سرویس تئاتر هنرآنلاین// در تمام دنیا نمادهای فرهنگی باعث معرفی و گسترش فرهنگ و هنر کشورها به سایر نقاط جهان هستند، یکی از این نمادهای فرهنگی ادبیات و شاخه ادبیات نمایشی هر سرزمینی است. همچنانکه نام "شکسپیر" تداعی کنند نام انگلستان است و " آنتوان چخوف" نام روسیه را در ذهنها متبادر میکند.
تاریخ ادبیات جهان مزین به نام هایی هچون فردوسی و حافظ و مولاناست و بزرگان ادب پارسی در دنیا شناخته شده اند. اما در این میان سهم ادبیات نمایشی ایران در تاریخ ادبیات جهان کجاست؟ نماشینامه نویسان ایرانی چه سهمی از رشد این هنر در جهان ادبیات دارند و آیا ادبیات نمایشی ایران در جهان محلی از اعراب دارد؟ چه نهادها و ارگانهایی مسئولیت نشر ادبیات نمایشی ایران را به سراسر دنیا به عهده دارند و آیا در این راه موفق بوده اند؟
قدمت نمایشنامه نویسی در ایران به سالهای 1220خورشیدی باز می گردد.میرزا فتحعلی آخوند زاده نمایشنامه نویس ایرانی اولین نمایشنامه را به زبان ترکی نوشت و میرزا آقا تبریزی به پیروی از وی اولین نمایشنامه را به زبان فارسی به قلم تحریر درآورد. ولی اکثر نمایشنامههای رو صحنه به ترجمه و یا آداپته کردن نمایشنامههای خارجی اختصاص داشت.
در دوران مشروطه نیز می توان از نمایشنامه نویسانی همچون "میرزاده عشقی"،" ابوالحسن فروغی"،" علی نصر"، "صادق هدایت"، "رضا کمال شهرزاد" و دیگران نام برد.
پس از سالهای 1320بیشتر جزئیات تئاتر ایران مربوط به صحنه است تا خود نمایشنامه نویسی اما با این حال نام های بسیاری در این عرصه قلم زدند که در اینجا مجال پرداختن به آنها نیست.از سالهای 1335نمایشنامهنویسی با "بلبل سرگشته " علی نصیریان ادامه یافت.
فستیوال های تئاتر که در سال 1344 برپا شد فضاهای متنوعی را برای کار نمایشنامهنویسان ایجاد کرد و همزمان با این جریان ترجمه آثار نمایشی هم در حدی گسترده شکل گرفت.
آثار و نمایشنامه نویسان زیر نقش مهمی در ادبیات نمایشی این دوره بر عهده داشتند:
علی نصیریان: "بنگاه تئاتر ال"، بهمن فرسی:" گلدان"، غلامحسین ساعدی: "چوب به دست های ورزیل"، بهرام بیضایی: "سند باد بحری"، اکبر رادی: "افول"، بیژن مفید: "شاپرک و سنجاقک"،اسماعیل خلج: "گلدونه خانم"، و فریده فرجام: خانه بی بزرگ تر".
پس از انقلاب اسلامی همزمان با تغییرات اجتماعی و سیاسی ادبیات نمایشی نیز در شکل و محتوا تغییرات بسیاری را به خود دید. در الین دوران با حضور بهزاد فراهانی، محمود استاد محمدنوعی درام ملی با توجه به فضاهای بومی ایران شکل گرفت.
دهه 70 شمسی محلی برای ظهور درام نویسانی همچون، محمد چرمشیر، محمد رحمانیان، حمید امجد و علیرضا نادری بود وپس از می توان از نمایشنامه نویسان امروز همچون محمد یعقوبی، نغمه ثمینی، چیستا یثربی، حمید آذرنگ و دیگران نام بردکه هرساله آثارشان بروی صحنه می رود.
در هر حال تاریخ نمایشنامه نویسی ایران نام های زیادی را به خود دیده است که همگی در این یادداشت کوتاه نمی گنجد و در این میان نمی توان از نام هایی چون محمود دولت آبادی ، صادق عاشور پور، محمود استاد محمد و دیگران نامی به میان نیاورد و ما در این گزارش قصد یادآوری تاریخ ادبیات نمایشی ایران را نداریم و نیاوردن بعضی از نام ها و تاریخ ها دلیل بر نادیده گرفتن یکی و پررنگ کردن نام دیگری نیست.
