سرویس معماری هنرآنلاین ؛ چند روزی است که تصویر لیست دانشگاه‌های آزاد پذیرندۀ دانشجوی دکترا به عنوان نقطۀ سیاه دیگری در کارنامۀ دانشگاه آزاد، در شبکه‌های اجتماعی و میان علاقه‌مندان و دلسوزان رشتۀ معماری دست به دست می‌شود تا همه در جریان این اقدام تأسف‌انگیز این نهاد دانشگاهی قرار بگیرند. مَخلَص کلام این است که ظرفیت‌های پذیرش دانشجوی دکترا در دانشگاه آزاد اسلامی بطور ناگهانی و به شدت بالا رفته و حالا همه از این بابت، ناراضی و ناراحتند. البته این پدیده در پذیرش بسیاری از انواع دیگر رشته‌ها و دانشگاه‌ها نیز رخ داده که معماری، فقط یکی از آنهاست.

به طور کلی در مخالفت یا موافقت با هر پدیده و جریانی، انگیزه‌های گوناگونی وجود دارد. این تنوع انگیزه آنقدر گسترده است که حتی "هم عقیده‌ها" را هم دچار چند دستگی می‌کند:

1. موضع‌گیری‌های بدون منفعت‌طلبی فردگرایانه که با در نظر گرفتن منافع جمعی اتخاذ می‌شود؛ مثل اظهار همدردی گسترده با زلزله‌زدگان یا مخالفت با کشتار غیر نظامیان.

2. موضع‌گیری‌های با منفعت طلبی فردی: مخالفت یا موافقت با تغییر به منظور حفظ وضعیت منفعت طلبانۀ فردی.

3. موضع‌گیری‌های با منفعت طلبی فردی: مخالفت یا موافقت با تغییر به منظور ایجاد وضعیت منفعت طلبانۀ فردی. آن دسته از فعالان انتخاباتی که با نیت دریافت پاداش و انتصاب به مشاغل، از کاندیداهای خاصی حمایت می‌کنند، در دو دستۀ بالا قرار می‌گیرند.

4. موضع‌گیری‌های با منفعت‌طلبی شخصی: مخالفت یا موافقت با تغییر پس از طی وضعیت منفعت‌طلبانۀ فردگرایانه، با نیت قطع منفعت‌ها برای متأخرین بعد از این، بازماندگان، الگوبرداران و غیره. صاحبان این نوع از آراء، در پنهانی‌ترین زوایای ذهن خود، تمایلی به اشتراک‌گذاری منافع با دیگران ندارند.

این توضیح ضروری است که هر نوع منفعت‌طلبی فردی، الزاما کراهت بار نیست و منافع جمعی نیز ممکن است فاقد مشروعیت باشد. موافقان افزایش ظرفیت‌های دانشگاه آزاد، کم نیستند: کلیۀ افراد مجاز به انتخاب رشته، داوطلبان آتی آزمون‎ها و شاغلین و متقاضیان اشتغال در دانشگاه‎‌های آزاد، دستۀ بزرگی از موافقان را تشکیل می‌دهند که با سکوت خود، به نوعی، رأی خود را اعلام می‌دارند؛ اگرچه بسیاری از این افراد، به دلیل آگاه شدن به آسیب‌های جمعی چنین پدیده‌ای و یا تغییر موقعیت فردی‌شان، در کوتاه مدت، تغییر عقیده خواهند داد. موافقت این افراد، آنان را در دسته‌های دوم و سوم جای می‌دهد.

در مورد موضع مخالفت با افزایش بی‌سابقۀ پذیرش دانشجو در دانشگاه آزاد، تفکیک و تفتیش نیات، امری غیر ممکن است؛ اما حدود این نیات را می‌توان ارزیابی کرد:

1. از گذشته تاکنون، بسیاری از فارغ‌التحصیلان و دانشجویان معماری، میهمان دانشگاه‌های غیر دولتی بوده‌اند. اگرچه دانشگاه‌های غیر انتفاعی، پیام نور، جامع علمی و کاربردی، پیام نور و اخیرا پردیسها، به طور مستقیم زیر نظر وزارتخانه فعالیت می‌کنند، اما بر هیچ‌کس پوشیده نیست که آنها هم مثل آزاد، دانشگاه‌های پولی محسوب میشوند و میان ماهیت آنها، هیچ تفاوت بنیادینی مشاهده نمی‌شود. عبارت "سراسری" نیز، فراتر از یک شعار تبلیغاتی برای جذب دانشجوی بیشتر در این دانشگاه‌های تحت نظارت نبوده است. حالا چیزی که تغییر کرده و احساسات را جریحه‌دار کرده، صرفا تغییر کمیت‌ها است؛ وگرنه اصل جریان بدون تغییر باقی مانده است.

