سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین: "در اروپا از هر هزارنفر، یک نفر بی‏‌سواد است و در ایران از هر هزار نفر، یک نفر باسواد. و این از بدی اصول تعلیم است..."(روزنامه ثریا). میزرا حسن تبریزی در چنین شرایطی از وضعیت اجتماعی ایران دیده به جهان گشوده بود، وضعی که باعث شد مسیری را طی کند که در نهایت او را به "رشدیه" معروف کرد. او را به نام "پدر فرهنگ جدید ایران" می‏‌شناسند چراکه نخستین موسس مدارس جدید در تبریز و تهران بود. میرزا حسن در ۲۹ آذر ۱۳۲۳ خورشیدی در سن ۹۷سالگی بدرود حیات گفت.

علم نوین، ایران جدید

گذر از دوران مکتب‏‌خانه به مدارس نوین در ایران قدمت صدساله دارد. درست زمانی که ناصرالدین‌‏شاه به فرنگ سفر می‌‏کرد و از آنچه به عنوان فرهنگ و تمدن و پیشرفت در آن دیار می‏‌دید، متعجب می‏‌شد جای مدرسه‏‌های جدید در ایران خالی بود.

بعد از اقدامات امیرکبیر در تاسیس دارالفنون باقی شهرهای ایران همچنان از داشتن مدارس جدید برای تحصیل کودکان محروم بودند و شیوه‌‏های مکتب‏‌خانه‌ای ادامه داشت. برای تحصیلات عالی هم اغلب ایرانیان راهی نجف و کربلا می‏‌‍شدند تا در مدارس علوم دینی تحصیل کنند. اما میرزا حسن این روند همیشگی را تغییر داد و به جای نجف راهی بیروت شد. در آنجا با سبک نوین آموزش الفبا و دروس جدید مانند حساب و هندسه و تاریخ و جغرافیا آشنا شد. رشدیه به مدت دو سال در دارالمعلمین بیروت که توسط فرانسویان، تاسیس شده بود به تحصیل علوم جدید پرداخت و با اشکالات طرز تدریس، آشنایی پیدا کرد. سپس برای تکمیل مطالعات خود در این رشته به استانبول و مصر مسافرت کرد و در روش تدریس در مدارس رشدیه و اعدادیه آن‏جا مطالعاتی کرد.

نخستین مدرسه جدید در قفقاز

"در استانبول به طرح نقشه‌هایی برای تعلیم تربیت اطفال و نوآموزان پرداخته و اقدام به رفع مشکلات تدریس در زبان فارسی و اختراع الفبای صوتی در این زبان پرداخت و پس از آشنایی کامل به اسلوب و طرز تعلیم الفبا به روش جدید، نخست به ایروان که اهالی آن‏جا به مناسبت دیدن مدارس روس در استقبال از فرهنگ ایرانی، مستعدتر و مشتاق‌تر بودند رفت و به کمک حاج آخوند، برادر ناتنی‏‌اش در سال ۱۳۰۱ ه. ق. نخستین مدرسه ایرانی را به سبک جدید برای مسلمان‌‏زادگان قفقاز تاسیس کرد."

چهار سال از تاسیس مدرسه رشدیه می‏‌گذشت که ناصرالدین‏‌شاه در بازگشت از سفر دوم خود به فرنگ راهش به ایروان افتاد و با میرزا حسن دیدار کرد.

ناصرالدین‏‌شاه با دیدن مدرسه میرزا به وجد آمد و از او دعوت کرد به ایران بازگردد و مدارس ابتدایی(رشدیه) را در آنجا تاسیس کند اما قبل از خروج از ایروان از این پیشنهاد خود منصرف شد. شاید به این دلیل که هر نوع اقدام در جهت مدرنیزه ‏شدن ایران را تهدیدی برای دیکتاتوری خود به حساب می‌‏آورد. هر چه بود پیشنهاد ناصرالدین‌‏شاه باعث شد میرزا به صرافت بیفتد هر طور شده به ایران بیاید.

