یکی از اقداماتی که در سازمان زیباسازی شهر تهران انجام شد این بود که شهرداری به جای اقدامات شتابزده، کمیتگرا و لجامگسیخته که فقط به نیازهای آنی شهر و شهروندان پاسخ میداد، شهری بسازد تا انسان پیاده در آن تعریف شده و بتواند برای لذت بردن از فضای شهری زمان و مکان داشته باشد.
معاون اجرایی سازمان عمران شهرداری تهران هم درباره تغییرات دیگر میدان امام حسین (ع) گفته بود: با اتمام طرح زیرگذر برای دور میدان امام حسین (ع) پلت فورمی همراه باشان اسم این میدان در نظر گرفته شده است که به نوعی نمادی از شهرسازی اسلامی است.
البته بلافاصله واکنشهایی هم در مورد این طرح رخ داد. از جمله مهدی چمران در جلسه ۲۶ اردیبهشت ۹۱ شورای شهر تهران با اشاره به طرح پیاده راه سازی میدان امام حسین (ع) تا میدان شهدا گفت: مدیریت شهری میخواهد این طرح را به بهانه مراسمهای آئینی و مذهبی اجرایی کند، اما ما نمیتوانیم به دستههای سینه زنی خود بگوییم کجا سینه بزنند یا کجا سینه نزنند. آنها سنتهای سالهای گذشته خود را اجرا میکنند. پیش از این درگذشتههای دور در این محل کارخانه مشروب سازی بوده، شایسته نیست این مکان را برای مراسمهای آیینی در نظر بگیریم. (روزنامه کیهان ـ شماره ۲۰۲۱۰)
در آذر همان سال هم یادداشتی با امضای سلمانی در فضای مجازی منتشر شد با این مقدمه که: "پیاده راه میدان شهدا به میدان امام حسین (علیه السلام) کلید خورد و شروع شد باز هم در سکوت. جالب آنجا که ابتدا (حدود دوماه پیش) هیچ تصویری از آینده این پروژه نیافتیم و پس از سر و صداها و احضار شهردار به شورای شهر و این همه، دو تصویر در اینترنت پیدا شد و دو عکس هم که در میدان زدند، آن هم چه تصاویری؟ تصاویری بسیار مبتدی و اولیه. اگر شهرداری این پروژه را با این چند تصویر ابتدایی فهمیده است و تایید کرده است که خوشا به احوال طراحانش و بدا به حال مردمی که زندگیشان با طرحهایی در این سطح درگیر است."
حالا بعد از دو سال و چند ماه از آغاز بلندپروازانه پروژه، میتوان بیاینکه محکوم به عجولی باشیم، به برآوردی تازه از این طرح بپردازیم. طرحی که هنوز نتوانسته است افکار عمومی و نظر صاحب نظران معماری و شهرسازی و بالاخص اهالی هنر را اقناع کند. هفته گذشته به بهانه دیدن طرح حجمی عاشورا که با الهام از نگاره عصر عاشورای محمود فرشچیان و توسط سیاوش سلیمی در میانه این میدان ساخته و رونمایی شده بود از این پروژه دیدن کردم. [فارغ از نامها و باورهای مذهبی و شاید متأسفانه تجاری و اداری] هیچ دلیل زیبائیشناختی و معمارانهای برای این مجسمه به ذهنم نرسید. به ویژه آنکه از لحاظ ظاهری، ابعاد، نوع اجرا و...، تناسبی با آنچه در شرح آن گفته و نوشته بودند، دیده نمیشد.
اثری که حداکثر میتوانست نشانهای دو و نیم بعدی، موقت و یونولیتی در مراسم تاسوعا و عاشورای امسال باشد. محوطه تازه ساز میدان پر بود از انواع المانهای پراکنده عاشورایی و یادمان شهدا و... و شاید نصب این مجسمه هم در ادامه همین چیدمان انتخاب شده باشد. چیدمانی که تلاش میکند با اتکا ساده انگارانه به اعتقادات مذهبی، توجیه پذیر باشد و با جلب توجه عابرین، آشفتگی این میدان تازه را از چشمها پنهان کند.
پیشتر نیز این میدان دچار تحولاتی شده و زیرگذر قبلی، جای مجسمه وسط میدان و آب نماها را گرفته بود. اما همچنان اندکی از فضای سبز باقی مانده بود. طرح جدید این فضای سبز را کاملاً از بین برده است. از سرنوشت و هویت و تاریخ گذشته میدان هیچ نشان روشنی حتی به یادگار حفظ نشده است.
