سرویس معماری هنرآنلاین : در تاریخ 20 دی ماه 1320 میرزا تقی‌خان امیرکبیر صدراعظم ایران در دوره ناصرالدین شاه قاجار، به دستور شاه به قتل رسید.

میرزا تقی‌خان فراهانی ملقب به امیرکبیر از بزرگترین و تاثیرگذار‌ترین رجال سیاسی دو قرن اخیر ایران و فرزند کربلایی محمد قربان فراهانی در سال ۱۳۲۳ هجری قمری در خانواده‌ای از طبقات پایین جامعه به دنیا آمد. پدرش که اهل روستای هزاوه شهرستان اراک بود در دربار قاجار‌ها آشپز بود و به همین واسطه با مقامات حشر و نشر داشت. میرزا تقی‌خان تحصیلات مقدماتی را زیر نظر پدرش آموخت. میرزا تقی در اوایل جوانی در سمت منشی قائم‌ مقام اول به خدمت مشغول شد و مورد عنایت این رجل سیاسی دانشمند قرار گرفت و بعد‌ها در دستگاه قائم ‌مقام دوم نیز مورد توجه واقع شد تا جایی که وی را همراه هیاتی سیاسی به روسیه فرستاد و در نامه‌ای در مورد هوش و نبوغ میرزا تقی‌خان چنین نوشت: خلاصه‌ این پسر خیلی ترقیات دارد و قوانین بزرگ به روزگار می‌‌گذارد. باش تا صبح دولتش بدمد. صبح دولتش دمید و از مهمترین دست آورد دوران صدارت سه سال و 45 روزه امیرکبیر نخستین مرکز آموزشی بود که از آن به اسم دانشگاه نوین ایران یاد می کنند.

دارالفنون تهران که هم اکنون در خیابان ناصرخسرو واقع و غیرفعال است، اولین مرکز کالج مانند ایران بود که به همت امیرکبیر بنا شد. ولی متاسفانه خود وی هیچگاه شاهد افتتاح آن نشد، چرا که نخستین دسته از اساتید به سرپرستی دکتر پولاک، دو روز پس از دستگیری و تبعید امیرکبیر به تهران رسیدند و طبیعتا با استقبال گرمی مواجه نشدند.

دارالفنون تهران در روز پنجم ربیع الاول ۱۲۶۸ هجری قمری، سیزده روز پیش از کشته شدن امیرکبیر و با حضور ناصر الدین شاه شروع به کار کرد. در آن زمان هفت معلم اتریشی، آموزش محصلینی را که اغلب از خانواده‌های مهم و بانفوذ بودند، بر عهده داشتند.

از نامه‌های به جا مانده از امیرکبیر و مندرجات روزنامه وقایع اتفاقیه و اسناد دیگر برمی آید در آغاز نام خاصی برای این واحد آموزشی در دست ساخت در نظر نگرفته بودند و از این بنا با عناوین مدرسه، مدرسه جدید، مکتب خانه پادشاهی، تعلیم خانه، معلم خانه و مدرسه نظامیه یاد شده است. در آخرین نامه‌ای که امیرکبیر به سفیر ایران در روسیه برای پیگیری جذب استادان اروپایی می‌نویسد، از این بنا به عنوان مدرسه نظامیه یاد می‌کند.

نقشه بنای دارالفنون تهران را میرزارضاخان مهندس طرح و محمدتقی معمارباشی احداث بنا را آغاز کرد. قسمت شرقی بنا در سال ۱۲۶۷ اتمام یافت. هشتاد سال پس از فعالیت و در سال ۱۳۰۸ (۱۳۴۸ قمری) ساختمان مدرسه به دستور اعتماد الدوله وزیر وقت معارف تخریب شد و ساختمان فعلی با نقشه مهندسی روسی ساخته شد. چهار طرف حیاط مدرسه را پنجاه اتاق احاطه کرده و در برابر آن‌ها ایوانی گسترده است. نخستین در ورودی مدرسه به سوی خیابان ارگ بود و در کنونی که در خیابان ناصرخسرو است بعد‌ها ساخته شد.

بعد از ورود به خیابان ناصر خسرو و گذر از ساختمان مخابرات به ساختمان آجری می‌رسیم که ساخت و فضایش توجه را جلب می‌کند. بعد از عبور از چند مغازه به دری بزرگ و چوبی با ستون و کاشیکاری‌های عهد قاجار برمی خوریم که بالای آن و در میان کاشی‌ها و و ستون‌هایی که در دو طرف قرار گرفته نوشته شده دارالفنون که در اصلی بوده و هنوز هم هست. کمی آن طرف‌تر در کوچکی است و آن طرف ترش در دیگری قرار دارد که همه متعلق به دارالفنون است.

