سرویس معماری هنرآنلاین: مریم ارمغان دکترای معماری و استادیار دانشکده معماری دانشگاه آزاد قزوین که پیش از این درباره مفهوم خلوت و رابطه‌اش با شکل و نوع خانه‌های ایرانی تحقیقاتی کرده بود، این بار درباره تغییر فرهنگ زندگی و چگونگی تاثیر آن بر معماری خانه پژوهش می‌کند. گفت‌وگوی زیر درباره محتوای این پژوهش است.

رساله دکتری شما درباره معماری و فرهنگ زندگی در عمارت‌های اعیانی در دوره قاجاریه است بفرمایید چه شد که به این موضوع علاقه‌مند شدید؟

اغلب گزارش‌ها و مقالات درباره معماری دوره قاجاریه به توصیف شکل معماری دوره قاجار می‌پردازد. این معماری در مقالات یا رد شده و یا با ارزش جلوه داده شده است، اما دغدغه من شناسایی علت‌های تغییر معماری در طول دوره قاجاریه بود. موضوع اصلی این است که در شرح‌حال‌ها و سفرنامه‌های دوره قاجاریه تغییرات تدریجی را می‌توان ردیابی کرد. به ویژه در دوره ناصری و این دوره به خصوص اوج شرح‌حال‌نویسی در کشور ما است.

پرسش اصلی شما از این تحقیق چه بود؟

من می‌خواستم بدانم بین معماری خانه و فرهنگ زندگی چه رابطه‌ای برقرار است و تغییر فرهنگ زندگی چطور معماری خانه را تغییر می‌دهد.

کار پژوهش را از کجا آغاز کردید؟

تغییر معماری خانه را می‌شد در دو قسمت کالبد خانه و ساختار خانه بررسی کرد. کالبد خانه بیشتر متوجه شکل خانه است، اما ساختار خانه روابط بین فضاها را مورد توجه قرار می‌دهد. در واقع فرهنگ است که ساختار خانه را دگرگون می‌کند. من شما را به این نکته راهنمایی می‌کنم که باز تعریف زن در جامعه و در دوره قاجار برای من مسئله مهمی بود و تحقیقم را روی این موضوع بنا کردم.

معماری مهمترین ابزار سنجش مردمان یک جامعه است. وقتی راجع به این فرهنگ صحبت می‌کنیم می‌توانیم نشانه‌هایش را در زندگی روزمره جستجو کنیم. برای دستیابی به این فرهنگ می‌شود از فرهنگ ثبت شده زندگی آنها استفاده کرد و در دوره قاجار همانطور که گفتم شرح‌حال‌نویسی به اوج خود رسیده بود. عکس‌ها، نوشته‌ها و یادداشت‌‎ها منبع خیلی خوبی برای پژوهش من بودند.

نگاه شما به رابطه فرهنگ و معماری در پژوهش‌ها سابقه‌ای هم دارد؟

نظریات کلاسیکی در این زمینه وجود دارد. مثلا راپاپورت به دنبال نسبت دادن شکل معماری به فرهنگ زندگی است. او می‌گوید روش زندگی را می‌توان با یک سری آیتم‌ها تعریف کرد که شامل نیازهای اساسی، ساختار خانواده، جایگاه زن، محرمیت و روابط اجتماعی است. اگر بتوانیم روش زندگی را از کالبد معماری یا خانه بخوانیم، می‌توانیم به الگوهای کالبدی خانه پی ببریم. این الگوها همواره با فضاهای غالب تعریف نمی‌شوند. گاهی فضاها نیمه ثابت و الگوها انعطاف پذیر هستند. مثلا مبلمان می‌تواند تغییر کند و فضا تبدیل به فضایی دیگر شود. مکانی که در آن غذا خورده می‌شود شب، جای رختخواب‌هاست. یا فضاهای بی‌شکل و روابط نامرئی الگوهایی می‌سازد. فاصله بین انسان‌ها گاه از قواعد نامرئی تبعیت می‌کند. به این ترتیب نمی‌توانیم به الگوهای کالبدی پی ببریم مگر اینکه از شیوه زندگی آنها اطلاعی داشته باشیم.

چه اطلاعاتی از فرهنگ زندگی این دوره برای شما اهمیت داشت و این اطلاعات چگونه به شکل معماری راه می‌برد؟

درباره کالبد خانه و ساختار خانه صحبت کردم که بین این دو تفاوت وجود دارد. فاصله‌ای است بین نمایش خود و اینکه چه کسی می‌خواهم باشم و اینکه چه کسی هستم. نمایش خود می‌تواند خودش را در شکل معماری نمایش بدهد، اما در نهایت خود واقعی خودش را در ساختار معماری نمایش می‌دهد. سفر ناصرالدین شاه به فرهنگ آغازگاه خدمات نویی در ایران بوده است. در این دوره تمایل فزاینده‌ای برای تجملات بوده است. در سفرنامه الیویه در اوائل دوره قاجار به تعداد احشام، چارپایان و تعداد بالای زنان اشاره شده است. از اساسیه صحبتی نمی‌شود، اما در تصاویر می‌بینیم که مثلا در عمارت کامرانیه پر از اسباب و اثاثیه است و تعریف تجملات تغییر کرده است.

