سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین: فرزانه طاهری همسر هوشنگ گلشیری؛ نویسنده معاصر در گفتوگویی با ایلنا از آشنایی خود با گلشیری و تاثیر او بر کار ترجمهاش گفت.
از آشنایی خود با گلشیری بگویید.
اینجا نقش کانون نویسندگان میآید. اولین باری که گلشیری را دیدم در شبهای شعر کانون بود. سال 56 از فاصلهی خیلی دور، زیر باران. شب تاریخیِ خیلی عجیبی بود. شب قبل سعید سلطانپور شعر خواند و از قراری که با برگزارکنندگان داشت بیرون زد. آن جمعیت 10 هزار نفری، جوانان تشنه زیر باران. ما هم که همه مغزها سیاسی، عاشق خون و لاله و دیوار و شب... خیلی هیجان زده شدیم، شعر خواند و تازه هم از زندان آزاد شده بود.
شب ششم نوبت گلشیری بود که مشیری هم جزء آن جمع بود. شب قبل به خاطر سلطانپور فضا هیجانی شده بود و بیرون هم پر از ساواکی بود. ما ساعتها زیر باران میایستادیم چون در باغ انجمن فرهنگی ایران و آلمان بود. بعضیها این 10 شب را آغازگر انقلاب میدانند. حدود 60 نویسنده و شاعر سخنرانی کردند. اول رییس انجمن گوته یا رایزن فرهنگی ایران و آلمان آمد و گفت که که میهمان یک کشور هستیم و قرار نیست اتفاقی بیفتد. از این به بعد شاعران داستان میخوانند و شاعران شعر میخوانند و از سخنرانی خبری نیست. بدون اینکه کسی به کسی بگوید این جمعیتی که حتی روی زمین هم نشسته بودند به طرف در حرکت کردند که بروند. اگر این جمعیت با چنان حجمی بیرون میریخت خیلی اوضاع بدی میشد. آنجا خاک آلمان حساب میشد.
گفتند حالا آقای فریدون مشیری شعر بخواند. خدا رحمتش کند اما ما خیلی دوستش نداشتیم چون اشعارش عاشقانه بود. فریدون مشیری اتفاقاً از جلوی من رد شد، وقتی که خواست برود بالا همه میخواستند آنجا را ترک کنند، مشیری ناراحت شد و وقتی میخواست برگردد همه میگفتند گلشیری، گلشیری و او فکر کرد که میگویند مشیری، مشیری... بالاخره گلشیری بالا رفت و "جوانمرگی در نثر معاصر فارسی" را خواند.
سال دوم، سوم دانشگاه بودم. 17 سالگی رفتم دانشگاه و آن زمان 19 سالم بودم. در آن دوره شیفتهی هیجانات بودیم و آنجا احساس کردم این آدم چقدر احترام به مخاطب گذاشته و چنین مطلبی نوشته. من یادم است که خیلی تحت تأثیر قرار گرفتم. فردای آن روز رفتم جایی که پرسش و پاسخ شب قبل را انجام میدادند. آنجا نزدیکتر دیدمش و متوجه شدم که این انسان چقدر باهوش است، طنزی که در کلامش بود و برق چشمهایش را دیدم و به عنوان یک نویسنده بسیار به او علاقهمند شدم.
از کارهای گلشیری تنها شازده احتجاب را خوانده بودم وقتی دبیرستان بودم، در جشنواره جهانی فیلم تهران، در سینما کاپریل که الان به نام سینما بهمن تغییر نام داده، فیلم شازده احتجاب را دیدم. آن زمان دو تا کتاب دیگر هم گرفتم. "بره گمشدهی راعی" و "مثل همیشه" را گرفتم و خواندم. استادم برای دورهی فوق لیسانس کنفرانسی گذاشته بود که گلشیری را برای بره گمشدهی راعی دعوت کرد و من با اینکه دانشجوی فوق لیسانس نبودم آن برنامه را رفتم. آنجا دیدمش تا مدتی بعد در یک میهمانی که استادم من را هم دعوت کرده بود با هم شخصیتر آشنا شدیم و ادامه پیدا کرد تا انقلاب و ازدواج.
