‌های آهنگین و ادوات موسیقی ذکرهای مخصوص ماه رمضان را برای جوانان اجرا می‌کردند تا آن‌ها را با واژگان و جملات مقدس و روحانی به سمت خوبی و پاکی سوق دهند. اما در شبهای قدر استفاده از ادوات منتفی بوده است.

موسیقی تمامی روزهای رمضان در ایران پر از شادی بود جز شبهای قدر چرا که می‌کوشیدند انسان را به معنویت نزدیک کند. تنها اشعار حزن‌انگیزی که در این ماه خوانده می‌شد به ایام قتل علی بن ابی‌طالب(ع) برمی‌گشت.

"منقبت‌خوانی" ویژهٔ شب‌های قدر بود و در رثای علی بن ابی‌طالب خوانده می‌شد؛ در نیمهٔ رمضان هم مولودی‌خوانی و مناجات حسنی وجود داشت. "صلوات‌خوانی" تنها به ماه رمضان اختصاص نداشت اما در این ماه زیباتر اجرا می‌شد و در برخی شهرها چون دزفول و شوشتر حتی صلوات‌خوانی شاد هم وجود داشت.

آنچه از دیرباز تا کنون باقی مانده مرثیه خوانی ها، روضه خوانی ها و دعا خوانی ها در شبهای قدر است که با شب زنده‌داری روز داران همراه است.

شب قدر در شهرهای مختلف

دم‌دم سحری مراسمی است که همچنان به وقت سحرگاه در استان بوشهر اجرا می‌شود. در آستان قدس رضوی ، شهداد کرمان (امامزاده زید)، کاشان، نوش‌آباد، نائین و طبس مراسم نقاره‌زنی در ماه رمضان انجام می‌شود و در میبد نیز طبل افطار و سحری می‌نوازند.

صلوات‌خوانی، ذکرخوانی، بسم‌الله‌خوانی و منقبت‌خوانی نمونه‌هایی از این موسیقی بوده‌اند که در قرن اخیر فراموش شده‌اند که از این میان منقبت خوانی در شب قدر صورت می‌گرفته است.

سحرگاه و چهارگاه خوانی

ایرانیان طبق یک رسم دیرینه یک ساعت مانده به اذان صبح به بام خانه های خود می رفتند و اذان می‌گفتند و مردم را به صلوات‌فرستادن، دعوت می‌کردند. این‌گونه آوازها، در چهارگاه اجرا می‌شد و در واقع گونه‌ای از چاووش‌خوانی بود.

به مرور به این سحر خوانی‌ها نقاره هم افزوده شد. نوازندگی نقاره صرفا به این دلیل بود که سحرخوانها می خواستند به حنجره‌ خود استراحت بدهند.مناجات‌خوانی، اذان‌گفتن و دعاخواندن بخش‌های دیگری بود که به وقت سحر، یکی پس از دیگری اجرا می‌شد و این‌ها همه تمهیداتی بود که ایرانیان در گذشته برای به موقع بیدارکردن مؤمنین از خواب اندیشیده بودند.

صلوات خوانی

سحرخوان‌ها تا نزدیک اذان به خواندن ادامه می‌دادند و سپس هنگامی که وقت اذان نزدیک می‌شد، ابیاتی را می‌خواندند که پایان هر بیت آن با یک صلوات همراه بود و همین رمزی بود که مردم تازه‌بیدارشده را آگاه می‌کرد که دیگر وقت کمی برای خوردن سحری دارند؛ به این کار صلوات‌خوانی می‌گفتند. سپس، دعاخوان‌ها دعای سحر را می‌خواندند و پس از آن مؤذن اذان می‌گفت.

گاه در مراسم سحرخوانی از طبل و دهل و شیپور و نقاره هم استفاده می‌کردند. گرچه در نقاط مختلف ایران از سازهای متفاوت استفاده می‌شد؛ برای مثال ترکمن‌ها از دوتار و مردم کرمانشاه از تنبور و در خانقاه‌ها از دف استفاده می‌کردند.

موسیقی شب قدر بدون ساز

از آنجایی که موسیقی رمضان ساده ترین شکل موسیقی است و در آن از کمترین سازها استفاده می شود ، در شب قدر که شب شهادت مولای متقیان نیز هست به هیچ وجه از ساز استفاده نمی‌شده است.

در مجالس شبیه‌خوانی (19 و 21 رمضان) و برخی آیین‌های بیدارباش مانند دم‌دم سحری از ادواتی مانند طبل و دهل و نقاره جهت بیدارکردن مردم در سحر استفاده می شده است.

اما نهایتا آنچه محقق شده این است که حادثه ضربت‌خوردن و شهادت امام اول شیعیان در نوزدهم و بیست و یکم ماه رمضان موجب برپایی مراسم مختلف عزاداری اعم از نوحه‌خوانی، روضه‌خوانی، مقتل‌خوانی و برخی دیگر از مراسم شده که هر یک از آنها با زیباترین لحن‌ها و آوازها توام است.

در موسیقی های مربوط به ماه رمضان، سازهایی چون دهل، دهل دستی و یا طبلک اهمیت فوق العاده ای داشته است. جوانان از این سازها برای بیدار کردن مومنین استفاده می کرده‌اند و شاید موسیقایی کردن ذکرهای رمضان، تلاشی توسط پیشینیان بوده است تا جوانان، انگیزه بیشتری برای استفاده از واژگان مقدس و روحانی پیدا کنند. این در حالی است که در شبهای قدر اینگونه نبوده است.

آنچه از شبهای قدر روایت می‌شود این است که در این شبها آوازهای ماه رمضان بدون استفاده از هرگونه ساز اجرا می‌شده اند. در بیشتر قطعاتی که در موسیقی رمضان اجرا می شود از هیچ سازی استفاده نمی شود اما در بعضی از مواقع از سازهایی از قبیل سرنا، دهل و نی استفاده می شده است و در شب های قدر فقط از ساز نی استفاده می کردند؛ زیرا این ساز غم و اندوه را به خوبی نشان می‌دهد.

اما در مجالس تعزیه (تعزیه ضربت‌خوردن و شهادت امام علی(ع)) و برخی آیین‌های بیدارباش مانند دم‌دم سحری از ادواتی مانند طبل و دهل جهت بیدارکردن مردم در سحر استفاده می شده است. نقاره‌زنی و طبل‌زنی هم که در قدیم و جهت خبررسانی زمان افطار و سحر مورد استفاده قرار می‌گرفته نیز از همین دست مراسم بوده است.

موسیقی شب قدرشامل مرثیه ها و آوازهای سوگ نامه ای برای حضرت علی(ع) است که این آوازها در شب های قدر به وسیله آوازخوان ها و مداح ها و نوحه خوان ها در شب های سوگواری برای مردم خوانده می شد تا با این سوگواری ها مردم به یاد ائمه(ع) عزاداری کنند، همچنین خواندن این اشعار در وصف ائمه اطهار(ع) به نوعی در بین مردم ثواب و پاداش اخروی داشت.

بیشتر قطعات در موسیقی رمضان در دستگاه شور و سه گاه است زیرا این قطعات پرسوز، غم انگیز و تاثیر گذار است، همچنین آوازهایی که در موسیقی رمضان خوانده می شود در دستگاه ماهور و بیات ترک است.به طور مثال اذان موذن زاده اردبیلی در گوشه روح الرواح و مایل به دستگاه شور است زیرا این قطعات غم انگیز است.

پایان پیام/43