سرویس معماری هنرآنلاین: در یک سرزمین خشک و بی‌آب، وجود باغ‌های زیبا یکی از شگفتی‌های فرهنگی این مرز و بوم است. باغ، بخش مهم زندگی و معماری ایرانیان بوده و در ساختار معماری و موجودیت آتشکده‌ها سهم داشته است.

باغ ایرانی، از زمان سومریان معبد، قصر و آتشکده را احاطه می‌کرد است. برای ایرانیان هم آب و هم درخت قابل تکریم بوده‌اند به همین دلیل درختان در کنار جوی‌های روان ترسیم می‌شدند. تکریم آب و درخت باغ ایرانی را می‌سازد.

برای ایرانیان کشاورزی بدون ساخت باغ ممکن نبوده است. مدیریت آب، از کمبود آن بر می‌آید و باغ‌ها این فرصت را ایجاد می‌کردند که بتوان به خوبی از درخت‌ها حفاظت کرد و آب را در اندازه لازم و با مدیریت بهینه به سوی درختان و گیاهان هدایت نمود. در دوره اسلامی باغ‌ تمام سمت بنا را به صورت قرینه احاطه کرد.

سراسر محوطه باغ به قطعات مستطیلی تقسیم می‌شد که از میان آن‌ها جوی‌های کوچکی می‌گذشت. باغ ایرانی به کمک اشکال منظم هندسی رابطه میان طبیعت و دنیای درونی تصور می‌شده است. باغ مفهوم عرفانی و مذهبی طبیعت و نظم جهان را منعکس می‌کند. بهشت به صورت باغی به تصویر کشیده شده است که معماران ایرانی آن را تجسم بخشیدند.

باغ ایرانی نه تنها جای امن و آرام که در عین حال جایی است برای تفکر یا مذاکرات فلسفی. تزیینات معماری ایرانی به گل و گیاه بسته است. در کل باغ ایرانی دورنمایی از آرمان‌های انسان ایرانی برای یک زندگی بهشتی وار ترسیم و تمنای جاودانگی در باغ ایرانی تجربه می‌شده است. باغ‌هایی زیبا، درختان تنومند، آبشارهایی دل انگیز، و کاخ‌هایی با شکوه با ستون‌های بلند و سقف‌هایی پر نقش و نگار تصویری است که از بهشت ترسیم شده است.

از عناصر مهم باغ ایرانی زمین است. در صورتی که زمین سطحی شیب‌دار داشته باشد، امکان ساخت آبشار در آن را افزایش می‌دهد. آب نیز که از عناصر اصلی باغ ایرانی است دست کم از سه جنبه مفهومی، کارکردی و زیبا‌شناختی در باغ دیده می‌شود.

در بیشتر موارد قنات‌ها و یا چشمه‌ها منبع اصلی تأمین آب باغ بوده‌اند و در بسیاری از موارد میزان آب و نحوه مدیریت و تقسیم آن در گذشته که معمولا بسیار دقیق و حرفه‌ای صورت می‌گرفته، تعیین کننده مساحت باغ بوده است.

گیاهان در باغ ایرانی گذشته از جنس و گونه از نظر محل قرارگیری، سودمندی و یا تزیینی، بسیار مهم هستند. گیاهان در باغ ایرانی با اهداف متفاوتی از جمله سایه اندازی، محصول دهی و تزئین باغ به کار می‌روند و از آنجا که سودمندی یکی از اصلی‌ترین ویژگی‌های باغ سازی ایرانی است، بیشترین حجم گیاهان باغ، درختان میوه و پس از آن درختان سایه افکن‌اند. به همین نسبت گیاهان تزئینی به میزان کمتری در باغ به چشم می‌آیند.

در باغ ایرانی بنا‌ها و فضای باز با هم تلفیق می‌شود. بنا چیزی جدای از باغ نیست. بلکه درهم تنیدگی یکپارچه‌ای را تشکیل می‌دهد. جوی‌ها از میان بنا نیز به همان نسبت که از میان درختان عبور می‌کنند، در گذرند.

فضا عنصری معمارانه است که وظیفه دارد تا محیطی انسانی ایجاد کند. در تقسیم بندی و بر اساس مقیاس می‌توان فضاهای باغ را به گروه‌هایی همچون فضاهایی اصلی مانند سر در خانه، کوشک، شاه نشین و یا بالاخانه و فضاهای فرعی که مجموعه فضاهای کم اهمیت‌تر باغ همچون حمام، فضاهای جنبی، خلوت‌ها و... را شامل می‌گردند، تقسیم کرد.

