گلی ترقی متولد 17 مهر 1318 تهران است و فرزند سوم لطف‌الله ترقی، صاحب‌امتیاز و مدیر مجله‌ی معروف "ترقی". زندگی در خانواده‌ا‌ی فرهنگی در تعلیم و تربیت او تأثیرات فراوانی داشته. ترقی در شمیران به مدرسه رفت و در سال 1954 میلادی عازم آمریکا شد و 6 سال در آنجا زندگی کرد و دیپلم دبیرستان و لیسانس فلسفه را از آنجا گرفت. اما چون به زندگی آمریکایی علاقه‌ای نداشت، به ایران بازگشت و برای گرفتن دکترای فلسفه به دانشگاه تهران رفت. اما بعد از 2 سال از ادامه‌ی تحصیل انصراف داد و در اواخر دهه‌ی 40 به داستان‌نویسی روی آورد. در این نوشته نگاهی داریم به فضای حاکم بر آثار داستانی‌ گلی ترقی؛ از "من هم چه‌گوارا هستم" تا تازه‌ترین اثرش، "فرصت دوباره".

***

گلی ترقی در دهه‌ی چهل داستان‌نویسی را آغاز کرد؛ درست در دوره‌ای که سمین دانشور رمان "سووشون" را به چاپ رسانده بود و فروغ فرخزاد با "تولدی دیگر" انقلابی در حضور زنان در عرصه‌ی ادبیات به راه انداخته بود. در این دوران بود که گلی ترقی با مجموعه‌ی "من هم چه گوارا هستم" حضور خود را در ادبیات ایران اعلام کرد. مجموعه‌ای که در همان دوران هم دیده شده و مورد نقد و بررسی قرار گرفت. در سال‌های بعد خانم ترقی بیشتر به روزنامه‌نگاری و ترجمه از زبان فرانسه مشغول شد. او در سال 1354 رمانی به نام "خواب زمستانی" توسط انتشارات آگاه منتشر کرد و پس از انقلاب، ایران را به مقصد فرانسه ترک کرد و در آنجا به نوشتن ادامه داد. او یکی از معدود نویسندگان زن ایرانی است که در دهه‌های اخیر به صورت حرفه‌ای و مؤثر به کار داستان‌نویسی مشغول بوده. ترقی عمده‌ی شهرتش را بدون شک مدیون دهه‌های هفتاد و هشتاد است. در این دهه ابتدا کتاب "خاطره‌های پراکنده" را منتشر کرد که از نظر فروش یکی از بالاترین آثار آن دوره بود و از نظر تأثیرگذاری کاری کم‌نظیر. مجموعه‌ی "جایی دیگر" پس از آن منتشر شد که هر چند به نوعی می‌توان آن را ادامه‌ی "خاطره‌های پراکنده" دانست اما در این کتاب، با گلی ترقی دیگری مواجه‌ایم. از کارهای دیگر او باید به مجموعه‌ی "دو دنیا" اشاره کرد که می‌توان به نوعی آن را مجموعه‌داستانی به‌هم‌پیوسته دانست. او پس از آن قریب به یک دهه کتابی در ایران منتشر نکرد تا رسید به "فرصت دوباره" که به‌تازگی به چاپ رسیده است. ترقی در دوره‌ای مترجم و روزنامه‌نگار بسیار فعالی بود و آثار مهمی در مجلات و روزنامه‌های روشنفکری زمان خود منتشر کرد. بعدها هم اثری منظوم در حوزه‌ی ادبیات کودک منتشر کرد به نام "دریا پری، کاکل زری" که بارها تجدید چاپ شده است و اثری تأثیرگذار و خواندنی‌ست. اما مهم‌ترین مؤلفه در آثار گلی ترقی، "نوستالژی"، بازگشت به گذشته و "خاطره‌بازی"ست. از او به عنوان نویسنده‌ای نوستالژیک یاد می‌کنند؛ همان‌طور که درباره‌ی نویسندگانی چون پرویز دوایی، مهشید امیرشاهی و بیژن بیجاری چنین اعتقادی دارند. ولی جنس نوستالژی در آثار ترقی متفاوت است. در توضیح این نکته باید گفت در آثار نوستالژیک غالباً ما به گذشته برمی‌گردیم و یک شادی را دوباره تجربه می‌کنیم یا نوعی حس زیبایی که نویسنده سعی دارد آن را از گذشته‌ی دور به حال بیاورد و بازخوانی کند. اما گلی ترقی نویسنده‌ی نوستالژیک به این معنا نیست بلکه در آثارش نوعی نوستالژی به وجود می‌آورد تا غم زنده بودن (بودن) را در شرایط حال، مطرح کند. خاطراتی که شخصیت‌های گلی ترقی به یاد می‌آورند لزوماً شاد نیستند بلکه او شخصیت‌هایش را به گذشته می‌برد تا غم مرگ و نیستی را نهادینه کند. محمد قائد در مقاله‌ی درخشان "نوستالژیک چیست" در کتاب "دفترچه‌ی خاطرات فراموشی" در مثالی این‌طور می‌گوید که ملک‌الشعرای بهار مدام از گذشته به خوبی یاد می‌کند در حالیکه گذشته چندان هم دلچسب نیست؛ همه چیز نشان از محرومیت دارد و فقر و آلودکی و زشتی. کوچه‌ها بوی بیماری دارند و جوی‌ها پُر از لجن هستند اما معصومیت کودکی‌ها باعث می‌شود که بعدها زیبا جلوه کنند. او در آن مقاله می‌گوید آیا این چیزی از گذشته است که در نظر بهار جذاب بوده؟ ملک‌الشعرای بهار دنبال آن چیزی است که در گذشته جا گذاشته و اصولاً بازگشت به گذشته احساس امنیتی به انسان می‌دهد که بی‌شباهت به احساس جنین در رحم مادر نیست. زمانی که هیچ درد، غم یا مسؤولیتی برای انسان وجود ندارد. خود خانم ترقی می‌گوید زندگی برای او و انسان‌هایی از جنس او در چهارچوب باغی بزرگ شکل می‌گرفت که دنیایی کوچک اما دوست‌داشتنی بود. او به مثابه‌ی یک انسان، وقتی با فجایع برخورد می‌کند که پا از آن دیوارهای امن بیرون می‌گذارد. به نظر می‌رسد "فرصت دوباره" بیشتر این وجهه از جهان نویسندگی گلی ترقی را آشکار می‌کند. ترقی پیش این، کسی است که فجایع جهان را می‌داند اما "گذشته" را مستمسک قرار می‌دهد تا امنیت سابق را زنده کند اما در "فرصت دوباره"، همان فرصت را هم از خودش و از مخاطبانش می‌گیرد.

