به گزارش سرویس معماری هنرآنلاین ؛ چندی پیش در روزنامه‌ای به مطلبی برخوردم درباره طرح اطراف میدان شهدای مشهد و چالش‌های شورای شهر و شهرداری بر سر طرح و اظهارنظرهایی درباره عدم انطباق آن با معماری اسلامی و نیز پیشنهادهایی درباره بهره‌گیری از الگوهای معماری که در طرح حرم مطهر مورد استفاده قرار گرفته‌اند.

موضوع چگونگی طراحی میدان شهدا و نقاط ضعف و قوت آن در این یادداشت مورد نظر نیست، بلکه آنچه مهم است توجه به مسئله‌ای‌ست به نام معماری اسلامی و تلقی عمده‌ای که برخی از مسئولان بدون توجه به ریشه‌های آن و بعضا حتی با کمترین اطلاعی از آن نسبت به آن اظهارنظر می‌کنند و از آن بدتر اینکه آن را به صورت نسخه‌ای برای دیگران نیز تجویز می‌کنند.

سال‌هاست که طرح‌های بی‌شماری در توسعه حرم مطهر انجام گرفته؛ اما در دهه‌های اخیر کدام منبع یا نشریه معتبری در حوزه معماری (چه در داخل کشور و چه در نشریات خارجی) را می‌توان پیدا کرد که به این ویژگی‌ها اشاره داشته باشد یا آن را به عنوان الگویی برای دیگران مورد مثال قرار دهد؟ در کدامیک از دانشکده‌های معماری ما از طرح‌های اجرا شده به عنوان نمونه‌های موفق معاصر اشاره می‌شود، در حالی که کمتر متخصصی در این حوزه است که با مصداق‌های مشابه در کشورهای همسایه مانند آنچه در عربستان، کویت، قطر و... وجود دارد آشنا نباشد.

آنچه که در طرح‌های حرم مطهر صورت می‌پذیرد و با عنوان معماری اسلامی مطرح می‌شود بهره‌گیری تقلیدی از معماری دوران گذشته (آن هم بخشی از آن) بدون توجه به دوران معاصر است. چه کسی گفته استفاده از کاشی‌کاری و طاق و قوس یا آینه کاری‌هایی که منشا اروپایی قرون 16و۱۷ دارد، یعنی معماری اسلامی؟! کدامیک از مثال‌های بارز معماری دوران بعد از اسلام از مسجد جامع فهرج تا مساجد جامع اصفهان و یزد که امروز در بسیاری از منابع معماری اسلامی به آنها استناد می‌شود با نمونه‌های موجود مطابقت دارد؟

در طرح‌های به انجام رسیده فستیوالی از الگوهای التقاطی معماری شامل کاشی‌کاری و طاق وقوس، ستون‌های مرمری یونانی و سازه‌های فضایی حضور دارند! در سال‌های اخیر بارها و بارها شاهد مطرح بودن معماری اسلامی کشورهای همسایه در بنیادهای مهم جهانی بوده‌ایم، ولی کدامیک از طرح‌هایی که امروز به آنها اشاره می‌کنیم تاکنون مورد توجه قرار گرفته‌اند. این درحالی‌ست که در بسیاری از موارد هزینه‌های بسیاری نیز متقبل شده‌ایم.

هنر و معماری به عنوان پایگاه مستحکم آفرینش و بازآفرینی فرهنگ و هویت مستقل ایران در سایه فرهنگ مذهبی و ملیست و مظهر تقابل فرهنگی، پیوند میان اطلاعات، احساس هیجان و پویایی‌ست. معماری باید فرهنگ‌های گذشته را از زیر سایه در آورد، به زمان حال روشنی بخشد و مسیری نورانی را به آینده بگشاید. ایده، تاریخ، فرهنگ و میراث هنری از نکته‌های قابل توجه در بازخوانی تجارب معماری معاصر ایران محسوب می‌شود؛ هماهنگی بصری طرح با بستر محیطی، انعطاف‌پذیری فضای داخلی برای نمایش ادوار تاریخی، اسطوره‌گرایی، در بستر گذشته حال و آینده. در معماری پس از پیروزی انقلاب شکوهمند اسلامی بارها و بارها با پروژه‌هایی رو به رو شده‌ایم که موفقیت چندانی در احیای مفاهیم پایدار معماری سنتی و معماری اسلامی ایران کسب نکرده‌اند، به ویژه بناهایی که ادعای الهام از معماری گذشته و معماری پیشینیان خویش را در دستور کار قرار داده بودند.

احیای معماری اسلامی ایران از موضوع‌های مورد توجه در معماری پس از پیروزی انقلاب اسلامی بوده است، اما مشکلات درک این معماری، متاسفانه به خاطر عدم اطلاعات کافی دست اندرکاران، روبه افزایش است. عدم استفاده از الگوهای مشارکت در ساخت محیط که سال‌هاست مورد تجربه دیگر کشورهاست به فراموشی سپرده شده‌اند و تصمیم‌گیری‌ها با قدرت اجرایی از سوی نهادها و بدون توجه به نیازها و جایگاه ما در عرصه جهانی صورت می‌گیرد.

در حال حاضر تغییرات و تحولات عمیقی در حال به وقوع پیوستن است. در این میان کاملا مشهود است که الگوهای توسعه و مسیر پیشرفت صنعتی در کشورهای کم درآمد و پرجمعیت، با الگوهای تجدید حیات گرای صوری متفاوت است. متاسفانه عده‌ای به اشتباه در فکر تقلید از معماری گذشته برآمده‌اند. لزوم توسعه در کشورهای اسلامی با یک زمینه اجتماعی وسیع به توسعه بخش‌های مدرن و جدید یا درگیر کردن و مشارکت عموم مردم در تجدید و بازاریابی پویا در جوامع وابسته است که هم در حومه شهر، جایی که مردم فقیرتر زندگی می‌کنند و هم در بخش‌های غیر رسمی مراکز شهری و پرازدحام می‌تواند صورت پذیرد و باعث دستیابی به الگوهای مختلف توسعه فضایی شود. این نیاز‌ها و درخواست‌های مورد توافق بشری با وجود ارزش‌های بالای انرژی، مشکلات جدید معماری و راه حل‌هایی را که ممکن است تاثیر بسیاری روی شکل، کیفیت و سبک معماری اسلامی داشته باشد، مطرح می‌سازد. رویکرد دکوراتیو با بهره‌گیری از موتیف‌های مذهبی درگذشته، استفاده از طاق و قوس، گنبد و کاشی‌کاری نمی‌توانند گویای هویت دینی مکان باشند. این امر سال‌هاست که در بیشتر کشورهای اسلامی محقق است، اما متاسفانه ما بدون توجه به آن راه اشتباه پیشین را همواره تکرار می‌کنیم و بر آن اصرار می‌ورزیم.

ای کاش مسئولانی که پیرامون معماری اسلامی اظهار نظر می‌کنند درباره آن با مطالعه و تحقیق و نه صرفا با عقاید شخصی و پندارهای نادرست صحبت می‌کردند و تصمیم می‌گرفتند تا در حوزه معماری اسلامی که داعیه آن را داریم حداقل با کشورهای همسایه بتوانیم رقابت کنیم و بتوانیم الگوهایی ارائه دهیم تا در عرصه جهانی نیز مطرح باشد.

انتهای پیام/ دکتر حامد کامل‌نیا؛ دکترای معماری از دانشگاه تهران