سرویس معماری هنرآنلاین : چه در پروژه‌های پاساژهای والتر بنیامین و چه در سراسر بینی میشل فوکو معماری و فضا جز لاینفک گفتمان انتقادی فلسفه بوده‌اند. طی دهه‌های اخیر نظریه‌پردازانی تلاش کرده‌اند از دل رشته‌های معماری و طراحی، یافته‌هایی استخراج نمایند که در گستره‌هایی فرا‌تر از معماری و طراحی تاثیر گذار باشند. حال پرسش اینجا است که چگونه فرم‌های معمارانه و کنش‌های روزمره فضایی می‌توانند برای ساختار تئوریک مفید فایده واقع شوند؟ چگونه دانشی که در رشته‌های عملگرایی همچون معماری و طراحی نضج گرفته و در حال پروار شدن است، می‌تواند با دیگر رشته‌هایی که بعضیشان عمیقا انتزاعی‌اند مناسباتی همْ افزا برقرار نماید؟

از جمله این تلاش‌ها را می‌توان در مفاهیمی همچون تولید فضا، متبلور در آثار متفکرانی همچون لوفور و تافوری روانکاوی و توپوگرافی‌های ناخودآگاه شهری وایدر، رهیافت‌های فمینیستی به فضا و شهر که در آثار کلمینا و گروش متبلورند، کاوش برتاریخگرایی و پست مدرنیسم مد نظر رابرت ونتوری و فردریک جیمسون، دیکانستراکشن و محدودیت‌های معماری برآمده در آثار امثال پی‌تر آیزنمن و دریدا، جستارهای پسااستعماری شهرسازی و جغرافیای بازنمود یافته در تلاش‌های تئوریک هولستن و کینگ و مواجه با فهم از مکان در پدیدار‌شناسی هایدگر به تماشا نشست. از همین رو ست که باید پلی زد روی مسیر فرو ریخته نظریه معماری و کنش‌های عینی آن.

نظریه فضا در مباحث لوفور

به زعم لوفور، تغییر زندگی یا تغییر در جامعه، نمی‌تواند معنایی داشته باشد به طوری که یک فضای مختص و درخوری تولید نشود. کلمات "تولید" و "فضا" تنها در شهرهای مدرن و سرمایه‌داری معنادار هستند. تولید فضا، در مفهوم و در واقعیت، در قرن اخیر به دلیل انفجار شهرهای تاریخی، شهری شدنِ کلی جامعه، معضلات مربوط به ساماندهی‌های فضامند در شهرهای مدرن، ظاهر شده است. در سرمایه داری کلاسیک، چیز‌ها در فضای اجتماعی تولید می‌شوند، سرمایه داری، در این معنا، یک مناسبت اجتماعی- اقتصادی تعریف می‌شود، حال در سرمایه‌داری متروپولس، تولید چیز‌ها در فضا، بدل به تولیدِ خودِ فضا شده است.

لوفور دو دلیل این مساله را، یعنی گذر از تولید در فضا به تولیدِ خودِ فضا، برمی‌شمارد: رشد خودِ نیروهای مولد و مداخله مستقیمِ دانش در تولید مادی. این دانش سرانجام به دانش درخصوص فضا بدل می‌شود، اطلاعاتی درباره کلیت فضا. اما تولید در فضا از بین نمی‌رود بلکه جهت دیگری پیدا می‌کند. بر این منوال، می‌توان از یک "اقتصاد جریان" حرف زد، جریان انرژی، جریان مواد خام، جریان کار، جریان اطلاعات و قس علی هذا. بنابراین تولید صنعتی و زراعی دیگر نمی‌تواند از هم منفک باشد. به همین ترتیب، فضا‌ها هم نمی‌تواند از هم منفک شود. به واقع وقتی در مرحله تولید فضا هستیم، تولید چیز‌ها که به هم وابسته هستند، به‌‌ همان اندازه همبسته تولید فضایند.

لوفور نتیجه می‌گیرد برنامه ریزی اقتصادی نیاز به برنامه ریزی فضامند دارد. شهرسازی و مدیریت قلمرو‌ها تنها ارکان برنامه ریزی فضامند هستند. اثرات این مساله در شهرهای بزرگ دیده می‌شود. از طرف دیگر، فضا، امر اجتماعی است یعنی مکان‌های شهری را به مناسبات اجتماعیِ بازتولید، یا‌‌ همان مناسباتِ فیزیکی زیستی بین جنسیت‌ها، سنین، سازماندهی خاص خانواده اختصاص می‌دهد، به مناسبات تولید، تقسیم کار و سازماندهی آن. در مجموع از این برداشت لوفور از فضا، تمام این مناسبات اعم از کار را در قلمروی خود قرار می‌دهد. اما از جمله چیزهای دیگر که می‌توان در ذیل فضا گنجاند بدن است. هم بدن فیزیکی زیستی هم بدن انتزاعی فرد یا اجتماع. درک کلیت فضا، در جوامع مدرن، از این حیث بسیار مهم است. لوفور می‌پرسد آیا فضا یک مناسبت اجتماعی است؟ پاسخ: قطع یقین، اما در ذات رابطه مالکیت (علی الخصوص، مالکیت زمین) وجود دارد، همچنین به نیروهای مولدی که این زمین را می‌سازند نیز ربط دارد.

