سرویس معماری هنرآنلاین : جلسه این هفته انسان‌شناسی و فرهنگ با نمایش فیلم "خانه ایوب" ساخته فرشاد فداییان آغاز شد که درباره زندگی ساده یک خانواده روستایی در گیلان بود. پس از آن منیژه غزنویان انسان‌شناس جلسه را با توضیحاتی درباره فیلم شروع کرد و گفت: در این فیلم یک خانه روستایی به تصویر کشیده می‌شود در حالی که موضوع جلسه ما درباره شهر است و من می‌خواهم دلیل این انتخاب را توضیح بدهم.

وی ادامه داد: یکی از ویژگی‌هایی که کمک می‌کند ما درک درستی از موضوع داشته باشیم نمونه‌هایی است که انتخاب می‌کنیم و وقتی دو سوی متضاد را می‌بینیم تفاوت‌ها را بهتر درک می‌کنیم. این فیلم در سال ۸۴ ساخته شده است و احتمالا اگر امروز به این روستا بروید همه چیز متفاوت شده است. فرشاد فداییان رویکردی ویژه نسبت به خانه دارد و مجموعه‌ای ساخته است به نام خانه‌ها و زندگی‌ها با محوریت خانه که گوشه‌هایی از فرهنگ ایران را ثبت کرده است. از کارهای دیگر وی مهمانخانه عذرا، بار دیگر آن خانه و غیره.

غزنویان افزود: نکته قابل توجه نگاه این فیلمساز مستند این است که به دنبال رویداد و اتفاق خاصی نیستند و فیلم‌هایشان داستان ویژه‌ای ندارد. تقسیم کار در این فیلم به خوبی نشان داده شده بود. فضای کار از فضای تفریح جدا نبود، همانطور که زمان کار و زمان تفریح و استراحت جدا نبود آن طور که مدرنتیه سعی دارد این فضا‌ها را برای ما شکل بدهد. خانواده در این فیلم یک در عین حال یک واحد اقتصادی نیز بود.

وی ادامه داد: معیشت در این خانواده در شکل معماری آن‌ها تاثیر گذاشته بود و خانه‌های پیرامونی جایی برای کرم ابریشم و مکان‌هایی برای نگه داری حیوانات را ساخته بود. به جای اینکه منابع به داخل خانه بیاید انسان‌ها به سمت آن حرکت می‌کردند. مثلا زن برای شستن ظروف به سمت رودخانه می‌رفت و گاهی ما فراموش می‌کنیم در کنار هم قرار گرفتن آب و آتش دو عنصر متضاد چقدر زمان برده تا بشر بتواند این دو را در آشپزخانه کنار هم قرار بدهد. رفاهی که در خانه‌های شهری داریم مفهومی کاملا جدید است. وسایل در این خانه ساده و کاربردی بود و غذا خوردن و استراحت در فضاهای نیمه باز صورت می‌گرفت.

وی در پایان تاکید کرد: من مدام داشتم فکر می‌کردم "خانه ایوب" تا کجا ادامه دارد؟ چون برای رفتن به فضای بیرون تنها کافی بود کفش بپوشند. فضای درونی و بیرونی در این خانه در هم تنیده شده بود چیزی که متفاوت است از تجربه فضاهای درونی و بیرونی در خانه‌های شهری که ما تجربه کرده‌ایم.

در ادامه جلسه دکتر سیدمحسن حبیبی معمار و شهرساز پیرامون دگردیسی پایانی و مفهوم شهر به سخنرانی پرداخت و گفت: آن چیزی که فضا را تعریف می‌کند، انسان است. در فیلم "خانه ایوب" بحث سکونت هایدگر به زیبایی ترسیم شد. تقسیم کار فوق‌العاده‌ای در این خانه در جریان بود. کار شگرف و سختی که این آدم‌ها انجام می‌دادند عالی به نظر می‌رسد که وقتی خودم را در آن شرایط قرار می‌دادم حس می‌کردم در توانم نیست. اما ما با سه گانه فضا مکان و زمان مواجه هستیم. مکان می‌تواند ثابت باشد اما زمان و فضا عوض می‌شوند و مفهوم مکان را تغییر می‌دهند.