در این دوره افزایش تعداد اروپاییان در ایران را داریم به طوری که نیمه‌های قرن نوزده در حدود 150 نفر اروپایی در ایران اقامت داشتند و در دهه نود 800 و در سال 1900 به هزار نفر می‌رسد. افزایش آزادی زنان را داریم که یکی از دلایلش تعامل با اروپایی‌ها می‌تواند باشد و بالا رفتن آگاهی آنها. اگر سال 1290 و 1320 را مقایسه کنیم تفاوت اقتصادی زنان مشهود است. تنها یک و نیم درصد خانه‌های شهر متعلق به زنان بوده است ولی در سال 1320 به سه درصد می‌رسد که نشانه افزایش آزادی و ثروت زنان بوده است.

اندیشه‌های نوسازی و تغییر که منجر به انقلاب مشروطه شد در این دوره اتفاق می‌افتد. تغییر در آداب و رفتار را می‌توان اشاره کرد که منجر به تغییر در خلق و خو ایرانی‌ها می‌شود. حسرت فرنگ و تملق‌گویی در نوشته‌های عین‌السلطنه به وفور دیده می‌شود. در عین حال که این روحیه را نقد می‌کند. تملق‌گویی فراون بوده است. به طوری که می‌گفتند معیرالسلطنه شرقی و غربی و غیره. ورود ابزار زندگی مدرن به خانه‌های اعیان را داریم.

در خاطرات عزیزالسلطان درباره دوربین عکاسی و ظهور عکس و غیره صحبت می‌شود، اما در نهایت می‌شود گفت ابزار زندگی مدرن در کنار زندگی قرار می‌گیرد. در عکسی از این دوره، صندلی‌ها دور خانه چیده شده، اما در سوی دیگر همه روی زمین‌ها نشسته‌اند و دارد از آنها پذیرایی می‌شود. حتی این موضوع در پوشش زنان و مردان دیده می‌شود. تصویر انیس‌الدوله را داریم که روی آستین‌هایش حروف اول اسمش به لاتین نوشته شده است. یا تصویر دختر مظفرالدین شاه که تحت تاثیر مد حرم، لباسی بر تن کرده که الگو گرفته از لباس بالرین‌های اروپایی است، اما لباس بیرونی آنها کاملا با پوشش بر جای مانده بود. همه این‌ها نشان از تغییر سلیقه و تغییر شیوه زندگی دارد.

تغییرات اجتماعی را در این دوره چگونه بررسی می‌کنید؟

تغییرات اجتماعی و فرهنگی دیگری هم داریم مثل تضعیف فضاهای زنانه و مردانه که در مراسم روضه خانی مردان و زنان مجزا از هم نشسته‌اند و زنان با پوشش کامل دیده می‌شوند. دنیای زنان و مردان در دوره قاجار کاملا از هم جدا بوده است و تنها با توسط خوا جگان بوده که می‌توانستند با هم ارتباط بگیرند اما در این دوره کم کم جرقه ضعیفی از تغییر در مرزهای زنانه و مردانه دیده می‌شود به طوری که حضور زنان در فضاهای عمومی شهر را شاهد هستیم. البته حکومت با آزادی زنان مخالف بود. در دوره مظفرالدین شاه حرکت زنان در لاله زار ممنوع می‌شود و آنها را مجبور می‌کنند از یک سمت خیابان حرکت کنند.

زنان دوره قاجار از لحاظ مالی در چه وضعیتی به سر می‌بردند آیا وابسته بودن به خانواده اشرافی آنها را مقتدرتر و مستقل تر نمی‌کرد؟

زنان اگر ثروت شخصی هم داشتند همواره در سایه مردی زندگی می‌کردند و ضعیفه بودند. ولی در این دوره زنان به واسطه تعامل با اروپایی‌ها و مطالعه و تحصیل‌های ابتدایی و آگاهی ارتقاء پیدا می‌کنند. خانم نجم السلطنه مادر مصدق و خواهر شازده فرمانفرما نظارت موقوفه نجمیه را به فرزندان دختر می‌سپارند. این‌ها نمونه‌های کوچکی هستند. خاطرات تاج السلطنه را بخوانید، دائم این صحبت‌ها را می‌شنوید که چرا ما باید گوش به فرمان و مطیع باشیم در حالی که همه انسان‌ها برابر خلق شده‌اند.

