به گزارش سرویس معماری هنرآنلاین ؛ کاخ مروارید کرج یکی از مهمترین آثار معماری مدرن ایران به شمار میرود زیرا از معدود بناهای کشور است که توسط شرکت معماری "رایت" یکی از پرآوازه ترین شرکتهای معماری قرن بیستم ساخته شده و در دنیا بیمانند است. این کاخ اما با همه ویژگیهای برجسته معماریاش، بعد از انقلاب اسلامی سرانجامی چون کاخهای مشهور کشور پیدا نکرد و چانه زنی نهادهای مختلف برای اداره آن به تخریب این اثر معماری انجامید.
مدیرکل میراث فرهنگی استان البرز در گفتو گوی اختصاصی با خبرنگار معماری هنرآنلاین از تاریخچه این کاخ گفت: با وجود تصویب ساخت و ساز در حریم این کاخ در دولت قبل، پیگیریها و رایزنیهای لازم انجام شد و در نهایت در اواخر سال 92 توانستیم، حساسیت موضوع را برای شورای عالی معماری و شهرسازی روشن سازی کرده و از اعضای شورای شهرسازی دعوت کنیم از این کاخ بازدید کنند. آشنایی این افراد با این شاهکاری معماری باعث شد، دو هفته بعد از بازدید، مصوبه ساخت و ساز در محوطه این کاخ لغو شود و کاخ در اختیار سازمان میراث فرهنگی استان قرار بگیرد.
این اتفاق خوش اگر چه پایان کابوس کاخ مروارید بود و خبر آمد که حالا یکی از قدیمیترین بناهای کرج در اختیار مردم این شهر قرار گرفته و قابل بازدید است اما شروع یک دیدار تلخ با این کاخ بود.
ابوالفضل عبیدی، مدیرکل میراث فرهنگی استان البرز خاطره روز نخست دیدار از کاخ را این طور روایت کرد: وارد کاخ که شدیم، سه هفته طول کشید تا فقط آشغالها و زبالههای ریخته شده در مجموعه را جمعآوری کنیم. درهای شیشهای همگی شکسته شده بودند و با تخته چوبهای بزرگ راه شان سد شده بود، استخر پر از گل و خاک بود. کل محوطه با وجود گونههای منحصر به فرد گیاهی، آبیاری نشده بود و فقط چند روز زمان برد تا توانستیم، پمپهای آب را فعال کنیم و دوباره حیات را به این کاخ نفیس باز گردانیم.
باز شدن درهای کاخ مروارید بعد از 10 سال، باعث شد در هفته میراث فرهنگی مردم علاقهمند از سراسر کشور به این محوطه تاریخی هجوم بیاورند به طوری که به گفته عبیدی در روز دوم، 3 هزار نفر و در روز پنجم، 5 هزار نفر برای بازدید این کاخ روزگار پهلوی وارد مجموعه شدهاند. این در حالی است که گفتوگوی خبرنگار معماری هنرآنلاین با مردمی که روز جمعه میهمان این کاخ بودند حکایت از آه و حسرت آنها از بلایی بوده که بر سر این اثر معماری آمده است. عبیدی گفت: اکثر بازدیدکنندگان اظهار تاسف میکنند، صدای آه حسرت مدام شنیده میشود. مردم کشور ما فرهنگ دوست هستند و در همین روزها به ما اعلام کردند که حاضر به هر گونه همکاری برای مرمت این کاخ هستند.
چرا کاخ مروارید تا این درجه از اهمیت بالایی برخوردار است؟
فرزاد احمدنژاد، باستان شناس و مسئول دفتر مدیرکل میراث فرهنگی استان البرز به هنرآنلاین گفت: کاخ مروارید توسط بنیاد فرانک لوید رایت "Frank Lloyd Wright" و با همکاری گروه معماری عامری؛ کمونه و خسروی طراحی و اجرا شده است. قرارداد در تاریخ 11 نوامبر سال 1965 میلادی (سال1345 خورشیدی) و به مبلغ یک میلیون دلار به امضاء رسیده و عملیات ساختمانی آن در سال 1345خورشیدی رسماً آغاز و سال 1347 (1968میلادی) ساخته و مورد بهرهبرداری قرار گرفته است. شیوه معماری ساخت کاخ بر اساس شیوه تفکر "فرانک لوید رایت" پرآوازهترین معمار آمریکایی در نخستین دهههای قرن اخیر یعنی ساخت بناها با الهام از المانهای طبیعت، اجرا شده است. در طراحی معماری کاخ، ویلیام وسلی با گروه معماری نظام عامری، کمونه و خسروی همکاری داشته و طراح محاسب سازه کاخ توماس کیسی Thomas Casey است؛ او به مدت چندسال، مدیریت فعالیتهای معماری این بنیاد را در ایران به عهده میگیرد و به همراه همسرش ساکن ایران می شود.
