سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین: ما نامی بیمسمّا به خود دادیم. خود را هومو ساپینس، یعنی "انسان خردمند" نامیدهایم. اما این نام بیش از توصیف، متضمن خودستایی است. چه چیزی ما را خردمند میگرداند؟ چه چیزی ما را از سایر حیوانات جدا میکند؟ پاسخهای گوناگونی مطرح شده است - زبان، دستافزار، همیاری، فرهنگ، ناخوشایندی نسبت به درندهها- اما هیچ یک از آنها منحصر به انسان نیست.
بهترین متمایزکننده گونه ما تواناییای است که دانشمندان بهتازگی در حال پیبردن به آن هستند: ما درباره آینده تأمل میکنیم. آیندهنگریِ منحصربهفردِ ما تمدن را آفرید و جامعه را حفظ میکند. آیندهنگری معمولاً روحیهمان را ارتقا میبخشد، اما منبع عمده افسردگی و اضطراب نیز هست، خواه در حال ارزیابی زندگی خودمان باشیم، خواه نگران مردم مملکت باشیم. سایر حیوانات برای آموزش بچههایشان آداب فصل بهار دارند، ولی فقط ما با سربلندی و افتخار بچهها را آماده سخنرانیهای جشن فارغالتحصیلی میکنیم، در حالی که آگاهشان میکنیم که امروز نخستین روز از باقی زندگیشان است.
نام مناسبتر برای نوع و گونه ما "انسان آیندهنگر۱" است. زیرا با نظر کردن به دورنماهای آیندهمان شکوفا میشویم و پیشرفت میکنیم. توانایی نظرکردن به آینده ما را خردمند میسازد. همانطور که روانشناسان و عصبشناسان، البته در این اواخر، کشف کردهاند، بررسی دقیق آینده به صورت آگاهانه و ناآگاهانه، کارکرد اصلی مغز حجیم ما را تشکیل میدهد، زیرا در قرن گذشته، غالب محققان پنداشتهاند که ما زندانی گذشته و زمان حال هستیم.
نظرکردن به آینده ما را خردمند میسازد. توانایی بر این امر صرفاً از ناحیه تجربههایمان به دست نمیآید، بلکه از راه آموختن از دیگران نیز حاصل میشود. ما بر خلاف سایر حیوانات، حیواناتی اجتماعی هستیم. در میان گروههای بسیار بزرگ از غریبهها زندگی و کار میکنیم، زیرا با هم به صورت مشترک آینده را خواهیم ساخت. شکلگیری فرهنگ بشری -زبان، تقسیم کار، شناخت و معرفت، قوانین و فناوری- فقط به این دلیل امکانپذیر است که میتوانیم آنچه سایر انسانها در آینده دور انجام خواهند داد را پیشبینی کنیم. امروز فداکاری میکنیم تا فردا پاداش دریافت کنیم، خواه در این زندگی خواه در زندگی پس از مرگ که بسیاری از ادیان وعده آن را دادهاند.
نقش محوری نظرکردن به آینده در مطالعات اخیرِ روندهای آگاهانه و ناآگاهانه ذهن ظاهر شده است. مانند مطالعهای در شیکاگو که به بررسی نزدیک به ۵۰۰ بزرگسال پرداخت تا افکار و حالات بلاواسطهشان را ثبت کند. اگر نظریه روانشناسی سنتی درست میبود، این افراد وقت بسیاری را صرف بازاندیشی میکردند. اما در واقع آنها اغلب درباره آینده سه برابر بیش از گذشته فکر کردند و حتی این تعداد کم از افکار درباره رویداد گذشته نوعاً مستلزم توجه به دلالتهای آینده آن بود.
افراد هنگام برنامهریزی، بیش از سایر اوقات، میزانهای بالاتری از خشنودی و میزانهای کمتری از استرس را گزارش کردند. احتمالاً به این دلیل که برنامهریزی حجم پیشبینی نشدهای از نگرانیها را به نتیجهای سازمانیافته تبدیل میکند. هرچند آنها گاهی نگران پایان نافرجام بودند، اما بهطور متوسط افکاری که امید به تحقق آن وجود داشت، دو برابر بود.
در حالیکه اکثر افراد معمولاً خوشبین هستند، آنهایی که از افسردگی و اضطراب رنج میبرند، درباره آینده دید تلخ و ناخوشایندی دارند. درواقع، به نظر میرسد علت اصلی مشکل آنها نه ترموماهای گذشته است و نه دیدگاه آنها نسبت به حال حاضر. با وجود آن که تروماها تأثیر پایدار دارند، بیشتر افراد بعد از آن قویتر ظاهر میشوند. دیگران به تلاش ادامه میدهند، زیرا آنها شکست و رد شدن را زیاد پیشبینی میکنند. مطالعات نشان داده است اشخاص افسرده همزمان با گزافسنجی و غلو مخاطرات آینده به تصور سناریوهای کمتر مثبت گرایش دارند و با این ویژگی از افراد عادی متمایز میشوند.
