سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین: محمدرضا گودرزی در ابتدای این نشست از محمدعلی علومی، نویسنده "جناب آقای دیو" خواست تا به رسم این جلسات سطرهایی از کتاب را برای حاضران قرائت کند و در ادامه نیز از علی رضا محمودی ایرانمهر، منتقد ادبی دعوت کرد تا با سخنانش آغازگر نقد و بررسی کتاب "جناب آقای دیو" باشد.
محمودی ایرانمهر گفت: شاید این کتاب را همه شنا خوانده باشید اما اگر هم نخوانده باشید با تورق آن و مشاهده سیمای ظاهری آن متوجه میشوید که با یک کتاب خیلی متعارف روبرو نیستید. این کتاب در قالب داستانهایی که عموما دیده و خواندهاید نمیگنجد و کافی است تنها چند صفحه ابتدایی آن را بخوانید تا متوجه این مطلب شوید. از این نوع داستانها اصطلاحا با عنوان ضد داستان یا «متافیکشن» و عناوین مختلف دیگری چون داستان پست مدرن یاد میشود که در اینجا نمیخواهم این کتاب را حتما به یکی از این انواع نسبت بدهم و از آنجا که اساسا این یک کتاب نامتعارف است، بنابراین من هم سعی میکنم نقد آن هماهنگ با فضای کتاب باشد و همانقدر که کتاب نامتعارف است من هم به همان اندازه نامتعارف با آن برخورد کنم چرا که اساسا خوانش این قبیل کتابها این را میطلبد و نوعی بازیگوشی، نشاط و درواقع گریز از قالبها را همانطور که نوشتن آن طلبیده نقد کردنش هم همین را طلب میکند.
او در ادامه در خصوص ژانر و گونه کتاب "جناب آقای دیو" اظهار کرد: طبیعتا داستانهایی از این دست را در یک نگاه خیلی کلی در زیر عنوان پست مدرن میتوان قرار داد اگرچه من شخصا هنوز نسبت به عنوان پست مدرن شک و تردید دارم و شاید بهتر است بگویم دقیقا نمیدانم دارای چه ماهیتی است اما عموما این شکل از داستاننویسی را عموما در این دسته جای میدهند. من میخواهم از زاویهای دیگر با این کتاب رودررو شوم و آن اینکه چه چیز در این نوشته وجود دارد که برای من لذت بخش است و چگونه آن را میخوانم. یا اینکه چه چیزهایی میتوانم در آن پیدا کنم که مرا با خودش همراه کند. به هرحال این کتاب شبهایی مرا با خود همراه کرد اول به این دلیل که قرار بود آن را نقد کنم و بعد اینکه خود کتاب جذابیتهایی داشت که مرا با خودش برد و میخواهم درباره همین جذابیتها با شما صحبت کنم.
محمودی ایرانمهر در بخش بعدی سخنانش تصریح کرد: وقتی که مشغول مطالعه یک داستان هستیم پیش از هر چیز آنچه موجب جذابیت خواهد بود، قصهای است که با آن روبرو هستیم و از جایی شروع میشود و در جایی سرانجام مییابد. وقتی این نیست یعنی قصه طوری پیش میرود که قرار نیست راوی به شما بگوید بعد از این چه خواهد شد، عنصر دیگری باید جایگزین شود تا در داستان جذابیت ایجاد کند. مسئله دوم همذات پنداری است یعنی بودن در فضا و اینکه چقدر موقعیت داستان و آدمهایش را درک و همراهی میکنید اما اینها در واقع اصول داستان کلاسیک است در حالی که "جناب آقای دیو" یک داستان کلاسیک نیست. در «متافیکشن» همذات پنداری هم کنار گذاشته میشود یعنی نه قصه و نه همذات پنداری از جنس داستانهای کلاسیک وجود ندارد.
این منتقد ادبی در خصوص مصداقهای چنین رویکردی از نویسنده کتاب «جناب آقای دیو» بیان کرد: اولین چیزی که در این داستان همچون داستانهایی از این جنس بارز است بازی است. بازی در مفهومی فراتر از تنها سرگرمی و در مفهوم روانشناختی و آنچه که ساختارهای ذهنی ما را میسازد و از این منظر ما در مجموعه و تسلسلی از بازیها هستیم و اساسا ساختار ذهنی ما را بازیها شکل میدهند و در یک نگاه فلسفی و جهانشناختی زندگی و هستی ما هم درگیر مجموعهای از بازیها است. همچنین نوعی نگاه شورشی هم دراین قبیل آثار موجود است یعنی انگار با قالبهایی که جهان را در یک نظام مشخص معنا میکنند، از زاویهای دیگر و معترضانه به آن نگاه میشود. یکی از چیزهایی که از ابتدا تا انتهای داستان شما را همراه میکند همین بازی است و اینکه شما در یک حالت سرخوشی نگه میدارد که مدام شما را در معرض اتفاقاتی قرار میدهد که مانند همه داستانهای پست مدرن قابل پیش بینی نیست و بستگی به واکنش شما به متن دارد. من اصلا اصراری ندارم بگویم "جناب آقای دیو" پست مدرن است اما این داستان تداعی کننده چنین فضایی است.
