به گزارش سرویس معماری هنر آنلاین ؛ به افسانهها میماند. اینکه در روزگاران دور، زنی عادل به نام ترکانخاتون در کرمان، حکمرانی کند و علم و هنر را گسترش دهد. شاید اگر قبه سبز، این شاهکار معماری و نخستین مرکز علمی جنوب شرق ایران به دستور ترکان خاتون ساخته نشده بود، گمان برده میشد داستان این حاکم عادل، روایتی شیرین است که دوستداران عدالت و فرهنگ از خود ساختهاند و سینه به سینه روایت کرده اند. حال این بنای بی بدیل در شرف تخریب و نابودی است.
در زمان حکومت ترکان خاتون، این خطه به یکباره شاهد تحولی عظیم میشود، بسیاری از آب انبارها، قناتها و بناها و راههای استان کرمان در زمان این حاکم مقتدر احداث میشود و امنیت و فرهنگ در کرمان رونق میگیرد و کرمان به یکی از مراکز اصلی علم و ادب و معماری تبدیل میشود. از جمله آثار ترکان خاتون که از سلسله حاکمان قراختایی در کرمان محسوب میشده و از سال 655 تا 681 بر این سرزمین حکمرانی می کرده، نخستین دانشگاه کرمان و یکی از اولین دانشگاههای ایران را بنا نهاد که به گنبد یا قبه سبز شهرت یافته است.
کاشی کاری منحصر به فرد و معرق کاری بدیع
گنبد سبز هرچند با شماره ثبت 124 در لیست آثار ملی قرار دارد پس از آن که طی زمین لرزه ای خسارت شدیدی به آن وارد میشود، هیچ یک از مسئولان شهر کرمان سراغی از این بنا نگرفته و مرمتش نمی کنند. بنای زیبایی که سایکس، ژنرال، نویسنده و جغرافیدان انگلیسی که اولین کنسولگری انگلیس در کرمان را بهراه انداخت، در مواجهه با آن شگفت زده شد و در خاطراتش از این بنا به عنوان بنایی با ارتفاع 50 پا یاد می کند که نمای بیرونی آن دارای کاشی کاری سبز رنگ بوده است.
قسمت های به جا مانده از این بنا، به عنوان زیباترین اثر بجا مانده با الهام از سبک کاشی کاری، هم چنان نشان از معماری منحصر به فرد گنبد سبز دارند و مسئولان را به استمداد می طلبند.
زهرا زیباقلم، محقق تاریخ کرمان در این باره می گوید: بدون شک شهر کرمان بسیاری از داشتههایش را در تاریخ مدیون این حاکم است به طوری که در زمان او علم آموزی و ادب و فرهنگ و کشاورزی در کرمان رونق گرفت و یکی از بزرگترین اقدامات ترکان خاتون احداث قنات بود که موجب آبادانی کرمان و رونق کشاورزی شد. بنای گنبد سبز که به واقع یکی از نخستین دانشگاه های ایران محسوب می شود در ابتدا در مجاورت آرامگاه حکام قراختایی و برای توجه به آرامگاه آنان بنا شد اما کاربری آن چیزی جز مدرسه و مرکز علمی نبود به طوری که ترکان خاتون شرایط را برای حضور دانشمندان و علما برای انتقال دانش به دیگران در این مرکز فراهم کرد و آن را گسترش داد.
او در ادامه می افزاید: استاد پیرنیا یکی از اساتید تاریخ معماری ایران زمین گنبد سبز کرمان را به عنوان قدیمی ترین معرق ایران می شناخته است و کاشی کاری این گنبد را منحصر به فرد و در رتبه نخست هنر کاشیکاری ایران می دانسته اما متاسفانه کمترین توجه هم به این بنا در سالهای اخیر صورت نگرفته است.
این محقق با انتقاد از بسته بودن درهای این بنای باشکوه به روی مردم، معتقد است: مردم کرمان و حتی همسایگان این بنا، آن را نمی شناسند و کمترین آگاهی از تاریخ و جایگاه این اثر منحصر به فرد ندارند. گنج حقیقی تاریخ ایران در قبه سبز نهفته است این بنا بسیار ارزشمند است و جایگاه علمی و فرهنگی غنی کرمانیان را نشان میدهد. استاندار کنونی کرمان بزرگ شده همین محلههای تاریخی کرمان است و امیدواریم راه حکام تاریخ کرمان را ادامه دهد و بنای بازسازی مجدد این بنا را با همکاری و همراهی مردم فراهم کند.
او به مواردی که باعث آسیب رسیده به این بنای تاریخی شده، اشاره می کند و می گوید: این بنای بزرگ در قلب تاریخی شهر کرمان شامل سالن اجتماعات، ساختمان حکومتی، دانشگاه و مقبره حاکمان قراختایی بوده است که در طول 30 سال حکومت ترکان خاتون بنا شده اما زمین لرزه، حفاریهای غیر مجاز سالهای دور و بیتوجهیهای سال های معاصر از این بنا چیزی باقی نگذاشته است.
گنبد سبز کرمان، بخشی از تاریخ شفاهی
محمد قاسم سرایانی، کارشناس باستانشانی نیز به اهمیت تاریخی این بنا اشاره دارد و معتقد است: به جرات می توان گفت که هیچ استانی بنایی مانند قبه سبز ندارد که اثبات کند از قرن هفتم هجری قمری تمدن سرزمینشان آنچنان توسعه یافته که به دنبال سیستم توزیع آب، احداث مدرسه و بالاتر از سطوح مدرسه بوده اند اما متاسفانه هیچ برنامه تدوین شده ای برای انتقال فرهنگ و میراث گذشتگان به نسل جدید تا کنون در دستور کار قرار نداشته و میراث شفاهی ما در حال فراموشی است. قبه سبز در کنار اهمیت و نوع معماری منحصر به فرد دارای تاریخی شفاهی است که مایه افتخار کرمان است اما مورد توجه قرار نگرفته است.
این باستان شناس در ادامه می گوید: کرمانی ها از تاریخ شهرشان آنچنان اطلاع دقیقی ندارند حتی از یکی از مخوف ترین وقاع تاریخ که در همین شهر کرمان و در صده های اخیر روی داده کسی اطلاعی ندارد و نسبت به فاجعه آقا محمد خان بی توجه هستند. در کنار اهمیت تاریخ شفاهی قبه سبز این مجموعه از معماری منحصر به فرد و بدیعی برخوردار بوده که متاسفانه بر اثر زمین لرزه دچار خسارت شده و در مراحل بعد حکم رانی در کرمان. حتی برخی حاکمان در این مجموعه به جستجوی گنج پرداختند و برخی از قسمت ها را از بین بردند.
وی با انتقاد از نبود مستندسازی درست از این بنا می گوید: کاشی کاری، گچ بری و حتی طلا کاری در این مجموعه به دلیل بیتوجهیها از بین رفته است. بسیاری از اطلاعاتی که ما از قبه سبز داریم بنا به یادداشتهای سایکس انگلیسی است و عکسهایی است که از این مجموعه گرفته شده است، اگر نه مستندسازی دقیقی حتی در زمان کنونی هم از این مجموعه صورت نگرفته است.
انتهای پیام/