ویژگی مهم دیگری که در آثار گلی ترقی دارد به چشم می‌خورد، این است که با استفاده از زبان آهنگین و لحن و توانایی در شخصیت‌پردازی، خط محوری قصه را از بین می‌برد. وقتی در ذهن خود به گذشته باز می‌گردیم، این بازگشت به صورتی محو و نرم و ناخودآگاه انجام می‌شود. مثلاً می‌گوییم کودکی، دوران مدرسه و در این حالت، انبوهی از تصاویر به ذهن‌مان بر می‌گردد که در همه‌ی آن ماجراها، خطی از فراموشی وجود دارد. یعنی در نهایت ما یک فضای کلی خاکستری‌رنگ و مبهم را به یاد می‌آوریم که چهره‌ها و روابط محوی در آن‌ها وجود دارد. ترقی با همین چهره‌های محو و روابط نامشخص سعی می‌کند برای مخاطب فضایی بسازد که در عین اینکه مخاطب احساس می‌کند قابل درک است، از او دور است. در واقع مفهوم فراموشی در ذهن، تئوریزه می‌شود. تئوری میلان کوندرا درباره‌ی خاطره و فراموشی همین مسأله را بازگو می‌کند. او معتقد است ما هر چه جلوتر می‌رویم خاطرات را به یاد نمی‌آوریم و در واقع با یادآوری خاطرات، فراموشی خود را به یاد می‌آوریم.