تقریبا در اواخر دوره ناصرالدین شاه است که چند همسری مذموم می‌شود به طوری که در شرح حال عبدالله مستوفی آمده است وقتی به خواستگاری همسرش می‌رود یکی از شروط، این بوده که نباید همسر دیگری اختیار کند و یا در خانواده نصرت السلطنه با گرفتن همسر دیگر، آشوب‌های زیادی در زندگی وی ایجاد می‌شود. تا جایی که به صورت یک خانواده متمرکزتر باقی می‌ماند.

برگردیم به خانه‌های دوره قاجار. عمارت‌های دوره قاجار عمارت‌های وسیعی بودند دلیل این وسعت را در چه می‌دانید؟ نظام اقتصادی و یا الزامات شکل زندگی و روابط پیچیده اجتماعی؟

در میان اعیان قاجار ما با خانواده‌هایی گسترده روبروییم. فرمانفرما دویست و پانزده نفر خدم و اعضای خانواده داشته که در طول شبانه روز در این خانه‌ها زندگی می‌کرده‌اند. خانه‌های اعیان شامل چند اندرونی و بیرونی است که به واسطه اتاق خواجه به هم متصل می‌شوند. اختیار کردن همسر جدید یا ازدواج فرزندان باعث می‌شد که خانه توسعه پیدا کند در واقع خانه کالبد بسته نبوده و انعطاف پذیر بوده و رشد می‌کرده است. اندرونی‌ها بر اساس جایگاه زنان ساخته می‌شد.

ساختار خانواده این طور است که مرد مطلق‌العنان است و می‌تواند چند همسر اختیار کند. زنان و مردان از کودکی برای ازدواج آماده می‌شدند. تنها بودن زن ناپسند بوده و اگر همسرشان فوت می‌کرده باز باید ازدواج می‌کردند. نجم السلطنه دوبار دیگر بعد از مرگ همسرش ازدواج می‌کند. مرز پر رنگی بین زنان و مردان بوده است که این واسطه را خواجه‌ها پر می‌کردند. کودک خانواده اعیانی به لله و دایه سپرده می‌شد. تاج و السلطنه این رابطه را نقد می‌کند که الفت بیشتری بین ننه و فرزند وجود دارد تا مادر و فرزند و همین جا است که لزوم تحصیلات را برای مادران اشاره می‌کند.

ام‌الخاقان در نامه‌ای به فرمانفرما می‌نویسد، "خودت بهتر می‌دانی چون عقل من کمتر از تو می‌رسد" و این موضوع انگار پذیرفته شده است. البته همه زن‌ها تحصیلات مقدماتی داشته‌اند اما کار به جایی می‌رسد که فخرالدوله دخترمظفرالدین شاه از اوضاع سیاسی و اجتماعی جامعه به شدت مطلع است و می‌تواند در سرنوشت امین‌الدوله تاثیر‌گذار باشد.

کم کم در دوره قاجار ساختار خانواده متمرکز می‌شود که این در معماری خانه‌های آنها نمود پیدا می‌کند. پیش از آن اندورنی‌ها با نام پسر ارشد هر زنی مشخص می‌شد. قرار گرفتن اتاق خواجه که باعث می‌شده هیچ کس حق نداشته باشد به اندرونی برود مگر با اجازه خواجه نشانه مهمی در معماری دوره قاجار است.

شان اجتماعی هر فرد باعث می‌شد است نمای بیرونی تغییر کند. در کتاب‌ها خیلی از سردر آجری و سردر خشتی صحبت شده است. البته شخصی چون امین‌الضرب تمایل نداشته که ورودی خانه‌اش فاخر و نمایشی باشد، اما به هر حال ابهت خانه از سردر ورودی به نمایش گذاشته می‌شد. جدا سازی فضاها با سلسله مراتب بوده است. ابتدا هشتی و سپس بیرونی و بعد اتاق خواجه و پس از آن اندرونی و این فضاها کاملا جدا شده‌اند. صحبت این‌جا است که وقتی راجع به معماری قاجار صحبت می‌کنیم خیلی‌ها معماری آن را کارت پستالی می‌دانند و الگوهای غربی در آن رد یابی می‌کنند. ولی من فکر می‌کنم چطور ممکن است چیزی را وارد معماری کنیم ولی خواسته درونی‌ای برای آن وجود نداشته باشد؟ همین امروز خیلی‌ها نمای نئوکلاسیک را برای ساختمان‌هایشان استفاده می‌کنند. شاید دوست داریم در آینه‌ای خیالی خودمان را طور دیگری ببینم.