وی ادامه داد: این سه‌گانه با سه‌گانه دیگری تعریف می‌شود که مهارت تخریب، مهارت حفاظت و مهارت ساخت است که به جرات می‌توانم بگویم این سه گانه را از دست داده‌ایم. باید بگویم چیزی به نام معماری سنتی نداریم و آنچه داریم سنت معماری است که همیشه تاریخ با نوع آوری و ابداع مواجه است. آن تخریبی که در معماری ما صورت می‌گرفته است، همیشه برای این بوده که چیزی بهتر جای آن قرار بگیرد.

حبیبی اشاره کرد: سه‌گانه دیگری در زبان فارسی است که یاد گرفتن، یاد دادن و یاد آوردن نام دارد. همیشه یاد می‌گیریم که یاد بدهیم و به یاد بیارویم که در اینجا بحث خاطره مطرح می‌شود. این فیلم برای من نوستالژیک بود. شاید برای شما نبود چون ما به شما این را یاد ندادیم.

وی در ادامه سخنانش به موضوع شهر پرداخت و گفت: تجربه شهر در واقع حکایت از مدنیتی است که همواره دگرگون شده تا به ما رسیده است. ما با یک مفهوم پایایی و زمانی و دوام در زمان مواجه هستیم. در اینجا برای درک بهتر مسئله‌ام مجبور هستم از واژگان غربی استفاده کنم چون در زبان فارسی ما با یک واژه به شهر رو به روییم.

وی ادامه داد: من از دوران تاریج جدید انسان یعنی دوران قرون وسطی آغاز می‌کنم. در آن زمان شهری است که ۲۰۰ سال براش به وجود آمدن آن تلاش می‌شود تا در دل فئودالیته مکانی ایجاد شود که به آن بورگ یا شهر می‌گوییم. مقصد همه شهر‌های اروپایی به بورگ می‌رسد. آنچه از جنبش کسب حقوق مدنی می‌دانیم به بورگ می‌رسد. در این شهر هنوز مثالش را از آسمان می‌گیرد. در یک رابطه پیوسته با طبیعیت است با اینکه دیوار کشیده و خودش را از آن جدا کرده است.

وی درباره دومین شهر مدرن بعد از تاریخ رنسانس گفت و افزود: دومین شهر بعد رنساس شهری آرمانی و کمال گرا است. شهر سوم سیتی است که انقلاب فنی و صنعتی باعث پیدایش آن می‌شود. این شهر شهر پویایی است که دو قرن طول می‌کشد و از شروع قرن نوزده و قرن بیستم و با یک دگردیسی به نام اربن حکایت خودش را به پایان می‌رساند. چهارمین شهر از سده قرن بیستم شروع شده و دارد در قرن بیست و یکم خودش را نشان می‌دهد. این شهر متاپول نام دارد.

حبیبی گفت: در هر کدام از این شهر‌ها رفتار‌ها و هنجارهای انسانی متفاوت می‌شود. در شهر اول که این فیلم خیلی آن فضا را در نظر آورد، همه چیز در تماس با انسان است. انسان با همه حواس آن را درک می‌کند. توده‌ها هستند که شهر را می‌سازند، گذر و خانه جدایی ناپذیر ند. در این گذر‌ها است که همه اطلاعات شهر از آن رد می‌شود. همه چیز ش ملموس است. بنابراین وقتی نگاه می‌کنیم فضای خصوصی و عمومی در هم تنیده‌اند و آدمی با جز جز شهر در تماس است.

وی ادامه داد: شهر دوم با اولین انقلاب فرهنگی شکل می‌گیرد و چار چوب شهر اول را در هم می‌شکند و فضای ارتباطی و رابطه‌ای و مکانی را به هم می‌ریزد. فضا فضای نمایش است که با معماری تعریف می‌شود. همه چیز آن از خط زمین وآسمان تعریف شده و ترسیم شده است. نگاه کنید به کارهایی که داوینچی یا مارتینی ترسیم می‌کنند تا شهر رنسانس را تعریف کرده و برسد به کارهای باروک. این شهر فضای نمایش است که غلبه دید بر سایر حواس را تشدید می‌کند. در این دوره میدان خودش را تعریف می‌کند، خیابان و غیره خودشان را تعریف می‌کنند. تمام فضاهای این دو شهر در انقلاب صنعتی از هم می‌گسلند.

