سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین،
آقای حجارزاده «حرف» چگونه خلق شد؟
-هیچ برنامهای برای چاپ این داستانها در قالب کتاب نداشتم و شاید خیلی اتفاقی بود که این مجموعهداستان شکل گرفت و به چاپ رسید. در واقع همهچیز از یک تجربه در سالهای دور شروع شد. ماجرای ملودرام عاشقانهای که اوایل دههی هشتاد برای خودم پیش آمد و تاثیر سخت و غمانگیزی بر ذهن و زندگی و روانم گذاشت، من را وادار کرد تا آن پیشامد را مثل یک پروسه درمانی برای ثبت خاطرات بنویسم، اما مرور آن خاطره تلخ و چیزهایی که دیده و شنیده بودم ناخودآگاه سر و شکل داستانی به خود گرفت و داستان «حرف» از آن متولد شد. جالب اینکه «حرف» در کتابم، سومین داستان مجموعه است، ولی نخستین داستانی است که نوشته شده بود. به تدریج داستانهای دیگر هم با همان شخصیتها نوشته و مثل تکههای پازل کنار هم چیده شدند و کتاب «حرف» شکل گرفت. پیش از این، یک بار دیگر هم برای چاپ کتابم اقدام کرده بودم اما به دلایلی نتیجه نگرفتم. آن موقع تعداد داستانها، یازده مورد بود. وقتی قرار شد داستانهایم بالاخره امسال به صورت قطعی منتشر بشود، سه داستان را که فضای بیربطی به داستانهای دیگر داشتند،کنار گذاشتم.
از مسائل محوری این مجموعه داستانی، مساله «زن» است. چون معمولاً وقتی مردها میخواهند درباره زنان بنویسند، نگاه کلیشهای به زن دارند. تا چه حد پرداختن به زنان را از دریچه نگاه زنان ضروری میدانید؟
-پرسش جالبی را مطرح کردید که خودم تاکنون به آن فکر نکرده بودم. خب طبیعی است که زنان در کشور ما با وجود همه مسائل، جایگاه خاص و ویژهای دارند که نمیتوان و نباید از آن غافل شد و درست به دلیل همین جایگاه، پرداختن به آنها بسیار ضروری و حائز اهمیت است، اما اینکه مردان چهقدر دنیای زنها و دغدغههایشان را درست میشناسند و میتوانند به آنها بپردازند بحث دیگری است. بنده معتقدم اگر قرار است کسی در مورد مسائل زنان بنویسد، چه کسی بهتر از خود زنها؟! چون اگر مردها حتی بخواهند از دریچه نگاه زنان به مسائل آنها بپردازند، شاید نتوانند دقیق و درست به همه جوانب موضوع بپردازند، ولی نمیتوانم با این نظر که مردان نگاه کلیشهای به زنان دارند موافق باشم. دستکم این موضوع را نباید به همه مردان تعمیم داد. هر مردی میتواند برحسب شناخت، تجربه و برخورد با زنان پیرامونش، نگاه منحصر بهفردی به آنها داشته باشد. برای مثال، همه مردها مادر دارند اما اگر قرار باشد همه مردها درباره مادرشان داستان بنویسند، آیا توصیف تکتکشان از مادر، یک نگاه مشترک و کلیشهای به عنوان فرشتهای مهربان و دلسوز است؟ قطعاً نه. سوءتفاهم نشود، نمیخواهم بگویم مادرها بد هستند. میخواهم بگویم مادران با هم فرق دارند و نگاه مردان هم به آنها متفاوت است. در مجموعه داستان «حرف»، من هم نگاه خودم را به زنان داشتهام. روایتهای زنانه من، مختص به من و داستانهایم هستند و شاید شبیه به هیچکس دیگر نباشند. اگر هم جایی مثل داستان «سلام، خداحافظ» در همین کتاب، راوی تصویری کلیشهای از مادرش به عنوان یک زن سنتی ارائه میکند، در واقع دارد آن قالب تکراری را میشکند و گلایه میکند که من از این تصویر هر روزه مادرم خستهام. بنابراین فرار میکند و به جایی میرود که موقتاً مادرش و کلیشههای دیگر زندگی خانوادگی را نبیند یا نگاه کنید به تصویر مادر در داستان «فعلاً حرفی ندارم». اینجا یک مادر خسته و بیمار میبینیم و یک مادر مزاحم که باعث فروپاشیدن زندگی دخترش میشود. همین مادر مزاحم، در داستان «صبح روز بد» تبدیل به هیولای افسردهای میشود که علیرضا او را به شخصیت «خانم هاویشام» در رمان «آرزوهای بزرگ» تشبیه میکند.