تأثیر گلشیری را بر زندگی خود چگونه ارزیابی میکنید؟ فکر میکنید اگر با او آشنا نمیشدید امروز همین جایی که هستید ایستاده بودید؟
ترجمه را من از دورهی دانشجویی دوست داشتم. رشتهی من ادبیات انگلیسی بود و ما تنها دو واحد ترجمه داشتیم. یادم است که یک چیز کوچکی که قرار بود ترجمه کنیم، در خواب یک لغت خوب پیدا میکردم و وقتی بیدار میشدم آن را فراموش کرده بودم. این از ذهن من بیرون نمیرفت که یک کلمه را با چه لغتی ترجمه کنم که بهتر معنی آن را برساند. وقتی با متن جدیدی آشنا میشدم عجیب عشق این را داشتم که به دیگران بگویم این چیست و دیگران بتوانند آن را بخوانند.
اگر با گلشیری هم آشنا نمیشدم باز هم مترجم میشدم البته نمیدانم که سرنوشتم چه میشد چون من رتبه اول دانشگاه شده بودم و میتوانستم بورس بگیرم، یا میتوانستم بروم و امکانش را داشتم که بروم و درسم را ادامه بدهم و این هم از حسرتهاست. دلم میخواست درسم را ادامه دهم. از همان وقتی که با ادبیات به زبان انگلیسی آشنا شدم به ترجمه علاقهمند بودم. چون من از کودکی با زبان انگلیسی آشنا بودم. داستانهای "اُ هنری" را سال چهارم دبستان میخواندیم. در نتیجه با آنها آشنا بودم و یکباره دریچهای به واسطهی چند استاد خوب به روی من باز شد. یک جهان دیگر. بیتاب بودم که کتابهایی را که میخوانم همه بتوانند بخوانند. هنوز هم این علاقه را دارم. ادامهی ترجمهی من این است که تعداد بیشتری بخوانند.
اگر گلشیری نبود مترجمی که امروز هستم؛ نمیبودم. من کتابهایی داشتم و میخریدم، ناگهان به خانهای ورود کردم که دریایی از کتاب بود. آدمهایی که می آمدند، جلساتی که داشتیم از این لحاظ که ادبیات کلاسیک بخوانیم و اینکه ترجمههای من را حتماً میدید و کاری ندارم به اینکه دشمنان عزیز میگفتند کارهای فرزانه طاهری را گلشیری ترجمه میکند! و امروز هم روح او احضار شده و برای من ترجمه میکند.
سختیها باعث شد که من خیلی پوستکلفتتر از سابق شوم. سختیهایی که صرفاً به دلیل حضور گلشیری در زندگی ما بود. سختیهای مادی تا روانی و احساس عدم امنتیت مدام باعث شد که من بتوانم در هر شرایطی کار کنم و کارم برایم ارزش داشته باشد و امروز اصلاً نمیتوانم سادهاش بگیرم. در شرایط سختی توانستم استانداردهایم را حفظ کنم. هیچوقت به خاطر پول ترجمههای سرسری نکردم. اصولی برایم ماند که مهمترین آنها احترام به کلمه بود که این را از گلشیری آموختم و همچنین تن ندادن به سانسور. اگر بخواهم کلمهای را به جای کلمهای دیگر بنشانم احساس شرم میکنم. همنفسی با چنین آدمی و بحثهایی که در خانه انجام میشد بر من تأثیرگذار بود.
شما اختلاف سنی زیادی با هم داشتید. آیا این اختلاف سنی توانست بر زندگی شما تأثیر خاصی بگذارد؟
گلشیری موقع ازدواج دو برابر من سن داشت. من 21 سالم بودم و او 42 ساله. من 21 سالهی معمولی نبودم، چراکه زندگی سختی را پشت سر گذاشته بودم، ناز نازی نبودم و مستقل و روی پای خود بودم. من اینطور نبودم و با سختیها خیلی کنار میآمدم. اولش خیلی سخت بود به دلیل اینکه زندگی عادی نداشتیم. ما دو تا بچه داشتیم درحالیکه او اخراج شده بود و من بیکار شده بودم، اجارهنشین بودیم، هرچه داشتیم در آن سالها فروخته بودیم که بتوانیم زندگی کنیم ولی اسم گلشیری و سایهی سنگینش بیشتر از جانب دیگران من را آزار میداد چراکه یک جوری نقشی که برای من میخواستند و گلشیری هم ابتدا این را حس میکرد.