محمودی ایرانمهر درباره رویکرد اعتراضی کتاب "جناب آقای دیو" نیز بیان کرد: اعتراض این متن در حقیقت اعتراض به یک روایت و شیوه حاکم بیان داستان است. اگر بپذیریم که داستان قرائتی از هستی است، و داستانها شکلی از تثبیت نگاه حاکم هستند، میپذیریم که این روایتها هستند که اصول زندگی انسانها را تعیین میکنند. روایت حاک دارای اصول و نظامی ویژه است و زمانی که شما در این نظام قرار میگیرید خواه ناخواه همه چیز از پیش تعیین شده است اما داستانهایی از این جنس شورشیاند و به روایت حاکم اعتراض دارند و زمانی که این کتاب را میخوانید از لحن اعتراضی آن هم میتوانید لذت ببرید.
او درباره ویژگی دیگر این کتاب عنوان کرد: دایره المعارفی بودن این داستان یکی دیگر از ویژگیهای آن است. یعنی اینکه نویسنده با مجموعهای از اطلاعات بازی میکند و بر حسب نظامی دلخواه آنها را کنار هم میچیند. نمونه درخشان چنین ساختاری داستان «تریستام شندی» از لارنس استرن است که در قرن هجدهم نوشته شده و به ضرس قاطع هنوز کتابی در حوزه متافیکشنها نداریم که تا این حد ساختار داستان کلاسیک را به هم ریخته باشد و به بیانی دیگر هیچ داستان پست مدرن و ضدقصهای نیست که ردپایش را در این متن نشود پیدا کرد. در کتاب «جناب آقای دیو» هم با خرده داستانهای زیادی مثل روایت شخصیت مهرعلی که داستان زندگی دیو پای دربند است و رستم خان و کتی روبرو هستیم و عملا مجموعهای از اطلاعات را پیش روی خواننده قرار میدهد و از چیدمان اینها در کنار هم یک کلیت را میسازد. خصوصیت اصلی این کتاب هم نوعی رندی و سیاستمداری در روایت است که اطلاعات زیادی به خواننده میدهد ولی طوری این اطلاعات را به شما میدهد که در واقع همزمان از اطلاعات شما کم میکند و این ساختار در تمام طول داستان وجود دارد.
محمدرضا گودرزی در بخش بعدی نشست با اشاره به اینکه رمان «جناب آقای دیو» درچاپ اول، مهر ماه ۱۳۹۲ از سوی «عصر داستان» منتشر شده، در اهمیت توجه به ژانر گفت: ژانر در گستره وسیعاش دسته بندی کردن برای بررسی و در حقیقت واسطه بین متن و خواننده است. ما در زندگی بدون ژانر نمیتوانیم فکر کنیم و مسئله ژانر بسیار پیچیدهتر از آن است که در نظر بعضیها ممکن است جلوه کند. بنابراین مسئله مهم این است که نگاه ارزشی به ژانرها نداشته باشیم و نه اینکه اهمیت ژانر را در طرز اندیشه کردنمان نادیده بگیریم.
او افزود: رمان «جناب آقای دیو» همان طور که آقای محمودی گفتند در گروه فراداستانها قرار میگیرد. طنز، از این شاخه به آن شاخه پریدن، تاکید بر جعلی بودن روایت، نام بردن از افراد واقعی و حرف زدن از شگردهای داستانی از ویژگیهای سبکی این اثر محسوب میشود. از زیرمتنهایی که در این اثر به فضای ایرانی کار کمک کردهاند هزار و یک شب، قصههای عامیانه، شعر، لطیفه، خاطره، نقل قول، داستان در داستان و روایتهای موازی است و ماجراهای اصلی کتاب هم "پای در بند"، "اورنگ"، "الف. ب"، "رستم خان"، "سامان و فرهاد"، "قصه بینام"، "حکایت اشعث طماع"، "کک به تنور"، "لطیفه ملانصرالدین" و قصه "خارجی و گربه کدخدا" هستند.
