سرویس معماری هنرآنلاین : معماری خوب حائز چه ویژگی‌هایی است؟

خاستگاه معماری کجاست؟ از کدام یک از نیازهای بشری سرچشمه گرفته است؟ بر کدام یک از توانائی‌های بشری تکیه کرده است؟ در سیر تطور تاریخی، چه شرایطی برای بروز معماری فراهم شده است؟ نسبت معماری با ساختمان‌سازی چیست؟ پاسخ به این سؤالات می‌تواند ما را به تعریف و شناخت ایده آل‌های معماری نزدیک کند. اما قطع به‌یقین نمی‌توان انتظار داشت مرزبندی این تعاریف برای همه اهل فن و مخاطبان معماری، خطوطی دقیق و حتی روشن باشد. حتی نمی‌توان مطمئن بود که همین عبارت "مخاطب" در مورد معماری، مورد پذیرش همه معماران و دست‌اندرکاران معماری باشد. آیا همه به شکلی مشابه، معماری را (مانند نقاشی و شعر و...) اثری می‌دانند که به مخاطب عمومی عرضه می‌شود و یا آن را ابزاری شخصی برای برخی فعالیت‌های انسانی می‌دانند که اختصاص به مصرف‌کننده و کاربر مشخص دارد؟ گستره مالکیت اثر معماری چه معنایی دارد؟ حدود این دو را چگونه می‌توان تعیین کرد؟ اثر معماری داشته و سرمایه شخصی و گروهی است و یا به‌عنوان محصولی اجتماعی و شهری، فراتر از تعلق فردی و سازمانی محسوب می‌شود؟ و یا چگونه می‌شود این نسبت فردی و شهری را تعریف کرد؟ (مثل لباس و پوشش شهروندان که در تناسب میزان مالکیت فردی آن و تأثیر حضور و بروز اجتماعی آن بر دیگران، اختلاف‌نظرهای اساسی وجود دارد.) از همین جاست که فرض ساده اولیه برای ارائه معیارهای دقیق در درک معماری با دشواری مهمی روبرو می‌شود. برای همه گروه‌ها هم ادله‌ فراوانی وجود دارد.

ساختمان و سرپناه در راستای تلاش بشری برای حفظ بقاء به وجود آمده است. ساختمان تدارکی است برای مقابله با دشواری‌های اقلیمی، محافظت در برابر هجوم دشمن و ایجاد حس امنیت خانواده و جامعه. با توسعه روابط انسانی و اجتماعی، کاربری‌های جدیدی به ساختمان‌ها اضافه شده و مجموعه‌های سکونت‌گاهی با تعدادی بنای مسکونی و عمومی و... شکل گرفته‌اند. شاید این مرحله را بتوان آغاز دوره معماری فرض کرد و یا کمی بعد از آن، یعنی دوره‌ای که بشر فارغ از دغدغه‌های اولیه در بناهای ساختمانی به نیازهایی فراتر از زنده بودن پرداخته است را مبدأ معماری دانست. اگر "خوب" را به معنای حداکثر تناسب یک موجود با هدف از طراحی و ساخت آن تعبیر کنیم، برای هر یک از فرضیات شروع معماری، باید معیارهای جداگانه‌ای برای خوب بودن یا نبودن ارائه داد.

معماری ـ مثل هر هنر دیگری ـ یکی از نشانه‌های عبور از "بقای حیوانی" انسان به "کمالات" انسانی است. بنابراین؛ هم باید حائز ویژگی‌ها و راه‌کارهای رفع نیاز دوره ساختمان‌سازی باشد و هم پاسخی درست به کمالات انسانی بدهد. خانه‌ای بدون سقف یا ناامن، موزه‌ای که اصول دفاع و حفاظت غیرعامل را مراعات نکرده باشد، کلاس درسی که کوچک و تنگ باشد، مسجدی که وضوخانه نداشته باشد و... نمی‌توانند نمونه‌هایی شامل صفت "معماری خوب" باشند. به‌ویژه یک اثر معماری باید تا حد امکان خودکفا باشد. به این معنا که مثلاً؛ روشنایی فضاها باید متکی به نور طبیعی باشد و نه انواع منابع مصنوعی روشنایی. باید با حداقل وابستگی به سیستم‌های سرمایشی و گرمایشی، حداکثر پایداری را در مقابل تغییرات فصلی گرما و سرما داشته باشد. بعد از این حداقل‌های کمی و ساختمانی، نوبت کیفیات معمارانه است که تلاش می‌کند تا بالاتر از آستانه کمال‌جویی‌های بشری قرار بگیرد. ایجاد حس هویت، زیبایی، تعلقات روحی و روانی، افزایش سطح آرامش و آسایش زیستی، کمال طلبی، گفتگوی اجتماعی و... مشخصات و صفت‌هایی هستند که معماری، توأمان ـ با انواع رویکردها ـ به آن‌ها می‌پردازد.

باز هم مثل همیشه تأکید می‌کنم که از این منظر؛ "معماری" به‌عنوان اصطلاح و واقعیتی کمال‌جو، به‌عکس ساختمان‌سازی اولیه، با عنوان و صفت "بد" بیگانه و بی‌معناست و در قیاس و تقابل با آن نمی‌توان "معماری خوب" را تعریف کرد. اثری که واجد مشخصات معماری است، در ذات خود نمی‌تواند بد باشد. به عبارتی دیگر؛ اگر "بد" باشد، اصلاً شایسته تعبیر "معمارانه" محسوب نمی‌شود.

سعید فلاح فر