به گزارش سرویس معماری هنرآنلاین ؛ انسان‌های اولیه پس از غارنشینی، از دست‌ساخته‌های‌ خود که از جنس سنگ بود به شکل سرپناه استفاده‌ می‌کردند. کاوش‌هایی که به دست باستان‌شناسان انجام‌ گرفته و ظرف‌هایی گلی به‌دست آمده، نشان می‌دهد که بشر توانسته در هر زمان دست به ابتکارات یا ابداعاتی بزند و تازه‌هایی را معرفی کند. زندگی اجتماعی بشر حدود پنج هزار سال قبل از میلاد مسیح شروع شد و استفاده‌ از خشت حدود هزار سال قبل از اینکه در تاریخ نامی‌ از آن برده شود، معمول بوده و این موضوع را می‌توان‌ در یک لوحه خشتی زمان سارگون مؤسس امپراتوری‌ اکاد یعنی قریب به 4200 سال قبل از میلاد مسیح‌ مشاهده کرد.

در دنیای اسلام و ایران قدیم، آجر به حالت تکاملی‌ خود رسید و با نقش‌های متفاوتی عجین شد و بر جداره مهمترین بناهای معماری کشور نقش بست. مناره‌ها با نیروی فوق‌العاده و متمرکزی که در آن‌ها بود سر به‌ آسمان بلند کردند و چون مشعلی فروزان در هر گوشه‌ و کنار کشور پهناور ایران پرتوافکن شدند.

هنر اسلامی در دوره سلجوقیان تا حدود قرن‌ هشتم منحصرا از آجر استفاده می‌کرد و به‌طور استادانه و تحسین‌آمیز آجر را به عنوان یک عنصر اصلی بنا پذیرفت و آن را به‌کار گرفت. شاید بتوان گفت هنر تزیینی آجرکاری در دنیای اسلام بی‌رقیب باشد. در دوران اسلامی بود که لعاب روی آجرها نشست و تکنیک جدیدی از آجر لعابدار پدیدار گشت و رنگ‌های فیروزه‌ای، آبی، سبز و غیره با جلوه خاص، خود را در دل نقش‌ها نشاند و هنری نو آفریدند.

نمونه‌های زیبا و با عظمت کاربرد آجر در معماری ایران باستان نماینده پیشرفت درخشان ایرانیان در تولید و مهندسی این مصالح است. در ایران می‌توان از آثار مشهور تپه حسنلو نام برد که از خشت خام بطور وسیع استفاده شده است. دوره سلجوقیان تا خوارزم‌شاهیان مرحله گسترش و تکامل هنر آجرکاری در ایران محسوب می‌شود. دو برج مهماندوست و چهل دختران دامغان مربوط به زمان سلجوقیان است.

تزئینات آجری که در دوران قبل فقط به یک حاشیه نوشتاری محدود بود، در این دوره به اشکال بسیار متنوع و زیبایی گسترش یافته است. اسماء مقدس مانند الله، علی و محمد تکرار و ترکیب می‌شود و آجرکاری به اوج خود می‌رسد.

دوره ارزشمند معماری سلجوقی از آجر به عنوان مصالح اصلی بناهایی چون کاروانسرا، آب انبار، بنای شاهی، بنای عمومی، مسجد، برج، مقبره، میل و ... تا جایی پیش رفته که حتی از آجر در اسکلت‌سازی نیز بهره گرفته شده است. این در حالی است که برای نماسازی نیز آجر به شکل آمود (پوشش جدا از اسکلت) و با پیوند و ترکیب استخوان‌بند بنا عظمتی از حسن سلیقه و خلاقیت هنر آجرکاری است.

از بهترین نمونه‌های این دست آجرکاری را می‌توان در برج مهماندوست دامغان سراغ گرفت. این برج در 20 کیلومتری شمال شرقی شهرستان دامغان، نزدیک قریه مهماندوست واقع است که اهالی روستا آن را به عنوان مقبره امامزاده قاسم(ع) از اولاد امام موسی بن جعفر علیه السلام می‌دانند و آن طور که غلامعلی حاتم در کتاب خود اشاره کرده، این برج به نام‌های برج طغرل مهماندوست و برج معصوم‌زاده نیز خوانده می‌شود. طبق کتیبه موجود در قسمت بالای برج، این بنا در دوره سلجوقیان به سال 490 هجری (1097 میلادی) به دستور رییس ابوجعفر محمد بن علی مهماندوست ساخته شده است.