ذهن کلهشق مستقلی داشتم و به همین دلیل کشمکشمان زیاد بود اما بعد گرد و خاکها خوابید. آغاز زندگی مشترک برای همه به این شکل است که من اصطلاح نظامی برای آن به کار میبرم که بالاخره جایی میرسد که زن و شوهر بر سر مواضع اشغالشدهشان به توافق میرسند و این میشود خط حایل.
گلشیری خیلی باهوش بود. دوستانی داشت که ازدواج کرده بودند ولی حالِ روشنفکریشان را با خانمهای روشنفکر میکردند، او این دوپارگی را نمیخواست. باهوش بود و میدانست که اگر من یک موجود لهشدهی کنج آشپزخانه نباشم به نفع خودش هم هست. از سال 62 مشغول به کار شدم و از این سایه بیرون آمدم.
بخش زیادی از مشکلات ما به گلشیری بودنش مربوط بود نه به سن و سال. به نظرم او همیشه جوانتر از من بود. مثبتتر، با انگیزهتر و امیدوارتر. در واقع من پیر خردمند خانه بودم. خیلی جوانتر بود برای همین هیچوقت مرگ بهش نمیآمد.
هیچوقت تصور نمیکردم که زودتر از من برود. ذهن خیلی جوانی داشت. در جلساتی که دائم با داستاننویسان جوان داشت میگفت من معلم نیستم من هم یاد میگیرم و برخلاف تصور برخی که این رابطه را مرید و مرادی میدیدند، کاملاً دو طرفه بود. اگر به گذشته برگردم باز هم همین انتخاب میکنم.
این خانه را چه سالی و چگونه خریدید؟ کمی از تاریخ آن بگویید.
در مرکز نشر دانشگاهی کار میکردم و ظاهراً تعدادی از این خانهها را میدادند که بین کارمندان تقسیم کنند. من فقط نقشههای اینها را در کتابچه دیده بودم. هیچ تصوری از خانه نداشتیم تا وقتی که گرفتیم و در آن مستقر شدیم.
هیچ پولی نداشتیم و من گفتم که یک خوابه میگیریم برای اینکه باید 100 هزار تومان پیش میدادیم، گفتند که یک خوابه و دو خوابه مال مستخدمهاست و شما سه خوابه و 4 خوابه میتوانید بگیرید، این کوچکترین سه خوابه است. هر بار باید 180 هزار تومان میدادیم و 300 تومان جلو داده بودیم. روزهایی بود که سه جا کار میکردم. در مرکز نشر حقوقم 7 هزار تومان بود در سال 67 به بعد هم اجارهنشین بودیم و جابهجاییِ اینهمه کتاب فاجعه بود. سال 70 که این خانه را خریدیم یک کانتینر کتاب و قفسه آوردیم و فکرش را بکنید که در این سالها چقدر به آن اضافه شده است.
تدریس خصوصی کردم، کتابم را قرارداد بستم و تا سه صبح کار کردم، هرچه داشتیم فروختیم و بالاخره تمام شد. یک میلیون و صد پول نقد داده بودیم و 600 هزار تومان وام گرفته بودیم و ماهی 5800 تومان قسط وام میدادیم و سرانجام تابستان سال 70 به اینجا نقل مکان کردیم.
گلشیری این اواخر با کامپیوتر کار میکرد. فکر میکنم اولین نویسندهی ایران بود که با کامپیوتر کار میکرد. روزهایی میشد که خیلی کار میکرد، روزهایی هم نمیتوانست و عصبی میشد. ولی منظم باید برای خودش وقت داشت یا میخواند یا مینوشت. چند سال آخر معاشرت بیدلیل برایش معنی نداشت، مهمانی اگر بود باید جلسهای بود که به میهمانی تبدیل میشد. حوصلهی وقت تلف کردن نداشت. کلاسهایش همیشه برقرار بود. گاهی من غصه میخوردم و فکر میکردم که حیف است که نمینویسد، اما نمیشد این وجهها را از زندگیاش حذف کرد.
آغاز مریضیاش بود و برای تشخیص به بیمارستان رفتیم میگفت: " اینبار که خوب شوم، مینویسم" که دیگر از بیمارستان بازنگشت.
