سرویس معماری هنرآنلاین ؛ شواهد باستان شناسی نشان می دهند که تاریخ ساخت گچ به پیش از ساختن خشت و پخت آن به صورت آجر میرسد. در قدیمیترین بنای دنیا، یعنی اهرام ثلاثه مصر -که قدمتی چهار هزار و پانصد ساله دارد- از گچ به عنوان ماده چسبنده مقاوم بعد از ازاره در بین سنگها و جهت کلافسازی آنها استفاده شده است. یکی از کاربردهای ویژه گچ، اندود کردن دیوارها و سطوح داخلی ساختمانها است و هنر گچبری، این آراستگی را به حد کمال و دلنوازی میرساند.
به کار بردن تزئینات گچی در تزیین دیوارها، روش معمول در شهرهای ایران و عراق بوده است. اولین مردمی که در ایران به این کار دست زدند هخامنشیان و سپس ساسانیان بودند و اعراب در جریان فتوحات خویش، این هنر را از آنها فرا گرفتند.
هنرمندان دوره اموی به طور وسیعی کاخها را با گچبری منقوش برجسته تزئین میکردند و امروز شاهد نمونه بسیاری از این گچبریها در کاخهای "خربة المفجر"، "الحیر الغربی" و "المنیه" هستیم که گچبریهای کاخ "المنیه" به واسطه در بر داشتن عناصر آدمی و حیوانی در کنار تزئینات هندسی و گیاهی، اهمیت بیشتری دارد.
روش تزیینات گچیروی دیوارها، پس از به کار گیری خشت، در بناها گسترش پیدا کرد و این روش در کاخهای شهر سامرا رواج یافت. پایین دیوارها با ازاره گچی به ارتفاع حدود 100 سانتی متر پوشانده میشد. این گونه تزیینات در دو قصر "جوسق" و "بلکوارا" به کار رفته است. مجموعه تزیینات کاخهای سامرا در مرحله اول طبیعی هستند اما در دوره بعد عناصر تزیینی از طبیعت فاصله میگیرند و در سومین مرحله، زمینه تزیینات عمق چشمگیری پیدا میکند که بهترین نمونههای آن در کاخ "بلکوارا" به چشم میخورد. در این دوره، ابتکار پوشش سطح آن چنان کامل گردید که تقریبا تمام زمینه را میپوشاند. این امر که برای نخستین بار در هنر اسلامی رواج یافت، اوج ترقی روشهای تزیینی به شمار میرود و پس از آن در دنیای اسلام منتشر شد و از مهمترین ارکان هنر اسلامی گردید.
روش تزیینات گچی روی دیوارها از طریق حکومت "طولونی" از عراق به مصر انتقال یافت و نمونههایی از آن در جامع طولون روی سطح داخلی و اطراف طاقها و دور پنجرهها به کار برده شد.
هنرمندان دوره فاطمی، همچنان تحت تأثیر تزیینات هنر ساسانی (هنر رایج در دوره عباسی) بودند. تزیینات نقاشی گچی موجود در رواق قبله مسجد جامع الازهر از عناصر گیاهی که از روش تزیینات طولونی و عباسی اقتباس گردیده، تشکیل یافته ولی اختلاف در طریقه استفاده از آنهاست. همچنین نمونههای زیبایی از خط کوفی مشجر در کتیبه موجود زیر سقف یافت میشود.
در دوره فاطمی، اهمیت تزیینات خطی افزایش یافت و به کار گیری خط کوفی مشجر روی زمینههای برگدار اشکال گیاهی رشد چشمگیری داشت.
در دوره ایلخانی، هنر گچبری به سرحد کمال مطلوب رسید. به وجود آمدن محرابهای گسترده با انواع خطوط به ویژه گونههای مختلف کوفی، به کارگیری انواع گره هندسی با نقوش اسلیمی طوماری و اسلیمی ماری در لابهلای کتیبه و اسپرهای خط با گل و برگهای پهن و نیز گودی و برجستگی نقوش، موجب تحولی عظیم و خلق شاهکارهای عظیم گچبری در این دوران شد.
تزیینات گچی معمول در دوره سلجوقی، در عصر ایلخانی به تدریج رو به دگرگونی رفت و پر بودن و شلوغی تزیینات تبدیل به ویژگی گچبری این دوران شد. از زیباترین نمونه این گونه تزیینات شلوغ، نقوش به کار رفته در مسجد "حیدریه" قزوین، جامع ورامین و محراب مسجد ارومیه را میتوان نام برد. روشهای متنوع کندهکاری روی گچ و شلوغی عناصر تزیینی مختلف، در قرن هشتم جایگاهی خاص یافت. بهترین نمونه بیانگر این تحول، محراب "اولجایتو" در مسجد جامع اصفهان است که تاریخ ساخت آن 710 ه.ق است.
در دوره ممالیک بحری، روش تزیین دیوارها با نوارهای گچی منقوش به عناصر نوشتنی، روی زمینه تزیینات گیاهی رایج گردید که نمونه آن در بالای پنجره مسجد "الظاهر بیبرس" مشاهده میشود. زیباترین نمونههای گچی مملوکی، در پنجرههای گچی مشبک موجود در جامع دیده میشود که با اشکال هندسی همراه با شیشههای رنگین تزیین شده است. این پنجرهها را حاشیههایی مزین به عناصر برگ و شاخه و نوشتههای کوفی در بر گرفته است.
دوره تیموری، عصر به وجود آمدن رسمی بندی و کادربندیهایی از قالبهای گچی مقرنس و قطاربندیهای گچی ارزشمند است. به طور کلی، در هنر گچبری این دوران انواع خطوط کوفی مشجر، مزهر، معقد و مشبک و نیز خطهای محقق، نسخ، ثلث، رقاع، تعلیق و نستعلیق و به خصوص از خط معقلی، استفاده فراوان شده است. از آثار فراوان این دوره میتوان به مقرنسبندی های گچی ارزشمند سر در مسجد میدان کاشان، قطاربندیهای گچی مدرسه خرگرد در خواف و خطوط گچبری شده در بقعه شیخ احمد جامی در تربت جام را نام برد.
در دوره صفوی، هنر گچبری وارد روشهای خاصی میشود. به طوری که زیباترین مقرنسبندیهای گچی با عناصر گوناگون به خصوص مقرنسهای طاس و نیم طاس همراه با نقوش گل و گیاه با انواع تیغههای گچی دالبری، زینت بخش کاخهای شاهی شده است. در این میان میتوان به پدیدههای ارزشمند مقرنس قطار و کاربندیها و یزدیبندیهای گچی بسیار شگرف کاخ هشت بهشت، سر در بازار قیصریه اصفهان و به خصوص دالبرهای تیغه منقوش از ظروف گوناگون همچون تنگ و سبو و مقرنسبندیهای طاسه دار گچی در تالارهای شاه نشین و موسیقی کاخ عالی قاپو و نیز خط گچبری ثلث بسیار ارزشمند در صفه درویش مسجد جامع همین شهر را یاد داشت.
انتهای پیام/