سرویس معماری هنرآنلاین: نشست تخصصی مسجد و بناهای مذهبی در فرهنگستان هنر برگزار شد. در این نشست سیدمحمد بهشتی رییس پژوهشکده میراث فرهنگی ضمن اشاره به جزوه‌ای که خود درباره مساجد نوشته گفت: در تاریخ معماری بعد از اسلام مهمترین بنایی که تمام تجربیات دوران اسلامی در آن نمود پیدا کرده مسجد است. مسجد تنها این مکان را نمایندگی نمی‌کند بلکه تاریخ معماری ما را نیز نمایندگی می‌کند. در طول سالیان دراز تحول ماهوی در کیفیت عملکرد آن اتفاق نیفتاده است چون برپایه نمار بنا شده است اما در هر مرحله‌ای تکمیل‌تر شده است. همچون مسجد جامع اصفهان که همچون گل شکفته شده و گل در هر دوره‌ای به خودی خود تکمیل است. بسیاری از سوالات ما درباره مسجد با تامل بر مسجد جامع اصفهان قابل پاسخگویی است. در این مسجد هر بار که توانایی‌ای بر توانمندی‌های ما افزوده شده است، بر آن افزوده‌ایم.

وی ادامه داد: بهتر آن است که اصل مسجد را اهمیت بدهیم حال اگر توانستیم به فرع آن نیز بپردازیم. من نمی‌خواهم بدگویی مسجدهای جدید را بکنم اما می‌خواهم به این نکته اشاره کنم که همیشه آن چیزی که در آینه می‌بینیم قابل اصلاح نیست بلکه باید آن چیزی را اصلاح کنیم که روبه روی آینه ایستاده است. در طول 1300 سال و تقریبا تا دوره رضاشاه مهمترین دلیل برپایی مسجد نماز بوده است و نه اکتفا به ظاهر اما همه مومنین با نماز به نوعی به معراج دعوت می‌شوند و برای این دعوت است که تزیینات انجام می‌شود و نوعی از معماری شکل می‌گیرد که خاص ایرانی‌ها است. حال اگر ما همان انسان‌ها هستیم همان شیوه‌ای را دنبال می‌کنیم که 1300 سال دنبال شده است و در آن تجربه داریم نباید خودمان را دور بزنیم و دخل و تصرف در ماهیت آن بدهیم.

وی افزود: انسان امروزی قرائتش از دین تغییر کرده است و مسجد را برای اجتماع مسلمین دنبال می‌کند و نه برای اقامه نماز، برای همین مساجد امروزی بیشتر محلی برای اجتماع مسلمین است و در کنارش جایگاهی هم برای نماز اختصاص داده شده است. پس بهتر است آن چیزی را که روبه روی آینه ایستاده اصلاح کنیم و اگر بپرسد تزیینات لازم است یا خیر باید پاسخ گفت خیر. هرگاه ضرورت آن را احساس کردید آن موقع تزیینات ضروری است. تا زمانی که انسان گرسنه نیست می‌پرسد آیا باید غذا خورد؟ وگرنه اگر گرسنه باشد از ضرورت خوردن نمی‌پرسد.

حمید عجمی معلی خوشنویس معاصر نیز در این جلسه گفت: من اهل هنر هستم و بی‌تکلف و با لباس معمولی آمده‌ام و مثل باقی هنرمندان درد دارم و دردم، درد خودی‌هاست. روزگاری پدر زنم از من پرسید چه کاره‌ای و گفتم هنرمند و وی پاسخ داد پس سرت گرم است. این سخن امروز از طرف طبقه فرهیخته جامعه شنیده می‌شود. طبقه پزشکان چیزی درباره خوشنویسی نمی‌دانند چون خوشنویسی جایگاه خودش را در مملکت ما از دست داده است. اما روی سخن من با معماران است که آنها نیز خوشنویسی را به فراموشی سپرده‌اند و اگر بکار می‌گیرند بیشتر برای تزیین استفاده می‌کنند و همان نگاه سرگرمی را به آن دارند.

وی ادامه داد: شیخ محی‌الدین می‌گوید مسیح به جسمانیت آن است که معجزه است و وقتی بدن خودش معجزه باشد شمایل قدسی پیدا می‌کند اما پیامبر اسلام به امی و بی‌سواد بودنش معجزه است در دوره جاهلیت پیامبر با کلام با آنها سخن گفت چون پیامبر در مقام شفاهیات است و یاران از فراغ وی است که به کتابت رجوع می‌کنند. فراغ مکتوب را به دنبال می‌آورد و خوشنویسی حاصل فراغ است. فراغ بشر از معرفت و حقیقت. اما نگاه معماران این است که خوشنویسی یک تزیین است و همواره به دنبال آن هستند تا این تزیین را از میان بردارند. هیچ خطی پیدا نمی‌کنید که اتود داشته باشد چون خوشنویسی هنری شهودی برای ایرانیان بوده است. من از معماران می‌خواهم که به این هنر و چرایی آن بیشتر توجه کنند تا ماهیت خوشنویسی در معماری مساجد را بهتر درک کنند و آن را با تزیین یکی نگیرند.

