سرویس معماری هنرآنلاین : هنگامی‌که صحبت از سیمای شهر به میان می‌آید آنچه از شهرهای امروزی در ذهن تداعی می‌شود ملغمه‌ای است از طرح‌ها و رنگ‌ها و فرم‌هایی که بی‌هیچ محتوایی عمیق، زشتی و نابهنجاری را با چشم و ذهن شهروندان عجین ساخته است. بی‌شک این نابهنجاری نتیجه افول ارزش‌های زیبایی‌شناسی در بستر فرهنگی جامعه ایرانی معاصر است. بجاست تا پس از بررسی معیارهای زیبایی شناسانه خلق هنر و معماری به بررسی این مقوله در مورد معماری امروز ایران بپردازیم.

زیبایی مانند هر پدیده دیگری سه مؤلفه فرم، عملکرد و معنا دارد. فرم صورت یک پدیده است که شامل شکل، ساختار، وزن و حجم است. عملکرد همان استفاده‌ای است که برای انسان و بشریت دارد و معنا مؤلفه‌ای است که ما را به دنیاها و عالم‌های دیگر وصل می‌کند.

نقش یک طراح شهری مثل نقش یک برنامه‌ریز، زمین‌شناس و پزشک است. وظیفه یک طراح شهری به‌عنوان یک هماهنگ‌کننده این است که سه مؤلفه فرم، عملکرد و معنا را در جهت ارتقای کیفیت و هرچه نزدیک‌تر شدن به ایده‌آل‌های شهری به‌کار بگیرد. مردم با ایجاد فضایی که مانند آینه‌ای تمام‌نماست روی شهر تأثیر می‌گذارند که به شرایط اقتصادی و اجتماعی و... بستگی دارد.

شهر، آینه تمام‌نمای جامعه است. طراحی مکان‌های یک شهر می‌تواند سنتی یا کلاسیک باشد؛ باید دید توقع چیست؟ یک اتوبان یا یک فرودگاه که پدیده‌های جدیدی هستند سنتی طراحی نمی‌شوند ولی طراحی مسجد یا فرهنگسرا می‌تواند سنتی باشد. آثار و ابنیه شهر تهران و معماری جدید و ساختمان‌های جدید باید طوری باشد که موجب زیبایی و انبساط خاطر شهروندان شود.

کارشناسان معماری معتقدند زیبا‌کردن چهره شهر میزان بروز خشونت‌ها، اعتیاد و سایر ناهنجاری‌های اجتماعی را کاهش می‌دهند و بالعکس آن ذهن و روحیات شهروندان را نیز خشن می‌کند و بر روحیه آنان تأثیر مستقیم می‌گذارد چراکه بیشتر وقت روزانه ما در محیط‌های شهری می‌گذرد.

خیلی وقت‌ها برای همه ما پیش آمده که با دیدن نمای یک ساختمان یا مکان، احساسات متفاوتی داشته باشیم. احساس تحسین و شکوه و یا احساس مصونیت و اطمینان و یا حتی حقارت.

معیارهای زیبایی چیست؟

معیارهای زیبایی‌شناسی در طول تاریخ بی‌شک نشأت‌گرفته از دو سرچشمه‌اند؛ بنیان‌های معرفت‌شناسی و نوع نگرش به هستی، آبشخورهای فرهنگی؛ این‌که تبلور فرهنگ و جهان‌بینی هر دوره در زیبایی‌شناسی هنر و معماری بروز می‌کند و زمینه ایجاد تمدن می‌شود. اگر تمدن را تبلور بیرونی فرهنگ بدانیم و آن را گویای هویت مردمان هر سرزمین برشمریم آنگاه واضح است که به چه دلیل معماری هر سرزمین متجلی کننده هویت آن‌هاست. ایران امروز را با برج آزادی می‌شناسند، ایفل سمبل پاریس است و یا اپرای یرن اتزن نماد سیدنی و استرالیا است. دلیل همه این‌ها که برشمردیم اینست که بیان زیبایی شناسانه معماری، فرهنگ و اندیشه یک ملت را در خود جای می‌دهد و آن را ساری و جاری می‌کند.

با مروری گذرا بر معیارهای زیبایی‌شناسی پیشامدرن و مدرن می‌توان به‌راحتی تأثیر نوع نگرش به طبیعت و محیط پیرامون بر معیارهای زیبایی‌شناسی را دریافت. در اندیشه پیشا مدرن چه در اروپا و چه در ایران، زیبایی بر پایه الگویی بنیادین در عرصه هنر به معرض بروز می‌رسید که می‌توان وجود این الگو را به‌واسطه بستر شناخت‌شناسی تعبیر و تفسیر کرد. در اندیشه پیشا مدرن، هستی حقیقتی متعالی فرض شده بود که انسان می‌بایست با فعال کردن ذهن، خود را به دریافتی از آن حقیقت والا نزدیک کند.

نگاه انسان پیشا مدرن به طبیعت، کلیتی با نظم متقارن بود و انطباق ذهنیت با محیط پیرامون چنان تأثیری در عرصه زیبایی‌شناسی گذارد که تقارن، وضوح و خوانایی معیارهای زیبایی‌شناسی شدند. پالادیو در رنسانس به این مسئله معترف است و می‌گوید آنچه در طبیعت و هستی پیرامون ما خلق شده متقارن است و کالبد فیزیکی انسان‌ها نیز متقارن خلق شده پس تقارن کمال است و بایست در هنر و معماری به‌عنوان یک الگو متجلی شود. در معماری سنتی ایران نیز زیبایی‌شناسی بر مبنای همین اصل سامان می‌یافت؛ آنچه در کالبد بناهای برجای‌مانده از گذشته هویداست تقارن، وضوح و شفافیت است که استفاده از هندسه اقلیدسی نیز به پیشبرد آن کمک شایان توجهی کرده است.