مدرسه از شمال به میدان امام خمینی، از شرق به خیابان ناصر خسرو، از غرب به باب همایون مرتبط است و از هر طرف دری دارد که رو به خیابان‌های اطراف گشوده می‌شده است. به داخل راهرویی قدم می‌گذاریم که امروز با دیوارهای پلاستیکی تزیین شده‌اند و با چند پله به درون ساختمان راه پیدا می‌کنیم. در سمت راست راهروی دیگری قرار دارد که اتاق‌های موجود در آن همه متعلق به امور اداری، دفتری و آبدارخانه است که امروز به موزه آموزش و پرورش تبدیل شده است. بعد از گذر از این راهرو و اتاق دری کوچک به ساختمان اصلی و کلاس‌ها راه پیدا می‌کند.

بعد از چند پله به طرف پایین به داخل راهرویی قدم می‌گذاریم که در طبقه اول واقع شده. کلاس‌ها و تالار‌ها همه در دو طبقه رو به حیاط اصلی هستند. هر کلاس از ۳ پنجره برخوردار است که همه پنجره‌ها رو به حیاط باز می‌شوند. امروز این کلاس‌ها درب و داغون است، درهای شکسته و دیوارهایی که گچ‌هایش ریخته و پر از یادگاری‌نویسی منظره غم‌انگیزی ساخته است. در طرف دیگر راهرو حیاط خلوت قرار دارد. در انتهای هر راهرو به راه پله‌ای می‌رسیم که به طبقه دوم ختم می‌شود.

این کلاس‌ها چهار طرف این عمارت را به سوی حیاط مرکزی محاصره کرده‌اند و تعدادشان به ۳۰ یا کمی بیشتر می‌رسد. از درون حیاط اصلی که نگاه می‌کنیم شعاری زیبا نوشته شده است مثل "ز گهواره تا گور دانش بجوی" بر سر در قسمت شمالی حیاط مدرسه که ورودی اصلی به درون ساختمان کلاس هاست نوشته شده (هل یستوی الذین یعلمون و الذین لا یعلمون) بالکن و جایگاه زنگ، کاشی کاری سردر و سنگ‌های کنار آن را از سایر ورودی‌ها متمایز ساخته است. این زنگ هنوز هم در کنار ورودی و زیر بالکن آویزان است و کسانی که پا به دارالفنون و حیاط آن می‌گذارند زنگ را به صدا در می‌آورند تا روح شاگردان مدرسه دارالفنون از خواب بیدار شود.

این حیاط ۶ ورودی دارد. ورودی ضلع جنوبی مربوط به آمفی تا‌تر است که در طبقه اول قرار دارد، سالنی بزرگ که ظرفیت ۱۰۰ تا ۱۵۰ نفر را در خود دارد، در سمت راست سن مجسمه امیرکبیر در میان دکور شیشه‌ای قرار داشت که امروز دور تا دور آن را پوشانده‌اند و دارند سالن نمایش را مرمت و بازسازی می‌کنند. از این مجسمه نمونه دیگری نیز ساخته شد که فعلا معلوم نیست کجا می‌توان هر دو مجسمه را با چشم دید.

در روبروی سالن آمفی تئا‌تر نیز سالن دیگری قرار دارد که سالن غذاخوری و رستوارن بوده است و پشت آن نیز چاپخانه واقع شده است. در قسمت غرب و باب همایون راه پله‌ای است که آنجا را به طرف بالا هدایت می‌کرده و آبخوری سنگی که در انتهای طبقه اول و‌‌ همان قسمت باب همایون واقع شده از دیدنی‌های این مدرسه است.‌‌ همان آبخوری را که می‌آییم، به قسمت شمالی و حمام مدرسه می‌رسیم و اتاقی که به نظر می‌رسد به عنوان آبدارخانه استفاده می‌شده است.

کمی جلو‌تر حیاط دیگر مدرسه است که رو به خیابان و میدان توپخانه باز می‌شده است. آنقدر درهم و پیچ در پیچ و به هم مرتبط که وقتی قدم می‌زنی نمی‌دانی از کجا به کجا رفتی و الان کجا بودی. یکی از شاگردان دبیرستان دالفنون زیر گوشی گفت در سمت غرب مدرسه راهرویی است که به غورخانه می‌رسیده و ناصرالدین شاه از این راهرو وارد مدرسه می‌شده است تا نمایش ببیند.