بنابراین هم برسازنده مناسبات اجتماعی است هم برساخته از آن‌ها. او ادامه می‌دهد: از آنجا که طبیعت اکنون بدل به مواد خام شده است که نیروهای مولد روی آن کار می‌کنند، دیگر نمی‌توان از فضای طبیعی حرف زد. از این نکته چنین برمی‌آید که در وهله نخست، طبیعت در دوره مدرنیسم، دیگر خلاق نیست بلکه ابژه‌ای است که انسان آن را تغییر شکل می‌دهد، ثانیا، وقتی صحبت از فضا می‌شود، این فضا چیزی فراسوی طبیعت است.

در اینجا فضا مداخله‌گر یا نیروهای مولد است، به تعبیر دیگر، نوعی تصرف و استثمارِ ضروریِ طبیعت، فضا را به ساحتی دیگر منتقل کرده است. قطع یقین شهر، چیزی متفاوت از طبیعت است. راه کشی، خانه سازی، خیابان کشی و قس علی هذا جملگی تفوق فضا به معنای مدرنش بر فضای طبیعی است. به همین خاطر لوفبور می‌گوید هر جامعه‌ای درون چارچوب یک شیوه خاص تولید متولد می‌شود و با خصیصه‌های ذاتیِ این چارچوب، فضای خود را شکل می‌دهد. عمل فضامند، فضای خودش را تعریف می‌کند و آن را در یک تامل دیالکتیکی عنوان می‌کند. بنابراین با تصرف و تغییر فضای طبیعی، از رهگذر یک شیوه تولید خاص، محصول اجتماعی به دست می‌آید.

لوفور این محصول اجتماعی را فضای اجتماعی می‌داند اما این نکته به زعم او، شناخته نشده است. هر گونه فضای اجتماعی واجد یک تاریخ است که از این شالوده طبیعی آغاز می‌شود: به واقع مشخصه طبیعت، همواره و همه جا مختصه‌هایی نظیر جو، توپولوژی و غیره است. اما اگر بخواهیم اکنون از "فضا" حرف بزنیم، فضای مختص دوره‌ها، جوامع و شیوه‌های تولید، آنگاه باید فضای کاپیتالیسم را یادآور شویم. به زعم لوفبور، سرمایه‌داری و نوسرمایه‌داری (و حتی می‌توان گفت ضایعات سرمایه‌داری که در کشورهای در حال توسعه و کمتر توسعه یافته به طرز مضحکی بازنمایی می‌شود)، موجد "فضای انتزاعی" است که منعکس کننده جهان تجارتی هم در سطح ملی و هم در سطح بین المللی است، همچنین منعکس کننده قدرت پول و سیاست دولتی.

این فضای انتزاعی، مبتنی بر شبکه‌های وسیعِ بانک‌ها، تجارت و مراکز بزرگ تولید است. می‌‌توان حتی امروزه سیستم‌های مالی بورس ثانویه را که موجب ورشکستگی اخیر سرمایه‌داری شده است جزو این فضای انتزاعی دانست و اثرات مخرب آن را در عین انتزاعی بودن مشاهده کرد. همچنین لوفبور مداخله فضامند بزرگراه‌ها، فرودگاه‌ها و شبکه‌های اطلاعاتی را برمی‌شمارد. در این فضا، گهواره انباشت، جایگاهِ توانگری و استغنا، سوژه تاریخ، مرکز فضای تاریخی یعنی شهر، منفجر شده است. به این ترتیب فضا در حکم یک کل وارد شیوه مدرنیزه شده تولید سرمایه‌داری شده است. لوفبور تاکید می‌کند: از فضا برای تولید ارزش افزوده بهره برداری می‌شود.