فضاهای اصلی در هماهنگی با ساختار هندسی همواره در نقاط مهمی که هندسه باغ مشخص می‌کند، قرار می‌گیرند. از نظر ویژگی‌های کالبدی نیز می‌توان فضاهای باغ را تقسیم بندی کرد. این تقسیم بندی مبتنی بر فضاهای باز، نیمه باز و بسته بوده و بر اساس آن می‌توان ساختار فضایی و کالبدی باغ را باز شناخت.

مهم‌ترین ویژگی و شاخصه باغ ایرانی فضای به غایت هندسی، منظم وار و از پیش طراحی آنهاست. این شالوده هندسی در انتزاع مفاهیم، مبانی و عناصر شکل دهنده باغ و نحوه ترکیب این عناصر و اجزاء که در ‌‌نهایت به ارائه شکل کلی آن می‌انجامد نقش دارد.

طرح باغ ایرانی براساس توجه و کاربرد خاص مربع ترکیب کلی و اجزا آن استوار است و این خصیصه شخصیت متمایز باغ ایرانی را تشکیل می‌دهد. تأثیرگذاری هندسه در باغ ایرانی که در پیوند فضاهای بسته و باز شکل می‌گیرد در تمامی عرصه‌ها به چشم می‌خورد. ساختارهای هندسی در باغ و تناسبات کلی، حصار‌ها، محورهای اصلی و فرعی، ردیف درختکاری، جویهای آب و نحوه حضور و عبور آب و به طور کلی به هندسه مسلط در باغ می‌پردازد.

محیط بیرونی باغ عمدتا به شکل مربع کامل یا مستطیل است و با دیوار نسبتا مرتفعی محصور است. ارتفاع دیوار‌ها با توجه به جنبه‌های ایمنی و عوامل اقلیمی در هر محل متفاوت است. دیوار فضای باغ را به طور کامل مشخص از محیط پیرامون جدا می‌کند. دیوار بر جدایی دو عرصه فضای بیرون فضای درون باغ تأکید می‌کند. درختانی که در حاشیه دیوار باغ به تبع هندسه آن کاشته می‌شود نیز همگی همسو با هندسه دیوار باغ بوده و بر نقش آن به عنوان یک چارچوب می‌افزاید.

یکی از دلایلی که از مربع یا مستطیل در طرح باغ استفاده می‌شود بحث جاری شدن آب در جاهای باغ و حرکت در چهارجهت است هر بخش از باغ که به شکل مربع یا مستطیل است به مربع‌های کوچک تقسیم می‌شود. در هر راس این شبکه مربعی یک درخت که عمر طولانی‌تری دارد، کاشته می‌شود و در این شبکه هر مربع به مربع‌های کوچک‌تر تقسیم و در هر راستا درختان با عمر متوسط و به همین ترتیب درختان با عمر کوتاه در رأس مربع‌های میان آن‌ها کاشته می‌شود. این نظم هندسی به قدری دقیق است که با نگاه کردن به هر طرف ردیف‌های منظم درختان دیده می‌شود و امکان نورگیری منظم همه درختان فراهم می‌شود، تا ناگهان قسمت اعظمی از باغ خالی از درخت نشود.

نقش باغ در هنرهای وابسته به معماری همچون کاشیکاری و تزئینات دیگر به عیان می‌توان دید. چنانچه در صنایع و هنرهای دستی نیز این حضور همیشگی و جاودانه بوده است و تأثیر عمیق باغ بر مهم‌ترین هنر‌ها همچون مینیاتور باغ در فضاسازی این از نقاشی‌ها تأثیر عمیق خود را بر جای گذاشته است.

ساختار هندسی دقیق کالبد باغ ایرانی را تعریف می‌کند و این ساختار هندسی موجب پیدایش کیفیت‌های فضایی خاص در باغ می‌شود. وجود چشم انداز اصلی به شکل مستقیم و کشیده در محور طولی باغ و کاشتن درختان بلند در دو طرف آن ایجاد پرسپکتیوی می‌کند که باغ را طولانی‌تر جلوه می‌دهد.

شیب طبیعی که در اکثر باغ‌های ایرانی مورد استفاده قرار گرفته، موقعیت مناسبی را برای قرارگیری کوشک در نقطه مرتفع باغ فراهم ساخته است. از نظر بینایی انسان وقتی در نقطه کم ارتفاع قرار گیرد فاصله خود را تا نقطه مرتفع کمتر احساس می‌کند تا زمانی که‌‌ همان فاصله را از نقطه بلند می‌نگرد. همین تفاوت زاویه دید انسان در جهت بالا‌تر و یایین‌تر از خط افق باعث می‌شود که کوشک از سوی سردر ورودی باغ، نزدیک به نظر آید و بیننده را به حرکت به سوی آن و طی این مسافت به ظاهر کوتاه ترغیب کند و هنگامی که از کوشک به باغ می‌نگرد این فاصله طولانی‌تر به نظر آمده و وسعت بیشتری به باغ می‌بخشد مانند باغ شاهزاده در ماهان کرمان.