حبیبی گفت: انقلاب فنی و علمی همه چیز را دگرگون می‌کند و فضای جنبش و حرکت ایجاد می‌شود. در آغاز ممکن است نباشد اما در پایان چنین است. شهر در این دوره آشفته و بی‌نظم تلقی می‌شود. انواع ایدال‌ها براش تعریف می‌شود. شهر دگردیسی کامل پیدا می‌کند. بهترین مثال از شهر سوم تراژدی "فاوست" است. این شهر در‌‌ همان آغازش به دور دست‌ها ره می‌برد. خط آهن و جاده مفهوم شهر را دگرگون می‌کند. چشم‌هایی که به کافه نگاه می‌کنند در پاریس هوسمان نشان داده می‌شود. شهر یک بزرگ شدن نا‌آگانه را تجربه می‌کند. در عمل تسلیم این بزرگ شدن می‌شود.

وی افزود: شروع قرن بیستم جعل واژه می‌شود. برای اولین بار با واژه اربن مواجه می‌شویم. مجموعه شهری یا کلانشهر. در همین دوران است که زیمل پیشگویانه کلانشهر و حیات ذهنی را می‌نویسد. از فرد انسانی می‌نویسد که به هیچ نوع در رفتار و هنجار‌ها با آدم شهر قبلی شبیه نیست. پیاده رو در مفهوم جدیدش مطرح می‌شود، میدان‌ها گره‌های ترافیکی می‌شوند. آنچه بالزاک تعریف می‌کرد و ترکیبی از شهر‌های کوچیک کنار هم نشان می‌داد را مقایسه کیند با آنچه زولا تعریف می‌کند. او اربن را تعریف می‌کند.

حبیبی گفت: وقتی نگاه می‌کنیم مفهوم شهر با حرکت و سرعت تعریف می‌شود. حرکت به نقاشی راه پیدا می‌کند و کوبیسم را می‌سازد. فیلم "متروپلیس" را نگاه کنید. شروع قرن بیست ساخته می‌شود اما الان داریم آن را زندگی می‌کنیم. در متروپولیس فضای مصرف و جشن‌های مصرف در آن برقرار می‌شود. رابطه اطلاعات در این شهر دگرگون می‌شود. اطلاع رسانه‌ای می‌شود، روزنامه هست، تلفن و تلویزیون. درنتیجه دیگر تماس وجود ندارد. نظام‌های نرم تری کاربست پیدا می‌کنند تا اطلاعات را در مقیاس جهانی رد و بدل کند.

وی ادامه داد: نظریه پردازان به خوبی شهر را با چهار عملکرد تعریف می‌کنند. مسکن، کار، آمد و شد، اوقات فراغت. شهر تکه تکه می‌شود و چیز که این‌ها را به هم می‌دوزد، جنبش و حرکت است. مفهومی که از شهر کهن داشتیم در اینجا دگرگون می‌شود و فضای نمایشی هم با مفهوم سرعت خودش را نشان می‌دهد.

حبیبی با اشاره به اینکه در اربن رابطه مرکز و حومه به هم می‌ریزد، ادامه داد: اربن حتی رابطه مرکز و حومه را عکس هم می‌کند و این حومه هست که اهمیت پیدا می‌کند در برخی مواقع. در سیتی و بورد همیشه مرکز پیرامون و حومه را تعریف می‌کند اما اینجا حومه مرکز را تعریف می‌کند. پیرامون و حریم و حاشیه همه به هم می‌ریزد. چون رابطه شهری در همه جا حضور پیدا کرده است با دگرگونی در مفهوم فاصله. در همین تهران مفهوم فاصله از بین رفته است. با اتومیبل، ترن و رابطه حومه و مرکز به هم ریخته و ما در آغاز اربن هستیم.

وی ادامه داد: وقتی نگاه می‌کنیم در اربن دو گانه‌ها حضور دارند. دوگانه ترد و جذب یا انحصار. وقتی نگاه می‌کنیم می‌بینیم در اربن ما با مقوله‌ای رو به رو هستیم که من نامش را پروتز می‌گذارم. اگر یادتان باشد روزگاری مردم دندان طلا می‌گذاشتند و هر کس دندان طلای بیشتری داشت نیش بازتری هم داشت. الان در تهران معماری به سمت پروتز رفته است که با زمین هماهنگ نیست و می‌تواند مقوله‌ای جهانی باشد. بنابراین شهرسازی و معماری پروتز است. من شما را ارجاع می‌دهم به دریاچه خلیج فارس در منطقه ۲۲، ساختمان بانک ملت در شریعتی، برج میلاد و نمونه‌های دیگر. این‌ها پروتز‌هایی هستند که اربن را مطرح می‌کند. شهر بی‌شناسه. الان ما در آغازش قرار داریم. البته دبی از ما جلو افتاده است. حبیبی اظهار داشت: شهرداری تلاش دارد سلسله مراتب را حفظ کند و حریم خودش را حومه را مشخص کند، اما نمی‌تواند چون ذهنش هنوز در سیتی است در حالی که ساختار اربن است اما اینجا حریم‌ها دیافراگم هستند و در هم فرو رفته‌اند.