اما در معرفت‌شناسی اندیشه مدرن و پسامدرن، ذهن در مرتبه‌ای بالاتر از هستی قرار گرفت و شروع این نگرش را می‌توان با دکارت رقم زد که گفت: من می‌اندیشم، پس هستم. و لذا هستی بر مبنای ذهن انسان است که شکل می‌گیرد و هیچ حقیقت واحد و الگوی واحدی وجود ندارد و هستی بر ذهن انسان منطبق است، نه ذهن انسان بر هستی. نقطه عطف این بنیان فکری در زیبایی‌شناسی بدین گونه بروز می‌کند که معیارهای زیبایی‌شناسی نیز ذهنی می‌شوند و سلیقه، احساس و ادراک در اهم مسائل زیباشناسی جای می‌گیرند و وجود الگو، چه در معرفت‌شناسی و چه در زیبایی‌شناسی حذف می‌شود. زیبایی‌شناسی مدرن و پسامدرن با اولویت قرار دادن ذهن چه در خلق اثر و چه در ادراک آن راه خود را پیش می‌گیرد. بنابراین معیارهای زیبایی‌شناسی عصر حاضر را می‌توان با ابهام، ایهام، عدم تقارن و ... برشمرد.

با توجه به مسائل گفته‌شده پیرامون فرهنگ و اندیشه‌های جهان هستی درمی‌یابیم که بی‌شک بنیان‌های فکری و فرهنگی و جهان شناختی توده مردم هنگامی‌که از صافی ارزش‌های جمعی عبور کند اساس خلق آفرینش معماری را پایه‌ریزی خواهد کرد.

معیارهای زیبایی‌شناسی معماری معاصر

حال این سؤال پیش می‌آید که معیارهای زیبایی‌شناسی معماری معاصر ایران از کجا نشأت می‌گیرند که نابهنجاری را در بطن کوچه‌ها و خیابان‌ها و شهرها به معرض دید عموم گذارده‌اند؟

سیمای شهرهای امروز ایران به‌واسطه معیارهایی سامان می‌یابند که نه برگرفته از آبشخورهای فرهنگی است و نه بر مبنای جهان‌بینی و اندیشه عمیق. می‌توان زیبایی‌شناسی معماری امروز ایران را همانند زیبایی‌شناسی معماری دوره ناصرالدین‌شاه البته در بناهای دولتی مثل شمس‌العماره کارت‌پستالی نامید. اگر در دوره ناصرالدین‌شاه سران حکومتی با دیدن تصویری از یک بنا در غرب معماران را به ساخت بناهایی به همان فرم دیده شده در کارت پستال واداشتند و سنتوری‌ها و سرستون‌های کورنتین نمای ساختمان‌های ایران را شکل داد، در معماری امروز نیز معماری با کپی‌برداری از فرم‌هایی خلق می‌شود که از طریق کتاب‌ها، مجلات، اینترنت و یا سایر رسانه‌ها با آن‌ها آشنا شده‌ایم. بنابراین زیبایی‌شناسی با معیارهایی بسیار سطحی و به‌دوراز سرچشمه‌های فکری و فرهنگی در بستر کالبدی شهرهای ما غالب شده است.

همین است که نمای رومی نئوکلاسیک غرب در طراحی تعداد بسیار زیادی از منازل مسکونی تهران دیده می‌شود. البته معماران ما این نکته را نباید فراموش کنند که بقول واگنر هنرمند باید آنچه را که عامه باید دوست بدارند بیافریند و نه آنچه را که عامه دوست دارند.

زیباشناسی و طراحی شهری

برخلاف هر اثر هنری چون نقاشی، موزیک و نویسندگی تئاتر که ناظرش در دیدن یا شنیدن و خواندش مخیر است اگر بخواهد می‌بیند و اگر نخواهد خیر... ولی یک شهر گالری اجباری است برای نمایش آثار معماران و نماسازان که لایه اجتماع و شهروندان مجبور به دیدن این آثار بدقواره یا موزون هستند و طبعاً در آن‌ها هیجانات و تأثیراتی بجا می‌گذارد که در روند مطلوب و نامطلوب زندگی روزمره‌شان مؤثر است.

هویت یک کشور مسئله‌ای است که مردم به آن افتخار می‌کنند. هر بخشی از معماری وظیفه و تعریفی دارد. معماری هنر آمیخته با تضادهاست؛ تضاد بین نظامات و آزادی، تکنولوژی و محیط‌زیست، مدرنیسم و سنت و... . ولی متأسفانه تک‌روی درزمینهٔ معماری در کلان‌شهرها باعث می‌شود نه شخصیت معماری بروز کند و نه تضادهای بی‌شمار به وحدت و یگانگی برسند. بلکه آنچه چشم و گوش و احساس ما را می‌ساید جمع اضداد و تضادهاست. دلایل بروز چنین ناهنجاری‌هایی ناشی از بی‌توجهی و ناآشنایی برخی از معماران به طرز تفکر زمان خودشان است تا به آن اندازه که با زمانه غریبه‌اند.

انتهای پیام/