باید ذکر کرد که گروه معماری نظام عامری، کمونه و خسروی، یکی از فعال ترین شرکتهای مهندس مشاور ایرانی است که به واسطه کسب افتخار شاگردی رایت توسط عضو اصلی شرکت؛ نظام عامری، نمایندگی رایت در خاورمیانه را عهده دار بوده وهمچنین در آن زمان طراح ومجری بیشترین وعظیم ترین پروژه های بیمارستان، دانشگاه ، کتابخانه و شهرک مسکونی در تهران و شهرهای دیگر بوده است، همکاری ارزشمندی در امر اجرای کاخ بامهندسان وهنرمندان این بنیاد خارجی داشته است. به گفته او، مجموعه در گذشته شامل کاخ و دریاچه کاخ؛ باغ اطراف کاخ؛ دریاچه مصنوعی، زمین گلف، پیست اسب دوانی و درساژ، باغ گل های کمیاب و زینتی و فرودگاه بوده است که در مجموع 240 هکتار را در برمی گرفته است.
احمدنژاد درباره ویژگیهای معماری این اثر اضافه کرد: سازه اصلی و پلان کاخ به شکل سفره ماهی است که صدفی را در بر گرفته است. سایر فضاهای کاخ عبارتند از: راهرو مارپیچ و بدون پله که به سمت طبقات فوقانی امتداد دارد، سالن پذیرایی، دفتر مخصوص، سالن سینما، سالن بیلیارد، آشپزخانه، اتاقهای خواب، محل نگهداری پرندگان، استخر شنا، حمام و سرویس های بهداشتی. تمامی فضاهای معماری در زیر سقفی با فرم حلزونی و با نورگیرهای متعدد و به شکل دانهای مروارید اجرا شده است، در ضلع شمالی کاخ و در محوطه بیرونی دریاچه نیز به شکل بالههای سفره ماهی طراحی و اجرا شده که قابلیت قایق سواری را داراست و در گذشته نیز مجموعهای از آبزیان دریایی متنوع را در درون خود داشته است. در واقع دریاچه نیز نمادی از آبزیان بوده و شنا کردن سفره ماهی و صدف را تجسم مینماید.
این در حالی است که به گفته این باستانشناس، مصالح ساختمانی بکار رفته در ساخت کاخ تماماً از بتن مخصوص بوده که در جا تهیه و اجرا شده است، به کارگیری گسترده و متنوع از صفحههای پلکسی گلاس و نورگیرهای سقف به شکل دانههای مروارید و از جنس پلاستو فوم مزیت بارز فضاهای اندرونی این بنا است مشخصه پیکره بیرونی این بنا، دو پوسته مستدیر بتونی است که با هم تلفیق شدهاند و نورگیر وسیعی که کل سقف را پوشش می دهد؛ به علاوه یک بخش حلزونی شکل که در بالای اتاق اختصاصی شمس تعبیه شده است که در تصفیه هوای اتاق او بسیار موثر بوده. خلق این احجام، مطابق اندیشه رایت، با ایده همخوانی با طبیعت پیرامون بوده است. سازه بتونی کاخ کاملاً از داخل نمایان است و با سنگ وپارچه ومصالح شفاف، ماهرانه ترکیب و تزیین یافته است. بخشی از دکوراسیون کاخ که تماماً توسط دوهنرمند آمریکایی عضو این بنیاد طراحی شده ، به منظور تسریع وتسهیل در اجرا و انتقال، در کشور ایتالیا ساخته شده است . ساخت این کاخ بیش از دوسال به طول می انجامد.
تنوع مصالح وجنسیت عناصر، الگوها و نقوش تزیینی ، روح برخی از اجزای دکوراسیون و تناسبات به کار رفته در آنها، تاحد زیادی یادآور آثار رایت است. رایت براین عقیده بود که معمار وظیفه دارد شخصاً معماری، سازه ودکوراسیون را یک جا و هماهنگ ، طراحی کند؛ چیزی که به وضوح در کاخ مروارید جلب نظر می کند. اما بدیهی است در این کاخ، به مناسبت اینکه به قصد شاهزاده ای شرقی طراحی شده، در بسیاری از تزیینات داخلی، پسند و ذائقه ایرانی با مهارت لحاظ شده ؛ الگوهایی که نشانگر مفهوم "دٌر" و "شمس" هستند به دفعات به چشم می خورند.