در ادامه جلسه امیر مازیار دانش آموخته فلسفه نیز با اشاره به کتاب "هنر اسلام" از بورکهارت متفکر سنت‌گرای قرن پیش گفت: بورکهارت در این کتاب در پاسخ سوال اسلام چیست؟ می‌گوید به بناهای اسلامی رجوع باید کرد. چون بناهای اسلامی آینه تمام نمای اسلام هستند. همه عناصر مساجد وام گرفته از معماری پیش از خود است و در متون مقدس نیز دستوری برای چگونه ساختن مسجد نداریم پس چگونه است که آینه تمام نمای اسلام است؟

وی ادامه داد: سنت اسلام چیزی است که به همه عناصر شکل می‌دهد. سنت امر باطنی و مکانیزم‌های ظهور آن حقیقت است که در بناهای مذهبی تجلی پیدا می‌کند. اگر نخواهیم سنت را بپذیرم وارد عصر تاریخ‌نگاری جدید می‌شویم که با هگل آغاز شد و شامل هنر و تاریخ است. هویت‌های کلان‌تری هست که شکل دهنده آثار هستند. یعنی در هر جامعه فرهنگ وجود دارد. فرهنگ هر جامعه مولف حقیقی آثار هنری اشخاص است. بناهای تاریخی و مساجد تجلی و ظهور این فرهنگ هستند. که مساوی اسلام هم نیست. اسلام قرائت‌پذیر است. امروز مردم خواهان تغییر در فرم هستند. می‌خواهند فرم مسجد از آنچه بوده جدا شود. اما نمی‌توانند فرمی پیدا کنند که نیازهای امروزی شان را از مسجد برطرف کند.

در بخش دوم جلسه مهدی حجت که پروژه مسجد برج میلاد را بر عهده دارد به سخنرانی پرداخت و گفت: ما همه مسلمانیم اما اگر واقعی نگاه کنیم می‌بینیم که خیلی از ماها خیلی وقت است به مسجد نرفته‌ایم. عبادت کردن به نماز خواندن هم نیست. پس دانشگاه نیز یک نوع مسجد است.

همه جا مسجد است. باید کیفیت حضور معنا را جستجو کرد. مسجد زندگی محور است و مسئله‌اش ایجاد معنی است. پیامبر در یکی از آیه‌ها به مسجدی اشاره کرده است و این اشاره جزو معدود جاهایی است که از مسجد سخن گفته اما گفته است مسجد زرار را خراب کنید. چون اساس تقوی در آن اتفاق نمی‌افتد.

وی ادامه داد: تقوای اسلامی فرم خودش را هم آورده است. حال اگر می‌خواهیم از آن فرم جدا شویم باید در نظر بگیرم که باید مردم بفهمند این مکان مسجد است. اگر نفهمند ما از آنچه می‌خواستیم دور شده‌ایم. مثلا مسجد هفت تیر با پلان دایره‌ای‌اش اصلا نمی‌تواند تمرکز نمازگزار را فراهم کند. سر و صدای خیابان و رفت و آمد مردم از بیرون دیده می‌شود. جایی برای تکیه زدن نیست و خلاصه فرم ظاهری‌اش به گونه ایست که مردم اصلا متوجه مسجد بودن آن نمی‌شوند.

وی در ادامه طراحی مسجد برج میلاد را تشریح کرد و افزود: معمار ساختمان نمی‌سازد بلکه فضا می‌سازد و برای ساختن فضا مجاز است از هر متریالی استفاده کند. من معتقدم مسجد نه لباس و نه فضاست، بلکه پوستی است که هویت اسلامی ایرانی ما را می سازد.

در ادامه جلسه نیز رضا دانشمیر و کاترین اسپریدونف پروژه مسجد چهارراه ولی عصر را تشریح کردند و از معماری آن به عنوان مسجدی مدرن دفاع کردند.

کاترین اسپریدونف گفت: من می‌خواستم مردم را با مسجد یک بار دیگر آشتی بدهم طوری که قداست و عملکرد آن نیز از بین نرود و با محیط اطراف خود نیز سازگاری ایجاد کند و فکر می‌کنم خیلی‌ها دوست دارند در آن باشند و جایی می‌شود که همه طیف‌های اجتماع را به خود می‌کشد. و برای طراحی این مسجد نیز تکیه‌ام به کتاب‌های مذهبی و احادیثی بوده است که در اختیار داریم.

دکتر اسلامی نیز در نقد این مسجد مدرن گفت: مسجد متعلق به طراح نیست بلکه متعلق به مردم است. مردم باید قسمتی از وجود خود را در آن ببینند. مردم در حال تغییر هستند اما یک بنیادهایی هم دارند و خیلی نمی‌توان مسجدی فرمال برای آنها ساخت و انتظار داشت با آن ارتباط برقرار کنند. این مسجد جای خوبی نبوده و اگر نام مسجد نداشت معماری فوق‌العاده‌ای دارد. شما عبادت را خیلی فردی دیده‌اید در حالی که مسجد جای اقامه نماز جماعت است و باید بی‌تکلف و راحت باشد.

در مسجد روح، احساس و عقل با هم هماهنگ و متمرکز و فعال می‌شود. اما چنین مسجدی به سرعت به سمت فضاهای توریسی و فرهنگی رفته است و عملکردی شده است. مسجد نه تنها فضا نیست بلکه لباس هم نیست مسجد پوستی است که هویت ما را شکل می‌دهد.

انتهای پیام/