از ضرب‏ و شتم تا سوء‏قصد

نخستین شهری که میرزا در آن به تاسیس مدرسه اقدام کرد، زادگاهش تبریز بود؛ در سال ۱۳۰۵ ه. ق. در محله ششگلان. این آغاز یک مسیر پرحادثه برای میرزا حسن رشدیه بود. بعد از مدتی که از کار مدرسه گذشت و استقبالی که مردم از حضور فرزندان‏‌شان برای تحصیل علوم جدید می‏‌کردند، مکتب‏‌داران نخستین گروهی بودند که به مخالفت با میرزا پرداختند. آنها با تهییج اراذل ‏و اوباش بارها به مدارس میرزا حمله ‏کرده و علاوه بر تخریب مدرسه به ضرب‏ وشتم معلمان و دانش ‏آموزان نیز می‏‌پرداختند. این اقدامات باعث شد رشدیه بارها به مشهد فرار کرده و بعد از مدتی با آرام شدن اوضاع دوباره به تبریز بازگردد و مدرسه‌‏ای جدید بنا نهد اما هر بار همین اتفاقات تکرار می‌‏شد.

پس از تاسیس پنج مدرسه در تبریز و تخریب آنها، رشدیه این بار بخت خود را در مشهد آزمود اما با واکنشی به مراتب شدیدتر مواجه شد که طی آن نه ‏تنها مدرسه مورد چپاول قرار گرفت بلکه مهاجمان دست او را هم شکستند.

میرزا حسن برای تامین منابع مالی مورد نیاز تاسیس مدارس حتی زمین‏‌های زراعی خود را فروخت، بارها مورد حمله و ضرب‏ وشتم قرار گرفت، در یک اقدام مدرسه او را توسط باروت منفجر کردند و حتی یک بار مورد سوءقصد قرار گرفت که تیر به پای او اصابت کرد و جان سالم به در برد. این مسائل باعث شد او ایران را ترک کند و راهی قفقاز شود تا این‏که امین ‏الدوله، از حامیان همیشگی‏‌اش، والی آذربایجان شد و او را برای تاسیس مدرسه به تبریز فراخواند.

"بابی"ها تکفیر می‌‏شوند

وقتی امین‌‏الدوله در سال ۱۲۷۶ به تهران آمد، میرزاحسن خان رشدیه نیز به پشتوانه او به تهران آمد و مدارسی را به نام "مدارس رشدیه" در تهران بنیان‏گذاری کرد. اما باز هم از میزان مخالفت‏‌ها کاسته نشد، علیه رشدیه شایعات زیادی به راه انداختند او را متهم کردند که "بابی" شده، ضد امام زمان و اهل بیت است و صدای زنگ مدرسه‌‏اش تداعی‏‌گر ناقوس کلیساست ، پس هر که پا در مدارس او بگذارد حتما کافر شده. او را تکفیر کردند و بارها فتوای انهدام مدارس جدید را صادر کردند، مدارس و اموالش را تخریب و دانش‏‌آموزان را زخمی کردند و چند تن حتی در این وقایع کشته شدند.

با اینکه میرزا حسن بعد از این وقایع به قم رفت و تا آخر عمر در آنجا ماند اما نهضتی که ایجاد کرده بود ادامه یافت تا ما امروز نه تنها مدرسه ابتدایی که دبیرستان و دانشگاه داشته باشیم. البته خود او نیز به آمدن چنین روزهایی ایمان داشت؛ در هنگام تخریب یکی از این مدارس می‌خندید و می‌گفت: "این جاهلان نمی‌دانند که با این اعمال نمی‌توانند جلوی سیل بنیادکن علم را بگیرند. یقین دارم که از هر آجر این مدرسه، خود مدرسه دیگری بنا خواهد شد. من آن روز را اگر زنده باشم، حتما خواهم دید."

انتهای پیام/

ندا رضا حسینی