از سوی دیگر در داستانهای شما سیر و نگاه مشخصی وجود دارد. وجه اشتراک داستانهای شما به صورت ناخودآگاه از تجربههای زندگیتان آمده یا برآمده از جهانبینی و مطالعاتتان است؟
-من نویسنده داستانهای تخیلی یا ساختگی نیستم. هر آنچه را مینویسم یا تجربه کردهام یا دیده و شنیدهام. نگاه مشخصی که شما در سیر داستانها میبینید، کاملا به تجربههای زندگی من مربوط نیستند اما قطعا با آنها (حتی به صورت غیرمستقیم) برخورد داشتهام. گرچه بنده اصولا به مسائل زنان علاقهمندم و برای شناخت بیشترشان در احوال و دنیای آنها کنکاش میکنم تا بهتر بنویسمشان، ولی باید اعتراف کنم همه زنان داستانهای این مجموعه را نمیشناسم یا اگر میشناسم، شخصاً با آنها برخورد نداشتهام. برای نمونه، ماجرای داستان «حرف»، تجربه خودم در مواجهه با زنی بود که زمانی دوست داشتم با او زندگی بکنم، اما داستان «سلام، خداحافظ»، شنیدههایم از درد دلهای یک همکار مطبوعاتی بود که نگاه غلط خانواده به حرفه او، خسته و کلافهاش کرده بود یا زنهای داستان «تلفنعمومی» را اصلاً نمیشناسم، ولی نمونههایشان را در جامعه زیاد دیدهام و در نوشتنشان کمی چاشنی تخیل به آن اضافه کردم.
و در تمامی داستان ها در عین ارائه تصویری واقعی از زندگی، آن را با رگهای از امید و امیدواری در آمیخته اید. دلیل این موضوع چیست؟
-با شما موافق ام. به نظرم امید آخرین دستآویز و سرمایه انسان برای ادامه زندگی است. انسانی که امید ندارد، بسیار تلخ و حتی خطرناک است. ببینید، ناامیدی از وصال عشق است که پسر داستان «تقاص» را به سوی مرگ سوق میدهد. با اینحال، آدمهای کتاب «حرف»، گرچه هر کدام در بحران ویژهای گرفتارند اما در عین حال، امیدوار به نجات و پیروزیاند. در داستان «تقاص»، پسر در آستانه مرگ، برای دختر پشت پنجره ابراز نگرانی و امیدواری میکند که به وصال عشقش برسد یا داستان «در فاصلهی دو طبقه» را به خاطر بیاورید؛ پسر میداند که دیگر هیچوقت دختر را نخواهد دید، ولی امیدوار است در این آخرین دیدار، یک بار دیگر صدای دختر مورد علاقهاش را بشنود! یا در داستان پایانی کتاب، نگار تا آخرین لحظههای ترک منزل امیدوار است علیرضا برگردد و از او عذرخواهی بکند و دوباره عاشقانه زندگی بکنند! من نمیتوانستم امید را از شخصیتهایم دریغ بکنم اما دوست دارم اینجا یادی بکنم از داستان «اُدِت معمولی» به قلم «اریک امانوئل اشمیت» در کتاب «یک روز قشنگ بارانی». ایدهآلترین شکل امیدبخشی در داستان، برای من، رفتار و گفتار اُدت است؛ زنی سرشار از فلاکت و بدبختی ولی پر از امید و دلخوشیهای کوچک برای زندگی. اعتراف میکنم که دوست داشتم نویسنده آن داستان بودم یا چیزی شبیه به آن مینوشتم!