کمی بیشتر در مورد بازتعریف زن در این دوره و تغییرهای اساسی در معماری خانه بدهید. این تغییرات در جزییات نما و سردر و تزیینات دیده می‌شود همانطور که گفتید و یا ساختار کلی معماری را نیز تغییر می‌دهد؟

در تغییرات خانه ایرانی گاهی فقط شکل تغییر پیدا می‌کند مثل مبلمان و غیره یا عناصر سخت تر را دگرگون می‌کند. مثل تغییر چیدمان فضاها و کاهش عناصر سازنده فضاها، شکل گیری اتاق‌ها با کراکرد مشخص‌تر ولی آن چیزی که می‌شود گفت تکان آخر را می‌دهد، تغییر ساختار خانواده است که منجر به تغییر ساختار خانه می‌شود.

می‌توانید نمونه خانه‌های این دوره را مثال بزنید؟

در خانه سلطان بیگم تزیینات بته جقه‌ای می‌بینیم، اما در خانه قوام الدوله تصاویر زنان اروپایی به خانه اضافه می‌شود که در خانه امام جمعه اوج پیدا می‌کند و آنجا یکسر تصاویر زنان اروپایی به دیوارها دیده می‌شود. این تعامل ایرانی‌ها با اروپایی‌ها در زندگی و معماری این مردم تاثیر می‌گذارد و به همان نسبت ارتباط زیبایی و معنی کم می‌شود. مثلا مبلمان خیلی ساده بوده اما کم کم پر می‌شود تا می‌رسیم به عمارت کامرانیه که به قوی‌ترین شکلی متکلف است.

این صحبت‌ها را می‌توانیم در 5 خانه در تهران ببینیم. اول خانه نصیرالدوله که خانه ساده‌ای است. بعد عمارت مسعودیه که باغ نظامی کنارش قرار دارد. خانه قوام السلطنه و عمارت فرمانیه خانه‌های بعدی است. در خانه نصیرالدوله فضاها کاملا تفکیک شده است. در عمارت مسعودیه می‌توانیم اندرونی و باغ نظامیه و بیرونی را ببینیم. در عمارت فرمانیه اندرونی، فضای کار منشی‌ها و بیرونی را می‌بینیم و خانه قوام السلطنه فقط فضای کار و فضای زندگی را می‌بینیم و دیگر اندرونی و بیرونی نداریم و انگار از تعریف بیرون رفته است.

در مورد عمارت مشیرالدوله فضای کار و زندگی جدا نشده بلکه در طبقات جا گرفته. جداسازی‌ها در فضاهای عمارت نصیرالدوله یک میان فضا است. در خانه باغ مسعودیه توسط دیوارهای بلند است در باغ فرمانیه درختان و دیواره‌ها این جدا سازی را حمایت می‌کنند. درخانه قوام‌السلطنه اصلا تفکیکی نیست. قوام السلطنه یک همسر داشته و اندرونی و بیرونی معنی نداشته است. در خانه مشیرالدوله توسط یک راهرو جداسازی صورت گرفته است و در نهایت می‌توانیم به این برسیم که با تعریف زن در خانواده خانه نیز متفاوت می‌شود و زن‌ها مخاطب این فضاها قرار می‌گیرند. وجود و لزوم خواجه‌ها از بین می‌رود، مرزها محکم نیست و اندرونی و بیرونی بی‌معنی می‌شود.

به نظر شما می‌توان تغییر فرهنگ زندگی را در وضعیت امروز نیز ردیابی کرد و نشانه‌هایش را تغییر فرم و شکل معماری امروزی پی گرفت؟

این دوره هم می‌شود چنین بررسی را در مورد تغییر کالبد معماری دید. وقتی می‌توانیم درباره شیوه زندگی و فرهنگ صحبت کنیم که نیروها و عوامل شکل‌دهنده آن را بشناسیم. درواقع زندگی روزمره انسان‌هایی که هر روز معماری را زندگی می‌کنند بشناسیم.

شما معتقدید تنها زمانی می‌توان به بررسی تغییرات در شکل معماری نظر کرد که زمان از آن گذشته باشد؟ منظور اینکه ما امروز نمی‌توانیم این بررسی را در شکل معماری انجام دهیم چون در درون آن زندگی می‌کنیم و برای ما قابل درک نیست؟

خیر، چون به قدری درگیر سنت‌های جدید هستیم که قدرت تشخیص نداریم. در این دوزه هم می‌توان به بررسی تغییرات در معماری پرداخت، اما باید توجه داشت گاهی به قدری در زندگی روزمره حل می‌شویم که امکان شناسایی سنت‌ها، الگوها و شیوه‌های جدیدی که هر روز در حال ساختشان هستیم نداریم. اگر به بررسی شکل و فرم معماری بپردازیم می‌بایست ارتباط آن را با اوضاع اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و... ببینیم.

انتهای پیام/

افسانه شفیعی