آنها به لحاظ اجتماعی گوشهگیر هستند و عدم اعتمادبهنفس مفرَط آنها را از کار میاندازد. یک دانشآموز زیرک و فرهیخته میپندارد: اگر در امتحان آینده رد شوم، در آن صورت، همه را از خود مأیوس میکنم و نشان میدهم که چه آدم ناموفقی هستم. محققان آزمایش-درمانهای طراحیشده
برای شکستن این انگاره را با موفقیت آغاز کردهاند. آنها این اقدام را با آموزش مبتلایان برای تجسم کردن نتایج مثبت (تصور گذراندن امتحان) و درک واقعگرایانهتر مخاطرات پیشِ رو (فکر کردن به امکانات باقیمانده حتی در صورت رد شدن در امتحان) انجام دادهاند.
نظرکردن به آینده غالباً در سطح ناخودآگاه رخ میدهد، چرا که مغز اطلاعات را برای حصول پیشبینیها بررسی و گزینش میکند. اگر مجبور بودیم هر پیکسل در یک منظره یا هر صدایی در اطرافمان را پردازش کنیم، دستگاههای بینایی و شنوایی ما، همانند این دستگاهها در حیوانات، از پا در میآمدند. ادراک حسی قابل مدیریت است، زیرا مغز نمای مختص خود را ایجاد میکند، چنانکه حتی اگر چشمهایتان سه بار در ثانیه حرکت کند، جهان ثابت باقی میماند. این ویژگی توجه دستگاه ادراکی را به جنبههایی اختصاص میدهد که قبلاً پیشبینی نکرده است. دلیل اینکه شما به تیکتاک ساعت، مگر زمانی که متوقف شود، آگاه نیستید، همین است. همچنین اینکه وقتی خود را قلقلک میدهید نمیخندید به همین دلیل است: شما میدانید چه چیزی در راه است.
حتی وقتی استراحت میکنید، مغزتان مدام در حال بازترکیب اطلاعات برای تصور آینده است. وقتی محققان، مغزی را که در حال انجام کارهای خاص است، مانند محاسبه ذهنی، را اسکن کردند، از کشف این پروسه شگفتزده شدند. هر زمان که در کارها وقفهای ایجاد میشد، در جهت فعالیت مدار کم کار مغز که عادت دارد آینده را تصور کند یا گذشته را اصلاح کند، تغییر مسیرهای ناگهانی به وجود میآمد.
این کشف سازوکاری را تبیین میکند که هنگام سردرگمی ذهن در طول کاری اتفاق میافتد: شبیهسازی احتمالات آینده. این همان شیوهای است که باعث میشود بسیار سریع به تحولات غیرمنتظره پاسخ دهید. آنچه ممکن است احساس کنید، نظیر شهودی ابتدایی، یک احساس ژرف، به واسطه شبیهسازیهای پیشین ممکن میگردد.
آیا اگر انسان آیندهنگر واقعاً نگاه درازمدت اختیار کند، دچار حالت بیمارگونه میشود؟ این یک انگاره طولانیمدت در "نظریه مدیریت وحشت" روانشناسان بود که اعتقاد داشت انسانها از اندیشیدن درباره آینده اجتناب میورزند، زیرا از مرگ میترسند. این نظریه در صدها آزمایش که افراد مکلف به فکر کردن درباره مرگشان شدند با دقت بررسی شد. واکنشی مشترک، مصممشدن افراد درباره ارزشهای فرهنگی بود، مانند میهن دوستتر شدن.
اما شواهد ارزشمند کمی وجود دارد که در واقع افراد، خارج از آزمایشگاه، وقت زیادی را صرف اندیشیدن به مرگشان یا مدیریت وحشتشان از فناپذیری میکنند. این یقیناً چیزی نیست که روانشناسان در اثر مطالعه افکار روزانه شیکاگوییها دریافته باشند. کمتر از یک درصد افکار آنها درگیر مرگ شد و حتی نوعاً درباره مرگ افراد دیگر بود.
انسان آیندهنگر آنقدر عملگرا است که ذهن خود را درگیر مرگ نمیکند، به همان دلیل که دلمشغول گذشته نیست: چیزی وجود ندارد که او بتواند درباره آن کاری کند. او با فراگرفتن مشاهده و شکل دادن آیندهاش انسان خردمند شده است و به اندازه کافی عاقل هست که نگاهش را به جلو نگه دارد.
***
عکس: الیت بیزینس مگزین
پینوشتها:
* مطلبی که خواندید خلاصهای است از نوشتهای که در تاریخ ۱۹ می ۲۰۱۷ با عنوان "We Aren’t Built to Live in the Moment" در وبسایت نیویورک تایمز منتشر شده است و حمیدرضا سعادتنیاکی در تاریخ ۲۳ خرداد ۱۳۹۶ این مطلب را با عنوان "ما برای زندگی در لحظه ساخته نشدهایم" به صورت کامل ترجمه و در وبسایت ترجمان منتشر کرده است.
* مارتین ای. پی. سلیگمن (Martin E.P. Seligman) استاد روانشناسی در دانشگاه پنسلوانیا به همراه پیتر رِیلتون (PeterRailton)، روی اف. بَومِیستر (Roy F. Baumeister) و چندرا سریپادا (Chandra Sripada) یکی از نویسندگان کتاب انسان آیندهنگر است که مبنای نگارش این نوشتار قرار گرفته است. جان تیرنِی ستون "یافتههای علم" را برای نیویورک تایمز مینویسد.
[۱] Homo prospectus