وی افزود: رفتارهای اربن است. در اینجا فرد پرسه زن است، در شتاب است، حساب گر است، دل زده است و تنها مامن که به آن فرار می‌کند، سلول است. ما معمارا آن را برای شما هر روزکوچیک‌تر می‌کنیم. بین کلانشهر و سلول پاردوکس است. در‌‌ همان زمانی که کلانشهر دارد به بی‌‌‌نهایت خود می‌رسد، مفهوم محله شکل می‌گیرد. تمام ارتباط‌ها گسسته شده اما ارتباط‌ها وجود دارد. این محله در خود نیست بلکه برای خود است. دیگری از آن عبور می‌کند.

این شهرساز ادامه داد: در سه دهه آخر قرن بیستم اتفاق دیگری افتاد که شما‌ها از من بیشتر در آن هستید و آن مرگ فاصله بود که رقم خورد. حمل و نقل فاصله را کوتاه می‌کند ولی انقلاب التکرونیکی مرگ فاصله را اعلام کرد. استحاله عجیب غریب شکل می‌گیرد و هم زمانی امور ناهمزمان اتفاق می‌افتد. شبکه اجتماعی چارچوب ارتباطات انسان و شهروند را عوض کرده است. مرگ فاصله شما باعث شده در یک جا که قرار می‌گیرید با مکان‌های مختلف در تماس باشید. برای اولین بار در اینجا انسان نقش فرا متنی پیدا می‌کند. یعنی در متن متفاوت معانی متفاوت به او می‌دهند.

وی افزود: شما در مکان‌های مختلف حضور مجازی دارید. در اربن همیشه پرتاب به سوی آینده بودیم. اینجا فضای کانکشن است که با یک کلیک وارد دنیای دیگری می‌شوید. شهر در عین متمرکز بودن نامتمرکز است. هر جایی می‌تواند مرکز باشد و هر جایی فضای رویداد است که عین موج می‌آید و می‌رود. حباب است.

حبیبی تاکید کرد: این فضای تازه فضای متاپول است. هنوز برای ما ذره‌هایی از آن پیدا شده. برای کشورهایی که متروپول را پیدا کردند سریع‌تر است. جهان‌های موازی کنار هم قرار گرفته‌اند. متروپول یکسان سازی را مطرح می‌کرد اما متاپول دارد شناسه‌اش را بر تفاوت‌ها می‌گذارد که در جهان شبکه‌ای خودش را نشان می‌دهد. جهان‌های موازی در حال هم نشینی هستند که به راحتی می‌شود در آن گم شد و حضور پیدا کرد. مرگ فاصله معنای دیگری می‌آورد و آن فشردگی زمان است. در متاپول دیگر برای فعالیت فضایی ساخته نمی‌شود. شما بیرون می‌آیید برای اوقات فراغت و رویداد. می‌آیید بیرون که دیگری را ببینید. شاید که فضای کانکشن و ارتباط بار دیگر نیاز دارد با تمام حواس درک شود.

وی گفت: در این فضا فرهنگ غالبی وجود ندارد. در چند فرهنگی بودنش تعریف می‌شود. اشتراک فرهنگ به ارتباط پذیر کردن فرهنگ قرار می‌گیرد. همه افراد منبع تولید اطلاعات هستد. رسانه‌های عمودی جای خود را به رسانه افقی می‌دهد، شهروند، هم بازیگر است و هم تماشاگر. یادداشت‌های الکترونیکی فضا را تعریف می‌کند و باز‌شناسی می‌شود. فضای شهری جزیی از زندگی بازیگر شهری می‌شود.

در ادامه جلسه نیز مریم ارمغان دکتری معماری درباره معماری و فرهنگ زندگی در دوره قاجار توضیحاتی ارائه داد. در پایان ناصر فکوهی به پاس زحماتی که دکتر سیدمحسن حبیبی در طول زندگی و در راه علم و آگاهی کشیده است، در مراسمی از وی تقدیر به عمل آورد.

انتهای پیام/