زمین، زیرزمین، هوا و حتی نور، هم در زمره نیروهای مولد محسوب می‌شوند هم محصولات. ساخت شهری، با شبکه‌های چندگانه ارتباطی و تبادل، بخشی از وسیله تولید است. شهر و تاسیسات متعددش (حمل و نقل، ایستگاه‌های راه آهن و غیره) جزیی از سرمایه هستند. نکته مهمی که لوفبور بیان می‌کند، این است که فضای انتزاعی، قابلیت‌های سرکوبگر و ستمگرانه‌ای را در رابطه با زمان آشکار می‌کند. برای آن، زمان تنها زمان کمی است یعنی زمان مربوط به کار کردن، تولید چیز‌ها و ارزش افزوده. زمان فرو کاسته می‌شود به الزامات و محدودیت‌های فضا: جدول‌ها، تقاطع‌ها، بارگذاری‌ها، مسیر‌ها.

به طور کلی باید از حرف لوفور این نتیجه را گرفت که فضای غیرطبیعی (فرضا شهر) بر فضای طبیعی تفوق یافته است و در دوره سرمایه‌داری، این فضاست که تعیین کننده است زیرا فضا، وسیله تولید است. شبکه مبادلات و جریان مواد خام و انرژی که فضا را می‌سازند همچنین خود فضا تعیین‏ کننده آنهاست. اما در عین حال شهر، فضای شهری و واقعیت شهری نمی‌تواند به سادگی به منزله مجموعِ مکان‌های مصرف کالا‌ها و مکان‌های تولید تلقی شوند. وسیله تولید، خود محصولات، نمی‌‎توانند از نیروهای تولیدی، تکنیک‌ها و دانش، منفک شوند؛ از تقسیم بین المللی اجتماعی کار، از طبیعت یا از دولت و روبناهای دیگر.

لوفور تلاش می‌کند رابطه بین نیروهای مولد، تولید و فضا را تبیین کند و حتی می‌نویسد که در دوره سرمایه‌داری، از فضا مانند یک ماشین استفاده می‌شود.‌‌ همان طور که مارکس رابطه مشخصی از تقدم و تاخر تاریخ و انسان بیان نمی‌کند (گاهی می‌گوید تاریخ انسان را می‌سازد، گاهی انسان تاریخ را)، لوفور نیز با آنکه تبیین‌اش بر اساس «فضا» است اما تقدم و تاخری برای فضا و نیروهای تولید یا تولید قایل نیست. نکته مهم وارد کردن رکن «فضا» در تحلیل‌های معاصر از سوی لوفور است؛ چیزی که دیالکتیک هگلی و مارکسی از آن بی‌بهره بودند.

طراحی مولد و درجه آزادی کنش اجزا در ژنولوژی آزاد فرم نهایی

تراشه‌های کانسپچوال سعی دارد بین نظریات معماری و آنچه در عمل منجر به طراحی آن می‌شود مناسباتی بیابد که در زیر یکی از طرح‌ها بررسی می‌شود که در واقع طراحی مولد و درجه آزادی کنش اجزا در ژنولوژی آزاد فرم نهایی است.

طراحی جنریتیو یا مولد روش طراحی‌ایست که در قالب آن خروجی طرح به وسیله مجموعه‌ای از قواعد و الگریتم‌ها تولید می‌شود، بخش عظیمی از آنچه تحت شمول طراحی مولد شکل می‌گیرد بر یک مدلسازی پارامتریک بنا نهاده شده است.

سیوام کریش در سال ۲۰۱۳ طراحی مولد یا جنریتیو را اینگونه تعریف کرده است "تغییر فرم انرژی محاسباتی به یک انرژی خلاقانه واجد بن مایه‌های کاوشگرانه است که نهایتا طراحان را قادر می‌سازد تعداد بیشتری از امکانات طراحی در چارچوب محدویت‌های قابل تغییر و اصلاح را بکاوند."

سلستینو سودو نیز در سال ۱۹۹۲ طراحی مولد یا جنریتیو را "فرایند مورفوژنتیک استفاده از الگریتم‌ها" می‌خواند "الگوریتم‌هایی که ساختارشان بر اساس سیستم‌های غیر خطی شکل گرفته و به نتایج منحصر به فرد بی‌پایان و غیرقابل تکراری منتهی می‌شوند که به واسطه یک کدْ ایده به اجرا در آمده‌اند، کدْ ایده‌ای که ریشه در طبیعت دارد."

اگر بخواهیم یک مثال کلاسیک و واجد بعد تاریخی از طراحی مولد یا جنریتیو در چارچوب معماری بیاوریم، می‌توانیم به طرح پیشنهادی آن تینگ و لویی کان برای برج فیلادلفیا اشاره کنیم. بر قوام این طرح می‌توان معماری مولد یا جنریتیو را معماری‌ای خواند که هر کدام از اجزای آن در گستره‌ای میان خودمختاری و کنترل برآمده از طرح ایفای نقش می‌کنند و عملا ژنتیک فرم نهایی بر اساس نوسان اجزا میان این آزادی ذاتی و تقید طراحانه رقم می‌خورد.

انتهای پیام/