سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین: اگر برای ادبیات و به تبع آن رمان موجودیت زندهای قائل شویم، نباید در حفظ سنتهای بیمعنی که در دایرهی فحوایی زمان معاصر نمیگنجد و صرفا به مثابهی ابزار یا شکلی از اشکال ادبی به ما انتقال پیدا کرده است، مصر باشیم. این سنتهای بیمعنی میتواند از نحوهی بازنمایی واقعیت در آثار ادبی و تلقی ما از واقعنمایی، تا وفاداری تام به عوامل قصه اعم از شخصیت، داستان، طرح یا تصادف را در برگیرد.
بدیهیست که اهمیت نحوهی نگارش، چیدمانِ کلمات و ساختار جملات نزد "فلوبر"، گویای تضاد آشتیناپذیر بوطیقای داستاننویسی او با "بالزاک" و حتی "استاندال" است. "کاراکتر" در "مادام بواری" به طرز کاملا متفاوتی از "باباگوریو" و "سرخ وسیاه" خلق میشود و به همین ترتیب "پرسوناژ" در "محاکمه"، بنجی در "خشم و هیاهو" و اِما در "مادام بواری" و همچنین موقعیتها و کارکردهای این سه شخصیت، هرگز به همدیگر شباهتی ندارند. کافکا ضرورتی در تشریح ظاهر، نوع پوشش یا دیگر اطلاعات جانبی پرسوناژش نمیبیند و حتی در مواردی برای او نامی انتخاب نمیکند، در حالی که اِما در "مادام بواری" در قطب مخالف این وضعیت قرار میگیرد.
از آنجایی که یک اثر تنها یکبار و به یک شیوه نوشته میشود، این ناهمسانی طبیعی به نظر میآید. به همین ترتیب، شیوهی روایت در "اپرای شناور" جان بارت در قیاس با "دلِ تاریکی" اثرِ جوزف کنراد، ماهیتی مستقل و کارکردی متفاوت از روایت را به ما عرضه میدارد، در حالی که چه "مادام بواری" و چه "خشم و هیاهو"، "محاکمه"، "دلِ تاریکی" یا "اپرای شناور"، همگی با توجه به موقعیت و شرایطِ زمانی ویژهی خود، از آثار پیشرو به حساب میآیند. به عبارت دیگر: "فلوبر در سال 1860 رمان نو مینوشت، پروست در سال 1910" 1 .
رمان پیشرو در تمامی دورانها، از "دنکیشوت" گرفته تا "اولیس"، پیوسته در خلق و بازنمایی جهان بیرون از متن، به طرز خلاقانهای از ترفندها و شگردهای نو سود میجوید تا به بهترین نحو، مسائل مربوط به انسان و پدیدههای اطرافاش را واسازی و توصیف کند. نویسندگان پیشتاز به بوطیقای ادبی یا مرامنامههای دورههای گذشته و حتی معاصرشان بسنده نکرده و با خلق امکانات جدید، برهمزدن مناسبات معمول و سبک ویژهی نگارشیشان در متنهایی همواره با سویههای بالذات از هنجارهای جامعهی ادبی زمانهشان فراروی کرده و به تبع آن، نظم ساختارهای اجتماعی و سیاسی عصرشان را به هم ریختهاند. از این رو، رمانهای پیشرو اصولا به پایان قطعی و نهایی در دنیای منسجمی که خصوصا ادبیات رئالیستی قرن نوزدهم ترسیم میکند، تن نداده است.
البته مسئله "رئالیسم" در ادبیات داستانی به لحاظ ماهوی میتواند شکل پیچیدهای به خود بگیرد. میدانیم که نخستین دورهی پر اهمیت و شکوفا در حوزهی رمان دورهی رئالیسم است. البته در اینجا باید استثناهای عالم رمان یعنی "دنکیشوت"(1605و 1615) اثر سروانتس، "تریسترام شندی" (1760) اثر لارنس استرن، "ژاک قضا وقدری" (1796) اثر دنی دیدرو، "پانتاگروئل"(1550) اثر رابله و "سفرهای گالیور" (1726) اثر جاناتان سوییفت را مجزا کرد، چرا که این آثار به تنهایی تاریخ رمان را، به تاریخی غیرِ خطی بدل کردهاند؛ آثاری که به نظر میرسد مهمترین علت شکلگیریشان همان دریافتهای وجودشناختی(ontology) نویسنده از متن و ارتباط دوسویه آن با رخدادهای جهان بیرون است که به طرزی بدیع و شگفتانگیز در فرآیند نگارشیشان رخ داده است.