گودرزی در ادامه خاطرنشان کرد: از نظر من نگارش متنهایی که ویژگی دایره المعارفی دارند آسانتر از دیگر متنها است به همین دلیل معتقدم این کتاب میتوانست نصف حجمی را الان دارد داشته باشد و همینطور میتوانست دوبرابر بیشتر حجم داشته باشد و در نتیجه کار تفاوتی به وجود نمیآمد.
او در تشریح اوژگی دیگر رمان "جناب آقای دیو" اظهار کرد: «جناب آقای دیو» متنی خودآگاه است یعنی متنی است که از جعلی بودن خودش آگاه است ولی آقای علومی ضدحملهای زده و در متن ادبیات پست مدرن را دست میاندازد ولی خود متن پست مدرن است البته یک توجیه مثبت در این امر ایجاد کرده که ایرانی-خارجی کردن داستان پست مدرن است و درست هم هست چرا که یکی از تعریفهای پست مدرنیسم ترکیب سنت یعنی نوع تفکری که میتواند متعلق به ۲ هزار سال پیش باشد، آمیخته با تفکری متعلق به مثلا هزار سال بعد از خودش است. یعنی ترکیب این تناقضها در دل ساختاری که از هردو استفاده میکند که ویژگی جامعه ما هم هست. در رمان "جناب آقای دیو" در واقع ادبیات پست مدرنیستی مدام دست انداخته میشود ولی از شگردهای همین شیوه در روایت استفاده میشود و حتیگاه برای مثال در صفحه ۶۷ کتاب بر پست مدرن بودن تاکید میشود و ظاهرا با توجه به سخن یاسر یکی ازشخصیتهای داستان نقد از پست مدرنهای تقلیدی است و تناقضهای برآمده از فرهنگ خودمان را شامل نمیشود.
این منتقد ادبی درباره شیوه روایت این رمان نیز تشریح کرد: در مجموع شیوه روایت رمان "جناب آقای دیو" در چهار صحنه اتفاق میافتد. صحنه بانک، خانه اورنگ، خانه رستم خان، خانه رحمان و مجددا بازگشت به بانک این صحنهها هستند که در ۱۲ فصل روایت شدهاند و خود این عنوان بندی فصول هم بازمی تواند ریشه در متون کهن ما داشته باشد. این رمان سیر به تشرف رسیدن آگاهی دیوسپید را در کارکردی مدرن به نمایش میگذارد. انگیزه اولیه او برای رسیدن به تهران، آدم شدن است. پدربزرگش اکوان دیو او را فرستاده تا او آدم شود ولی آخر سر کارش به ملول شدن از آدم شدن میکشد و او در مواجهه با نوکیسه گان و سیر خودشناسی به این آگاهی میرسد که از این مسیر نمیشود به آدم شدن رسید که این به نوعی ساختارشکنی از رستم و دیو سپید در جهان جدید هم هست.
او در پایان سخنانش درخصوص برخی دیگر از نکات محتوایی این کتاب اظهار کرد: یکی از دغدغههای متن، نقد تند به نشستهای ادبی، منتقدان و مخاطبانی است که دیدگاههای پست مدرن را تکرار میکنند ولی عمق قضایا را نمیبینند. نقد دیگر رمان به شهرنشینی و پایتخت نشینی، به خصوص کسانی است که کشتار، غارت و دزدی برایشان امری بدیهی است و در واقع از نوکیسهگان سرمایه دار دل پری دارد و در مقابل از تهیدستان جانبداری میکند که به نظر من اینجانبداری تا اندازهای سطحی و از واقعیت به دور است و به روایت لطمه زده است.
محمد علی علومی نویسنده رمان "جناب آقای دیو" نیز در ادامه در سخنانی کوتاه گفت: رمان "جناب آقای دیو" در حقیقت حدیث نسل سوخته ایرانی و مصایب و ناکامیهای آن است و همان طور که دوستان گفتند من خواستم با آمیختن کشکول وار مسائل مختلف به زعم خود اشارهای به تناقضات جاری در مناسبات جامعه امروز داشته باشم که فکر میکنم یکی از کارکردهای پست مدرنیسم همین است و طرح این پرسش که آیا در پس تمام این عناصر متناقض در نهایت میتوان قضاوت کرد که درست و نادرست اساسا چیست؟
سخنان محمد علی علومی پایان بخش این نشست بود. سلسله برنامههای «ترنم قلم» هر دوهفته یکبار در روزهای سه شنبه یکی از آثار ادبیات داستانی منتشر شده را مورد نقد وبررسی قرار میدهد.
انتهای پیام/