نمای بیرونی برج، دایره شکل و بدنه آن شبیه به برج طغرل در شهر ری است. مدخل اصلی بنا در وضعیت کنونی بسیار ساده و با روکشی از گچ به شکل قابی مستطیل شکل تعبیه شده است. در ارتفاع تقریبی 11 متری برج با تزیینات و مقرنس کاری‌های آجری منحصر به فرد مواجه می‌شویم که تراشکاری آجرهایش بسیار زیبا و با مهارت انجام گرفته است.

در تزئینات این برج خصوصا حاشیه قرنیزهای بالای‌ آن، قطعات بزرگ آجر را طوری تراشیده‌اند که گوئی مانند چوبی است که بوسیله اره بریده باشد و تمامی پیچ و خم‌ها، چین‌ خوردگی‌ها و لبه‌های تیز را با دقت فراوان و مهارت عجیبی از کار درآورده‌اند که هم‌اکنون پس از قریب نهصد سال،‌ تیزی لبه تزئینات قرنیز از مسافت چندین متری پدیدار و مشخص است‌. در پایین مقرنس کاری‌های این برج یک سری روزنه‌های مستطیل شکل وجود دارد که در بین آنها نقش پرنده‌ای را با منقار کج و بال‌های باز می‌توان به خوبی دید که احتمالا تصویری از یک عقاب را نمایش می‌دهد. بر روی این نقوش، طاق نماهای کوچکی قرار گرفته‌اند که می‌توان تصور کرد این طاق نماها سر پناهی برای پرندگان بوده است.

جالب اینجاست که غلامعلی حاتم در تحقیقات خود به این موضوع اشاره کرده که این برج بی‌تاثیر از گنبد قابوس نیست: "تاثیر گنبد قابوس در تزیینات برج موثر بوده، اما این تاثیرات به هیچ وجه ارزش هنری این برج را کم نمی‌کند بلکه به بنا نوآوری و هماهنگی می‌بخشد. به علت فرو ریختن سقف برج، شکل اصلی آن معلوم نیست ولی احتمالا برج متناسب با بدنه استوانه‌ای آن، در بالا دارای پوشش مخروطی شکل بوده است."

در قسمتی از برج ، خطوط کوفی بسیار زیبایی با هنر آجرکاری نقش بسته که معمولا این کتیبه‌ها دارای آیه‌ای از قرآن، نام بانی بنا و سال تاسیس است. نقوش تزیینی علاوه بر زیبایی خاصی که به برج داده‌اند تکنیک مهمی را هم ارائه می‌دهند؛ این نقوش و طرح‌های برجسته و گود تا حدودی ایجاد سایه کرده و سطح تاریک افقی را بوجود می‌آورند. با در نظر گرفتن معماری و تزیینات برج، می‌توان گفت معمار برج طغرل در حالی که از معماران قبل از خود الهام گرفته اما شیوه منحصر به فرد خود را نیز به کار برده است.

اما دامغان از هنر آجرکاری سلجوقیان تنها همین یک اثر را به یادگار ندارد. مقبره چهل دختران واقع در شهر دامغان، دومین آرامگاه به جای مانده از زمان طغرل سلجوقی است. این مقبره برجی شکل در وسط شهر و در پشت بقعه امامزاده جعفر (ع) قرار گرفته به طوری که مجموعه امامزاده و ملحقات آن، مانع دید نمای اصلی برج می‌شود. بخصوص این که در وضع کنونی مقبره، برج در محوطه‌ای پایین‌تر از سطح زمین‌های مجاور واقع شده است. ارتفاع برج آجری با گنبدش در حدود 15.5 متر و محیط خارجی آن در پایین 23 متر و قطر داخلی آن 5.5 متر است.

این برج را از ابنیه دوره سلجوقی و تاریخ بنای آن را سال 446 هجری ذکر کرده‌اند. مطابق کتیبه موجود در مقبره، این بنا به دستور ابوشجاع موسوم به اسفاربکی بن اصفهان که هویت او مجهول بوده ساخته شده است. زیبایی مقبره چهل دختران، چیزی کمتر از برج طغرل ری ندارد و جالب اینجاست که با وجود چنین مشابهتی، چهل دختران همچنان ناشناخته‌تر از برج طغرل ری به شمار می‌رود.

انتهای پیام/

مریم چراغیان