یکی از ویژگیهای نثر شما، بیآلایشبودن و دور بودن از پیچیدگی و مفاهیم انتزاعی است. سادهنویسی اقتضای داستانهای شما در مجموعه داستان «حرف» بوده یا این نوع نگارش همیشگی شما است؟
-نوشتار ساده در داستانهایم، سه دلیل اصلی دارد؛ اول اینکه من داستان مینویسم تا حرفی یا دیدگاهی را به مخاطبم منتقل بکنم. نمیخواهم با نوشتن، تبحرم را در کاربرد تکنیکهای نویسندگی به رخ خواننده بکشم. بنابراین از هرگونه پیچیدهنویسی و سبک و تکنیکهای نوشتاری پرهیز میکنم. تنها سبک من در نویسندگی، رئالسیم است. همیشه سعی میکنم همهچیز را ملموس و درست مثل زندگی واقعی بنویسم. البته ارزش تکنیکهای دیگر در نویسندگی را نفی نمیکنم، منتها آنها سبک من نیستند. دوم اینکه درونمایه برخی داستانها، ایجاب میکرد ساده نوشته شوند. نمونه بارزش داستان «حرف» که مخاطب در آن حرفهای خودمانی یک دختر را خطاب به خواستگارش بیان میکند و نیاز به پیچیدگیهای تکنیکی و ادبی ندارد اما از چنین لحنی در داستانهای «باورت میشه؟!» یا «تلفنعمومی» خبری نیست. سوم اینکه بنده پیش از ورود به عرصه نویسندگی، سالها روزنامهنگار بودم و کماکان هستم. شاید عادت گزارشنویسی با لحنی ساده و صمیمی، ناخواسته بر سبک نگارشم در جهان ادبیات داستانی تاثیرگذار بوده است.
از بین داستانهای «حرف» کدامیک را بیشتر میپسندید؟
-باید بگویم هر کدام از داستانهای مجموعه «حرف»، از منظری برایم اهمیت دارد و انتخاب یکی از آنها کار راحتی نیست، ولی اگر مجبور به انتخاب باشم، دو داستان «حرف» و «صبحِ روزِ بَد» را برمیگزینم. چون بیشترین نزدیکی را به لحاظ حسی و روحی با آنها دارم. در این دو داستان، انگار بازتاب تصویر خودم را در آینه میبینم.
در مسیر چاپ کتابتان با چه مشکلاتی مواجه بودید؟ منظورم این است که باتوجه به سبقهتان در فضای مطبوعات و روزنامهنگاری در زمانی که اکثر نویسندهها از نبود امکان انتشار آثارشان سخن به میان میآورند، شما به عنوان یک نویسنده جوان به ادامه کار نوشتن امیدوار هستید یا نه؟
-به دلیل همان سابقه فعالیت مطبوعاتی که اشاره فرمودید، برای چاپ نخستین کتابم با مشکل چندانی روبهرو نبودم. ارتباطات گستردهام با فضای فرهنگی و برخی ناشران، راهم را برای یافتن ناشر هموار کرده بود و خیلی خوششانس بودم که مدیر محترم انتشارات «نفیر»، نهایت همکاری و همراهی را برای چاپ این کتاب با بنده داشتند. جا دارد تشکر ویژهای از این ناشر حرفهای و کاربلد داشته باشم اما در مورد نویسندگان دیگر که امکان انتشار آثارشان را ندارند، اطلاع دقیقی ندارم. مجموعه داستان «حرف» مثل هر کتاب دیگری همان روال عادی و اداری مرسوم را برای دریافت مجوز طی کرد و با مساله حادی مواجه نشد. میدانم که وضعیت بهای کاغذ و بازار نشر و استقبال مخاطبان از کتابها چندان مطلوب نیست، ولی چارهای نداریم جز اینکه در همین شرایط به تلاشمان ادامه بدهیم و امیدوار باشیم روزی مشکلات برطرف میشوند. نگاه من هم به ادامه مسیر،کاملاً روشن و پر امید است. بعد از چاپ کتاب «حرف»، به سرعت سراغ اثر بعدیام رفتم که رمانی با سه فصل است و فضایی متفاوت با داستانهای مجموعهی «حرف» دارد.
ساناز قنبری