حیاط اصلی با حوضی هشت ضلعی و آبی رنگ در وسط و درختان و درختچه‌هایی که به گفته راهنمای دارالفنون همه به دست مادر ناصرالدین شاه، مهدعلیا کاشته شده و راهنمای سنگ فرش شده که از هر ورودی به حیاط مرتبط می‌شود، جلوه و زیبایی دیگری را از هنر و معماری ایران در برابر دیدگان آشکار می‌سازد. در کنار این حوض و درختان زیبایش عکس‌های زیادی به یادگار مانده از معلمان و شاگردان بسیاری که اکنون در میان ما حضور ندارند، عکس‌هایی از دوران ناصری تا همین امروز.

سن دانش آموزان به هنگام ورود به دارالفنون تهران بین ۱۴ تا ۱۶سال بود البته برخی از افرادی که نفوذ بیشتری در دستگاه دولت داشتند با سنین بالاتری وارد مدرسه می‌شدند و شاگردانی که در درس‌هایشان نمره خوبی می‌گرفتند به اسم خلیفه درس یا دستیار معلم خوانده می‌شدند که به تدریس می‌پرداختند. مدت تحصیل دردارالفنون در ابتدا هفت سال بود که به مرور زمان به پنج و در ‌‌نهایت به چهار سال تبدیل شد. در آغاز کار مدرسه، هفت رشته درسی تدریس می‌شد که بعد‌ها رشته‌های دیگری مانند تاریخ، جغرافیا، نقشه کشی، طب سنتی، ریاضیات، زبان‌های فارسی، عربی، فرانسه و روسی اضافه شد.

تدریس در مدرسه از ساعت هشت صبح تا سه بعدازظهر بود و دانش آموختگان ناهار را در مدرسه به صورت رایگان صرف می‌کردند که عبارت بود از پلو خورشت، نان، پنیر، سبزی، یک کاسه آش، آبگوشت و دوغ. به علت حاکم بودن افکار نظامی بر این مجموعه، هزینه آن از بودجه نظامی تامین می‌شد. جالب است که بدانید بودجه اولیه دارالفنون هفت هزار و ۷۵۰ تومان بود. در سال‌های نخستین نیز به دانش آموزان مقرری پرداخت می‌شد و دانشجویان هر رشته دارای لباس یونیفرم مخصوص بودند که بیانگر رشته تحصیلی آنان بود. این لباس توسط خیاط مدرسه سالی دو بار در زمستان و تابستان برای دانش آموزان اندازه گیری می‌شد. نوع این لباس‌ها از نوع خارا (پارچه‌ای سبک) و برای لباس زمستانی از جنس ماهوت بود.

رشته‌های تحصیلی در دارالفنون تهران شامل هفت رشته پیاده نظام، سواره نظام، توپخانه، پزشکی و جراحی، داروسازی و کانی‌شناسی بود. کلاس‌های هر درس و هر رشته ثابت و مشخص بود. درس‌های عمومی نیز شامل زبان خارجی می‌شد که در ابتدا فرانسه بود و بعد روسی و انگلیسی هم تدریس می‌شد. معلمان ابتدایی زبان فرانسه افرادی چون ملکم خان، میرزا آقا، میرزا جعفر، محمد حسن خان قاجار و شیخ محسن خان بودند. برخی از آن‌ها در فرانسه این زبان را آموخته بودند. تمام رشته‌ها، درس تاریخ، جغرافی، ریاضی و زبان خارجه داشتند.

امروز دارالفنون‌گاه برای برپایی گرد همایی معلمان و شاگردان دبیرستان قدیمی دارالفنون باز می‌شود. قرار است این مکان به اولین موزه آموزش و پرورش در ایران تبدیل شود. کتاب‌ها و عکس‌ها و یادگاری‌ها جمع آوری شده و در برخی از کلاس‌ها قرار داده شده‌اند. بچه‌های دارالفنون که هنوز به این مدرسه عشق می‌ورزند منتظر‌ند روزی این مدرسه را‌‌ همان طور که در ابتدا بنا شده بود، سالم، استوار، زیبا و باشکوه ببینند. آن‌ها امیدوارند جنگ بین سازمان نوسازی، میراث فرهنگی و آموزش و پرورش که هر کدام بانی بازسازی مدرسه به شیوه خود هستند به اتمام برسد و درهای دالفنون به روی همه بازگردد. دارالفنونی که متعلق به ملت ایران است.

انتهای پیام/ افسانه شفیعی