نکته مهمتر در این آثار، این است که اصولا از ماهیتی سلبی - بدین معنا که در برابر ساختارهای حکومتی، سیاسی، فرهنگی و حتی ادبی عصرشان جبهه میگیرند و مناسبات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی جامعه را بر نمیتابند- برخورداراند، طوری که بیشتر این آثار در زمان نگارش با بیلطفی و کمعنایتی جامعهی ادبی و روشنفکران عصرشان رو بهرو بودند، البته باید توجه داشت این "خلاف جریان شنا کردن" به فرمولی ثابت در آثار برجستهی تاریخ رمان تبدیل شده است؛ از "دن کیشوت" و "تریسترام شندی" گرفته تا "سلاخخانه شمارهی پنج" کورت ونهگات یا "یک زن بدبخت" براتیگان. نخستین رمانها و داستانهایی که به این شکل (رئالیسم) نوشته شد، در این دوره و به قلم نویسندگانی چون بالزاک ،دیکنز یا جورج الیوت به رشتهی تحریر درآمد و همین نویسندگان نیز برای نخستینبار به واسطهی رمان به اهمیت رویکردهای عینی و بازنمایی واقعیتهای اجتماعی عصرشان پی بردند، تا جاییکه بالزاک مینویسد: "دورهها جذابتر از مردماناند" 2 و به خلق کاراکترهای کثیری میپردازد که شاید تمام تیپهای موجود در فرانسه آن روز را شامل میشد.
به نظر میآید در همین نقطهی کانونی است که رمان با رئالیسم مجموع میآید و میتوان از ضرورت حضور رئالیسم در گونهی ادبیِ رمان سخن گفت. اهمیت رئالیسم و تخیل رئالیستی حتی در متاخرترین آثار داستانی، نکتهای است که در بسیاری از آثار تجربی قرن بیستم مشهود است.
با این که "هژمونی رئالیسم به واسطهی مدرنیسم و بعد پستمدرنیسم -همچون روشهایِ دیگر بازنمایی واقعیت و جهان- به چالش کشیده می شود" 3 و خیلی زود به دورهی پیش از تحول پارادایم های ادبی انتقال مییابد، اما در همان عصر (رئالیسم) نیز حضور نویسندگانی چون فلوبر، شاهدی بر ادعای وجود آگاهی عدهای از نویسندگان به مصالح داستاننویسی و تکنیکهای داستانی است.
از این روست که دقیقا فلوبر بهعنوان یکی از مهمترین نویسندگان رئالیسم، پلی میشود به مدرنیسم قرنِ بیستم. رویکرد فرم محورانهی فلوبر بهخوبی در "مادام بواری" (1857) و "سالامبو" (1862) دیده میشود.
وسواس او در چیدمان کلمات و تراشِ جملات، انتخاب "بواری" بهعنوان قهرمان اثر که هرگز کاراکتر- قهرمان از پیش تعریف شدهی رمان کلاسیک نیست و توصیفات درخشان او در "سالامبو" از نبرد کارتاژ که دغدغهی نویسنده در به نمایش کشیدن صحنهی مورد نظر - برای مثال- از حیث رنگ در آن بارز است، اهمیت فرم و ابزار و مصالح داستانی از منظر گوستاو فلوبر را به خوبی نشان میدهد.
او در یادداشتهایش پیرامون نگارش مادام بواری مینویسد: "چیزی که به نظرم زیباست و دوست دارم بنویسم کتابی دربارهی هیچی است. کتابی که قائم به چیزی خارج از خودش نباشد و تنها نیروی سبک، وحدت کلیش را حفظ کند" 4 . از این جهت فلوبر مصداقیست از "نویسنده"ی رولان بارت. او "نویسنده" و از طرفی "سخننویسا" را دو مفهوم متمایز میخواند: "سخننویسا همانند سخنِ علمی است که آرمانش رسیدن به یک معنای نهایی است. نویسنده اما، پیش از هر چیز مجذوب ماهیت ابزاری که به کار میبرد یعنی زبان است. زبان برای او هدف اصلی است. دلمشغول واژههاست و نه جهان، [او] در پیِ ایجاد معنایی قطعی و نهایی در متن نیست..." 5 .
بارت تاکید می کند: "میان سومشخصِ بالزاک و سومشخصِ فلوبر دنیایی فاصله است[...] در مورد بالزاک یک چشماندازِ تاریخیِ خشن ولی منسجم و مطمئن که خبر از پیروزی یک نظم میدهد؛ و در مورد فلوبر، هنری که برای گریختن از خودآگاهیِ ناخشنود خود یا به خدمت قراردادها درمیآید یا خشمگینانه قصد انهدام آنها را میکند. مدرنیته با جستار یک ادبیات ناممکن آغاز میشود" 6 .
1. برای رمانی نو ، آلن ربگرییه، ترجمه پرویز شهدی، انتشارات بافکر ، 1388، ص15 2. به نقل ازعروسک وکوتوله، والتر بنیامین، مترجمان مراد فرهادپور و امید مهرگان، گام نو، 1387، ص93 3. Childs, P. (2000) MODERNISM Rutledge 4. فن داستان نویسی، ترجمهی محسن سلیمانی، امیر کبیر، 1374، صص 277- 276 5. ساختار و تاویل متن، بابک احمدی، نشرمرکز، چاپ دهم 1388، ص230 6.درجه صفر نوشتار، رولان بارت، ترجمهی شیریندخت دقیقیان، انتشارات هرمس، چاپ دوم 1384، ص61
انتهای پیام/ مجتبا هوشیار محبوب