با همه این تفاسیر نمایشنامه نویسی در ایران به عنوان شاخه ای از ادبیات راهی است که آغاز شده و فراز و فرود های بسیاری را در تاریخ ادبیات ایران پشت سر نهاده است . گاه مهجور بوده و گاه بر تارک صحنه درخشیده است.
هم اکنون نمایشنامه نویسی ایران پشتوانه تاریخی صدو چندی ساله دارد. کانون نمایشنامهنویسان خانه تئاتر 170عضو حرفه ای و نمایشنامه نویس دارد. در اینجا این پرسش مطرح است که با وجود جمعیت 70میلیونی کشور ایران، چه تعداد از نمایشنامه نویسی ایرانی در ادبیات نمایشی جهان شناخته شده اند؟
حسن باستانی از اعضای کانون نمایش نویسان ایران در این باره می گوید: "شاید تا حدودی بهرام بیضائی و اکبر رادی در بعضی از کشورها شناخته شده باشند. آثاری چون "مرگ یزدگرد" و "آرش" به زبان انگلیسی اجرا و چاپ شده اند اما این آثار به هیچ وجه قابل مقایسه با آثار ترجمه شده به زبان فارسی نیستند. شاید در گوشه و کناری گاهی گروهی ایرانی اثری را در خارج از کشور به اجرا درآورده باشند اما این اجراها محدود به همان فضای سالن کوچک بوده است. حتی در دانشگاه های ادبی و هنری جهان مبحثی از ادبیات نمایشی ایران دیده نمی شود و فقط گاهی کتاب های تعزیه و یا مقالاتی درباره نمایش های سنتی به چشم میخورد."
یکی از مشکلات در زمینه نشر ادبیات نمایشی وضعیت ترجمه آثار و پیچیدگی زبان فارسی است .
اعظم کیان افراز مدیر انتشارات "افراز" که سابقه انتشار ترجمه آثار ایرانی به زبان های دیگر را دارد می گوید:" تا آنجا که میدانم اخیرا فعالیت گسترده ای در زمینه ترجمه نمایشنامه های فارسی به زبانهای دیگر صورت نگرفته، فقط در سالهای اخیر از طرف انتشارات افراز دو نمایشنامه از محمد یعقوبی به نام "خشکسالی و دروغ " و "ماه درآب" به زبان ترکی استانبولی ترجمه شده و از سوی نشر "میتوس بیوت" در ترکیه به چاپ رسیده است. متاسفانه ادبیات نمایشی ما در جهان ناشناخته است. بخشی از مشکل البته بر می گردد به ترجمه زبان فارسی . هزینه ترجمه بسیار بالاست و باید ناشری هم پیدا شود که در کشور دیگر نشر اینگونه آثار را بعهده گیرد. ضمن اینکه آثار هم باید قابلیت بین المللی شدن را دارا باشند."
محمد یعقوبی کارگردان و نمایشنامه نویس پیش از این در اینباره گفته بود: "چرا دنیا از آفریقا نمایشنامه نویس میشناسد ولی از ایران نه..ما حتی با کشورهای فارسی زبان هم در این زمینه در ارتباط نیستیم در حالی که دنیا باید نمایشنامه نویسان ایرانی را بشناسد."
شناساندن ادبیات نمایشی ایران به سایر کشورها می تواند بخشی از فرهنگ و هنر ایران را به دنیا صادر کند و نمایشنامه نویسان ما را در تاریخ ادبیات نمایشی جهان سهیم کند در این میان شرکت در نمایشگاه های بین المللی کتاب و ارائه ترجمه های موفق از نمایشنامه ها در آنجا و یا نقش رایزنی های فرهنگی را در معرفی هرچه بهتر کشور بوسیله هنر چاپ و ترجمه نمایشنامه را نمینوان نادیده گرفت.
گروه تئاتر خبرگزاری هنرآنلاین بر آن است تا با پیگری این موضوع تصویر شفافی از این وضعیت را در اختیار علاقمندان قرار دهد و نظرات و مشکلات ناشران، مترجمان، نویسندگان و مسئولان فرهنگی را در این زمینه منعکس کند. در این بین با محمد امیر یاراحمدی رئیس کانون نمایشنامه نویسان ایران گفتگویی انجام شد و در ادامه با اصحاب و مسوولان این حوزه موضوع را پیگیری میکنیم.
سارا سالک