جداره میدان را تقریباً به طور کامل تخریب کردهاند. البته به استثناء یک مجموعه تجاری نسبتاً تازه ساز و نه چندان خوش سیما که معلوم نیست چطور و با چه ترفندی توانسته از این تغییرات جان سالم به در برد. از سینماهای میدان تنها یکی در ضلع شمالی باقی مانده و آن هم پشت صفحه نمایش بزرگ میدان از نظر دور مانده است. (در حالی که این صفحات نمایشی برای استفاده از حداکثر زمان قابل رویت، معمولاً در بخشهای جنوبی و پشت به آفتاب باید نصب شود.)
طراحی پیاده رو و پلازا؛ بدون ارتباط، مجاورت و حضور فعال بخش تجاری و خدماتی بیمعناست. لازم نیست خیلی به دل تاریخ برگردیم. کافی است راستههای پر رفت و آمد تهران (مثل راسته انقلاب، میدان بهارستان و...) را با وضعیت موجود در حاشیه پل حافظ و زیرگذر سعدی مقایسه کنیم.
تغییرات تردد در این دو مثال اخیر به شدت بر روی وضعیت تجاری محل اثر گذاشته و متعاقب آن؛ این وضعیت تازه تجاری، تراکم حضور رهگذاران را به شکل معناداری دگرگون کرده است. در وضعیت فعلی میدان امام حسین (ع)، بدنه تجاری ـ حداقل با آنچه در حال حاضر وجود دارد ـ از میدان جدا شده است.
این پدیده از طرفی به اعتبار و ارزش تجاری این مجموعه لطمه زده و از طرفی روانی عبور پیاده در محدوده طرح جدید را غیرممکن مینماید. از طرفی هنوز هم اثری از ساماندهی اصولی برای ایستگاههای تاکسی و گردش خودروها دیده نمیشود. در مقابل، احیاء مسیر پیاده باغ سپهسالار ـ به خاطر تداوم فعالیت بورس کیف و کفش و فروشگاههای متعدد ـ چیزی از جنب و جوش این خیابان کم نکرده است.
در برخورد خیابان دماوند و انقلاب به میدان و خیابان هفده شهریور، بخش سواره شهری در یک مفصل بزرگ و حجیم به بخش پیاده متصل میشود بدون اینکه به ملزومات آن توجه شود. به عنوان مثال در چنین طرحهایی؛ پیش بینی و احداث پارکینگ خودرو با ظرفیت مناسب و خدمات حمل نقل محلی و... ناگزیر خواهد بود.
بیگمان اولین نقطه عطف معماری صفوی در میدان نقش جهان اصفهان؛ مسجد امام (ره) است که با گردشی هوشمندانه و با وقاری استثنائی در ضلع اصلی و در مرکز توجه میدان جای میگیرد. در حالی که مسجد امام حسین (ع) ـ که با تخریب کوچه و ساختمانهای مجاور ـ بلافاصله در ضلع شمال غربی به میدان متصل شده، کاملاً با حالتی شبیه قهر و دوری، از میدان رو برگردانده است.
از ویژگیهای دیگر میدانهایی مثل نقش جهان و... باید به تنوع کاربری ابنیه شهری، مرکزیت فرهنگی و اجتماعی، انسجام بصری و... اشاره کرد که در این طرح حتی موضوع سادهای مثل رعایت سلامت خط آسمان هم به چشم نمیخورد.
به این ترتیب و با روند فعلی در توسعه طرح، باید اذعان کرد؛ با موقعیت سردرگمی یک میدان شهری با کاربرد حسینیه و تکیهٔ عاشورایی، در وضعیت موجود این میدان نه خبری از فضای دلچسب پیاده به چشم میخورد، نه نقطه عطف معمارانه، نه شأن محتوا، نه شهرسازی اسلامی و.... ارائه آمار استخراج شده از فرمهای نظرسنجی عمومی و گزیده مصاحبه با اهالی محل هم نمیتواند گرهای از این مشکل و بیخبری توام با انتظارات اهل فن باز کند. سعید فلاحفر، مدرس گروه هنر و معماری و کارشناس خبره مرمت بناها و بافتهای تاریخی انتهای پیام/