یکی از ویژگی‌های معماری در باغ ایرانی تلفیق بنا و باغ است. باغ و بنا چنان به هم آمیخته‌اند که نمی‌توان گفت کجا باغ سازی خاتمه یافته و کجا آغاز شده است. عنصر مهمی مانند آب که در جوی‌ها جریان دارد، وارد کوشک شده و به طور نمایانی در معرض مشاهده قرار می‌گیرد و سپس از آن خارج می‌شود. عبور مسیر جریان آب از داخل بنای کوشک و امتداد یافتن آن در فضای باغ چنان هنرمندانه فضای بیرون و درون را به هم وصل می‌کند که هیچ انفصالی میان این دو حس نمی‌شود و انتقال صدا از فضای خارج به داخل نیز این حس را تشدید می‌کند.

در احداث باغ‌های ایرانی که غالبا در دامنه تپه‌ها قرار دارند، اصول مستقیم هندسی و ردیف‌ها و زاویه‌های منظم رعایت می‌شود. در محوطه سازی آن‌ها تقسیمات متقاطع و صلیب وار انجام گرفته و جوی‌ها و حوض‌ها در وسط آن‌ها ساخته می‌شود.

اصلی‌ترین عاملی که همواره به باغ‌های ایرانی حیات بخشیده آب جاری بوده که در چهار باغ‌ها و جوبیار‌ها و جوی‌های کم شیب و مارپیچ به حرکت در آمده و منظره و هوای باغ را دلپذیر می‌کرده‌اند. در منطقه خشک و کویری ایران برای ایجاد محیطی آرام و خنک چاره‌ای جز احداث جوی‌های آب در طول تمام باغ نبوده است. معمولا در تقاطع‌‌ جوی‌ها، حوضچه‌ها تشکیل می‌شده‌اند.

این جوی‌ها غالبا از حوض خانه عمارت باغ آغاز و در فاصله‌های منظم با استفاده از شیب طبیعی زمین با تکرار آبشار‌ها به داخل حوضچه‌ها روان می‌گردد. آبنما‌ها بیشتر در مقابل عمارت باغ احداث می‌شده و آنها نیز به شکل مستطیل و مربع و کمتر بیضی شکل هستند.

در باغ‌های ایرانی، فاصله میان محور‌ها موازی معمولا تخته زمینی است که در بعضی جا‌ها، برای کاشت گیاهان چهار فصل استفاده می‌شود و به آن کرت می‌گویند و در بعضی دیگر در صورتی که زمین شیب‌دار باشد، مانند باغ شاهزاده در ماهان به ایجاد آب نما و آبشار اختصاص می‌یابد.

در میان کرت، بوته‌های بلند که چشم انداز ساختمان باغ را بپوشاند کاشته نمی‌شده است. کرت‌های دو سوی خیابان‌های باغ را که بیشتر به صورت چهارتخته آرایش می‌شود، با نهال‌های میوه پر می‌کردند و در چند باغچه آن، سبزیکاری و گاهی سیفی کاری می‌کردند.

باغ‌های ایرانی نمونه‌های عالی باغ‌سازی در دنیا هستند و آوازه زیبایی، شکوه و آرامش مثال زدنی آن به سراسر دنیا رسیده است. افسوس، با وجودی که ایران همچنان در شرایط جغرافیایی خشک و کویری به سر می‌برد و با بحران آب رو به روست، با این که همچنان آب برای ایرانیان مایع حیات است، با این که همچنان درخت در فرهنگ و باور مردمان مورد احترام قرار دارد اما امروزه مدیریت آب، حفظ درخت، تکریم باغ، از میان رفته و باغ‌ها به حیاط خانه تبدیل شدند و حیاط خانه به پارکینگ خودرو ها تقلیل پیدا کرده است و درخت‌ها به خصوص عنصری اضافه و زیاده در شکل و ساخت بناهای امروزی شده‌اند.

امروز همانگونه که مردمان دیگر نقاط جهان در تخیل خود باغ ایرانی را تصویر می‌کنند و یا در رویات‌ها و اشعار و نقاشی‌ها آن را می‌جویند، ایرانی نیز باید در خیال و تخیل خود باغ ایرانی را ایماژ و تصویر کند.

انتهای پیام/