دغدغههای گلشیری شامل چه چیزهایی میشد؟
گلشیری همیشه دغدغههای جامعه را داشت. دوستان خارجنشین خیلی او را مینواختند به خاطر مطلبی که سال 76 برای انتخاب خاتمی نوشته بود. بچههای من 14-15 ساله بودند، که در یکی از جلسهها آمدند و جلسه را به هم زدند.
گلشیری میگفت: "دست پاک برای تو سر زدن است". اصلاحات برای او خیلی مهم بود، اصول خود را داشت و میتوانست پراگماتیسم سیاسی خود را حفظ کند تا جایی که به اصول لطمه وارد نشود. معتقد به مشارکت در امر سیاسی بود، نه در امر قدرت یا گرفتن قدرت. خیلی به جامعهی مدنی معتقد بود و مطلبی هم در این زمینه دارد که هنوز منتشر نشده است. در مطلبی که سال 76 برای انتخاب خاتمی نوشت گفته بود که اگر ساختارها را تغییر ندهیم محکوم به شکست هستیم و تقویت جامعهی مدنی فقط میتواند تداوم ببخشد.
گلشیری معتقد به استقلال و فعالیتهای مدنی بود. ولی اصلاً این نبود که قهر کند. خودش این لفظ را به کار میبرد که جای قهر کردن نیست، هرجا بشود کاری کرد، باید کرد.
گلشیری و امثال او دیدگاهی اصلاحطلبانه داشتند. به اعتقاد شما این دیدگاه هنوز هم در جامعهی ما میتواند پاسخگو باشد؟
چارهی دیگری نداریم. خیلی وقتهای دوستیهای من بر سر این موضوع بههم خورده. گاهی شخصی کاری انجام میدهم و گاهی هم اعلام حمایت میکنم و در مواردی هم بوده که نتوانستم اعلام حمایت کنم.
میدانم که نمیتوانم تغییر بزرگی انجام دهم و اینکه تغییرات بزرگ و ناگهانی پایدار نخواهند ماند برای همین هرجا که بتوانم کوچکترین اثری بگذارم و کوچکترین تغییری حاصل کنم، آن کار را انجام خواهم داد. به نظر من این درست نیست حالا که آنقدر بیاخلاقی زیاد هست همه بتازانند. در اوج بیاخلاقی شریف ماندن و درست کار کردن بسیار مشکل شده است. انسان باید سعی کند آلوده نشود حتی اگر در لجنزار افتاده. انسان باید خود و دایرهی دور خود را حفظ کند و تلاش کند که تأثیرگذار باشد. هرکس کار خود را باید به درستی انجام دهد.
ایدهآل من و امثال من یک حکومت سوسیال دموکرات است. خفقانی که دورهی شاه وجود داشت خیلی وحشتناک بود. شکنجهها و خوفِ ذهنی ساواک وحشتناک بود. امروز من و شما اینجا هستیم و درباره این موضوع حرف میزنیم، ولی آن زمان نمیتوانستیم به نزدیکترین دوستانمان هم اعتماد کنیم.
از لحاظ شعور سیاسی و دانش، نسل شما با ما قابل مقایسه نیست. ما بیسواد بودیم، هیچ کتابی به دست ما نمیرسید. ترجمههای افتضاحی بود که باید آن را هم با ذرهبین میخواندیم. آزادی فردی سطحی وجود داشت و جوانان خیلی تشویق میشدند به خوشگذرانی. اینکه سرشان گرم شود به خوشگذرانی و به مسائل سیاسی کاری نداشته باشند و امروز برعکس است. برخی دخترانی که در خیابانها میبینیم، هیچ جای دنیا نمونهاش نیست! این هجم آرایش را در هیچ جای دنیا نمیبینی و این نتیجهی فشار و محدودیت است. کسی حوصلهی ورود به عمق ندارد و چیزهای سطحیتر را میپذیرند، اشتباه مهلک شاه این بود که باید میگذاشت این کتابها آزاد باشد، مذهبیها آزاد بودند. او با چپها مشکل داشت.
سال 80 رفتم کوبا و جالبه که یاد زمان شاه افتادم. مردم از هم میترسیدند و با هم حرف نمیزدند. فکر کردم که ما الان این حال را نداریم. میخواهم بگویم توتالیتاریسم امروز نیست و آن زمان بود، عدهای معتقدند امروز هست ولی من میگویم امروز نیست.
انتهای پیام/
نوا ذاکری