به گزارش سرویس معماری هنرآنلاین ؛ ما معماران، کتاب تاریخ ایران را ورق میزنیم، آثار بجا مانده را غور میکنیم، دستی سطحی بر همه چیز میکشیم و میدانیم زیر آن دریایی از آب فسیلی پنهان است که رخ نمینمایاند، اما با حضورش نمیگذارد ویرانگری دیوانگان و خود شیفتگان زمین و زمان از خون مردمان در ژرفای این سرزمین پهناور ریشه بیندازد و خود را جایگزین تاریخ و میراث فرهنگی آن کند. این موضوع بارها اتفاق افتاد و تکرار شد و زبالههای ویرانگری به نوبت روی ریشههای میراث ایران بزرگ را پوشانده اما دوران و نواسانات آن پیوسته تنگتر شده و اکنون به ارتعاشی تنگاتنگ و ریسُـنانسی فراگیر رسیده که میرود تا روزنهها را برای آفتابی شدن آنچه که پنهان است باز کند.
حبیب الله شاملوی در مقدمهی کتابش، "تاریخ ایران"، یادآوری می کند که چگونه در تمام دوران اشکانیان و حتی بیشتر دوره ساسانیان، این فرصت پیش نیامد تا تاریخ کهن دورانی که به هخامنشیان ختم شد و در آن به اوج رسید، دوباره از عمق به سطح بیاید. آنقدر زخم ویرانگری اسکندر مقـدونی و وحشیگری های سردارانش در تمام جنبه های اجتماعی و نخبه کشی ها وسیع و عمیق بود که هنوز تصور روشنی از آن دوران وحشتناک نداریم. آیین مهر زیر خاکستر آتش جنگ در سرزمین ایران فرو خفت اما از طریق ارتش مقدونی و سپاه روم در آن امپراتوری گسترده شد و بازهم نیاز انسان به برابری و برادری و آشتی با خود و با طبیعت را نهادینه کرد. وحشیگری و ویرانگری مغول زیاد طول نکشید و سروکله ی رشید الدین فضل الله پیدا شد که به قول هاشم رجب زاده، به نام الجایتو، آیین کشور داری برجای گذارد و برای نصیرالدین طوسی رصدخانه ساخته شد.
زحمت پیوسته مردم این مرز و بوم مانند کندن کاه ریزهایی است که از راهی دراز، آب از ژرفای زمین بر روی آن جاری می کند. آزادی حمص از شر ویرانگیری آدمکشان مزدور حکومت های دیوانه و خود شیفته امروز نمونه زنده و انقلابی حضور و کار و مبارزه پیوسته مردمی است که از پیروزی ویرانگری و بازگشت به وحشیگری جلوگیری می کند. سخنرانی تاریخی پوتین که از تاتارها اعاده حیثیت کرد و داغ اتهام را از پیشانی آنان پاک کرد و بر زخم مرگ دسته جمعی شان در واگن های دربسته باری که آن ها را از کریمه و تاتارستان به شرق می برد مرهم نهاد نمونه دیگریست از همین واقعیت که تاریخ پوشیده از خاکستر وحشیگری به سطح و به نور می رسد. توفانی که امپریالیسم امروز بر اوکراین توفاند باعث گر گرفتن آتشی شد که زیر زباله های فروپاشی پنهان مانده بود و مردم شرق زیر تندیس های لنین، کنار مردم روسیه، پیروزی تاریخی ارتش شوروی را بر ارتش نازی جشن گرفتند. این همان توفانی است که آتش مبارزات مردم آمریکای لاتین را پس از چند قرن ستمگری حکومت های امپریالیستی اروپایی و آمریکایی زنده کرد و سرخ پوستان و انقلابی های آگاه را بر سرنوشت خود استوار ساخت. داستان آفریقای سیاه و مبارزاتش هنوز در خون سرخ خود غوطه ور است اما آنجا نیز تاریخ پرتوانش می کوشد سر بلند و نفس تازه کند.