2. بسیاری از فارغ‌التحصیلان کارشناسی ارشد و دکترا، فارغ از دانشگاه محل تحصیل خود، به تدریس در دانشگاه‌های پولی پرداخته‌اند. اصولا، تدریس، یکی از اصلی‌ترین ادامۀ تحصیل لیسانسه‌ها محسوب می‌شود. بنابراین افزایش تقاضا برای تحصیلات تکمیلی، زمینۀ مساعدی برای افزایش ظرفیتهای پذیرش تحصیلات تکمیلی فراهم ساخته است.

3. تابستان امسال، دانشگاه آزاد مثل بسیاری از سال‌های گذشته، به دلیل "توسعۀ کمی بر پایۀ زیرساختهای ضعیف بسیاری از واحدهای خود"، باید انتقادهای زیادی را بحق، تحمل کند. اما در این میانه، دانشگاه آزاد تنها نبوده است: دانشگاه پیام نور، رشته‌های کارگاهی و آتلیه‌ای بسیاری برپا کرده و در عرصۀ تحصیلات تکمیلی نیز بی‌کار ننشسته است. بسیاری از مؤسسات غیرانتفاعی که هنوز در عطش نام "دانشگاه" هستند، دانشجوی فوق لیسانس پذیرش می‌کنند. دانشگاه‌های سراسری، همان‌ها که بیش از بیست‌سال است که کعبۀ آمال جوانان ایرانی است، با اسم رمز "پردیس" و گاه بدون آن و تنها با کسب مجوز جذب دانشجوی پولی، به این رقابت نفس‌گیر پای نهاده‌اند.

4. "عدم تناسب بازارهای کاری با تعداد فارغ‌التحصیلان" دلسوزانه‌ترین انتقادی است که به عنوان بلندمدت این اقدام دانشگاه آزاد مطرح می‌شود. مشکل اشتغال، پدیده‌ای نوزاد نیست. دانشگاه آزاد و نهادهای مشابه، اگرچه مطالبات متقاضیان اشتغال را دچار پیچیدگی کرده‌اند، اما اصلی‌ترین مقصر این پدیده محسوب نمی‌شوند. از مدت‌ها قبل، هشدارها در مورد ضرورت فراهم‌آوری امکانات برای رشد و توسعۀ نسل‌هایی از جمعیت ایران مطرح شده است. به عنوان مثال، در ابتدای دهۀ هشتاد، زنگ خطرها برای اشتغال فارغ‌التحصیلان دانشگاهی به صدا درآمده و هم اکنون نوای گوش‌خراشی دارد.

فرصت برای شناخت نقاط ضعف و قوت چنین چالشی کم نبوده؛ اما همین هم از دست رفته است و دانشگاه آزاد، متهم اصلی مناسبی برای محاکمه به شمار می‌رود؛ اگرچه فرصت‌های شغلی بسیاری نیز پدید آورده و الگوی اقتصادی پرطرفداری برای انواع دانشگاه‌های پولی در ایران محسوب می‌شود.

بنابراین اگرچه همۀ ما علاقه‌مند هستیم تا در قامت مصلحان اجتماعی، منتقد پذیرش بی‌رویۀ دانشگاه آزاد اسلامی باشیم (بند اول از انواع موضع‌گیری‌ها)، اما در خوشبینانه‌ترین حالت، صرفا نگران موقعیت فردی خود هستیم (بند دوم و سوم). البته اگر بدبین نباشیم و پذیرش بی‌رویۀ دانشگاه آزاد (و سایر نهادهای مشابه) را صرفا برای خودمان مشروع ندانیم (بند چهار). به بیان دیگر، بسیاری از ما بورسیه‌های غیرقانونی هستیم و اگرچه اعتراض به این امر وارد است؛ لیکن ما صلاحیت طرح انتقاد را نداریم. دست‌های ما به انحاء گوناگون در این جرم -اگر نام جرم بر این پدیده بگذاریم- آلوده شده و بعضا در منافع دانشگاه‌های اینچنینی شریک هستیم. به نظر می‌آید افکار عمومی در حوزۀ معماری از این اتفاق، بیشتر "متأسف" و "ناراحت" هستند. اما شاید بهتر باشد تا "نگران" باشیم؛ نوعی از نگرانی که منجر به شکل‌گیری راهکارهای جمعی شود.

انتهای پیام/

سهیل کارآگاه، معمار و استاد دانشگاه قزوین