ایران تاریخی کهن دارد که هنوز پیدا نیست اما نشانه ها و اثرات فراوانش را هم در اسطوره ها و شعرها و نوشته ها، و هم در جنبش هایی که ده ها و صدها سال ادامه داشت، مانند مانوی ها و مزدکی ها و دانشگاه های آن در پیش از اسلام و جنبش مشایی ها و مترجمین را پس از اسلام در خراسان بزرگ می شناسیم و جنبش های آزادی خواهانه ای که از خراسان بزرگ تا خوزستان و میان رودان و بحرین را در بر گرفت و آنکه "جرمش آن بود که اسرار هویدا می کرد" را به یاد داریم و می دانیم آنهمه چه نقش حیاتی در پر کردن ظرف بزرگ حکومت جهانی اسلام و تاریخ پر فراز و نشیبش ایفا کرد که تا به اروپا رفت و در شکل گیری انقلاب بزرگ رنسانس و علوم اروپا نقش آفرینی داشت. باید به نوشته های استاد مطهری بازگشت و از آن ها یاد گرفت که چقدر ایران به اسلام داد و این همان کفه ایست که هنوز بر نیامده و سخت بر می آید. داستان ما آنقدر کهن است که هخامنشیان مانند جوانانی هستند چست و چالاک، جسور و باهوش مانند جرقه ای پرنور که در میانه راه نقش ایفا کردند و بسیار زود زیر خاکستر خفت و وحشیگری خفتند. تالس در 18 اردیبهشت 585 پیش از میلاد، هنوز در زمان مادها، کسوف را پیش بینی نمود. ایرانیان نیز بدان آگاه بودند و گاه شماری در دره غلامان ساختند تا نیمروز از اقیانوس آرام تا اقیانوس اطلس از آن بگذرد. اما پس از اعدام سقراط و فروپاشی امپراتوری هخامنشی تاریخی که آگاهانه می رفت جهانگیر گردد در جهل و تعصب فرو رفت تا جایی که کسوف، میان خود یونانی ها نشانه بد یمنی و ترس و وحشت و در جنگ سیراکوز باعث شکستشان شد.
چیزی هست که سنگینی می کند و نمی گذارد تاریخ تمدن بشریت سر برآورد، وگرنه، امروز که نمونه های آن را می شناسیم، رفته رفته ناگهان یافتن آن سخت نیست. چیزی هست که نمی گذارد وگرنه اگر ثروت بابک زنجانی ها و اربابانش در این کاریز تاریخ به کار گرفته می شد و دانشگاه هایمان بجای اتلاف وقت با سُک سُک بازی در کلاس های دانشگاه آزاد، در این راه به کاوش و بررسی و راستی آزمایی می پرداخت، می توانستیم راه را بر تاریخ و میراث ژرف آن باز کنیم. مرادی غیاث آبادی زحمت کشید، عاشق یافتن همین تاریخ پنهان بود و کارش نتیجه داد اما دیگران برسرش داد کشیدند. رضا دانشمیر و کاترین مسجدی می سازند که بوی سجده و دعوت ساده به اسلام محمدی را می دهد اما بر سرش فریاد می کشند و مرگ مسجد را می خواهند و می فهمیم هنوز برسر دوراهی میان پیشرفت اجتماعی یا بربریت هستیم. هنوز روی دایره ی "پیچ بزرگ" تاریخ قرار داریم و نیروی گریز از مرکز عده ای را به ورطه پرتاب کرده، چرخ های قطار از جا بلند شده، اما بازهم نیروی ثقل و ارتعاش جاذبه ی درونی تاریخ، آن را روی زمین و روی ریل نگه می دارد تا گرد و خاک فرو بنشیند و راه ادامه یابد.
ما آرمان گراییم و در آرمان مساواتی است که در برابری و همسانیِ کفه های ترازوی قانون می بینیم. ... جام داریوش و جام پاتروکلوس از دل تاریخ حقیقت را فریاد می زنند اما نیروهای سخت حکومت های جهل تاریخ بازهم صدای آن را تحریف و خفه می کنند. با خانم فتانه نراقی میرفندرسکی خیابانی در ساری می کشیدیم که مانند یک بای پاس در کالبد آشفته و بیمار شهر لازم می نمود، اما به تنگنایی رسیدیم که یک طرفش کاخ زیبای تاریخ کهن شهر بود و سوی دیگرش کاخ بلند تازه ساز و ظاهر نمای مرمرین شیخی ... .راه از رفتن ایستاد، صبر کرد و به خواب رفت و خانه ی تاریخ نتوانست و فرو ریخت. اما راه های دیگر از جاهایی دیگر رفتن آغاز نمودند. بارها حق و قانون در پس انقلاب ها مانند عاشق و معشوق به هم رسیدند اما باز هم با شکل گیری طبقات اجتماعی و منافع خاص آن ها، قانون از حق دور شد و بالاسر حقوق فردی و اجتماعی و ملی و تاریخی مشغول کار شد و گردن حق را فشار داد تا انقلاب دیگری نیاز شود. یک گره کار همین جاست که اگر حق جاری شود راه برای آشکار شدن تاریخ و میراث خفته اش باز خواهد شد و تعصب و تحجری که از منافع خاص دفاع می کنند ذوب خواهد شد، اما اگر... .
لازم به ذکر است این یادداشت پیش از این در سایت انجمن مفاخر معماری ایران منتشر شده است.
انتهای پیام/ فرخ باور، دکترای معماری و استاد دانشگاه