شخصیت‌های داستانی گلی ترقی مدام در حال به یاد آوردن آن ساختار فراموش‌شده هستند. چیزی که به آن نمی‌رسند و به یاد می‌آورند که همه‌ی آنها فراموش شده‌اند و به این ترتیب ساختاری تراژیک بنا می‌کنند:

"صدایش به گوشم نمی‌رسد و تصویر محو و غبارگرفته‌اش مثل نقشی قدیمی پشت دالان‌های پیچ‌در‌پیچ خواب، آرام و آهسته دور می‌شود."

(اناربانو و پسرهایش/ 72)

"آدم‌هایی را می‌بینم که توی ایوان، دور سفره‌ی غذا، روی زمین نشسته‌اند. صورت‌ها غبارگرفته و نامشخص‌اند. دهان‌هایی بی‌صدا باز و بسته می‌شوند....."

(درخت گلابی/ 133)

وقتی از دیدگاه اجتماعی به این حسرت دائمی نسل گلی ترقی نسبت به چیزهایی که از دست داده‌اند، نگاه کنیم، نگرش اجتماعی گلی ترقی را می‌یابیم. نسلی که وقتی از خانه‌ی امن خود بیرون آمد، قدرت انجام کاری را نداشت. ناچار شد بایستد تا تاریخ درباره‌اش تصمیم بگیرد، برایش انقلاب کند یا او را وادار به مهاجرت. این در واقع وضعیت کتاب "فرصت دوباره" است. شرایط، او را در جامعه‌ی فرانسوی تنها رها می‌کند؛ جامعه‌ای که هر چند وقتی در رمان‌ها می‌خواند، دوستش دارد اما اکنون توان همسویی با آن را ندارد. ترقی در داستان‌هایش از واقعیت فرار می‌کند و سعی می‌کند واقعیتی را در مقابل واقعیت جهان قرار دهد تا لحظه‌ای زندگی را تحمل‌پذیرتر کند. او در داستان‌های "فرصت دوباره"، تصویرهایی می‌سازد که وقتی دقیق می‌شویم در پایان می‌بینیم که با یک کلیت روبه‌رو شده‌ایم؛ با حجمی از تصاویر شاد یا غمگین که نه می‌توانیم با آن‌ها همزادپنداری کنیم و نه می‌توانیم آن‌ها را نادیده بگیریم. چیزی بوده که وجود داشته، تازه و پویا بوده اما حالا تاریخ مصرفش گذشته، زوال یافته و پوسیده. و این زوال و پوسیدگی در روایت‌های ترقی مستتر است و مدام فراموش شدن، از بین رفتن و حذف شدن آدم‌ها از تاریخ را به ما یادآوری می‌کند.

او در این تازه‌ترین اثر، تلاش کرده تاریخ خود را بنویسد؛ تاریخی که تاریخ رسمی، آن را به خاطر حوادث اجتماعی کنار زده و فردیت آدم‌های آن تاریخ را نادیده گرفته. شخصیت‌های او قدرت همسویی با جهان عینی را ندارند؛ به گذشته بازمی‌گردند اما آن هم لحظه‌ای روشن شده و سپس خاموش می‌شود چراکه یادآور زوال و فراموشی است و به قول نیچه، اکنونی‌ست که میان دو هیچ قرار گرفته. و همین شخصیت‌ها هستند که گلی ترقی را از یک قصه‌نویس خاطره‌گو به قصه‌نویسی تبدیل می‌کنند که ایده‌ی فکری پشت داستان‌هایش نهفته است.

***

گلی ترقی، متولد تهران، 1318 آثار: 1. "من هم چه‌گوارا هستم" (داستان کوتاه)، 1348، انتشارات مروارید، بازچاپ: 1381، نیلوفر. 2. "خواب زمستانی" (رمان)، 1352، انتشارات آگاه. 3. "خاطره‌های پراکنده" (داستان کوتاه)، 1372، انتشارات باغ آیینه، بازچاپ: 1380، نیلوفر. 4. "دریاپری کاکل‌زری" (شعر کودک)، 1378، نشر فرزان. 5. "جایی دیگر" (داستان کوتاه)، 1379، انتشارات نیلوفر. 6. "دو دنیا" (داستان کوتاه)، 1381، انتشارات نیلوفر. 7. "فرصت دوباره" (داستان کوتاه)،‌ 1393، انتشارات نیلوفر. جوایز: * بهترین قصه‌ی سال فرانسه (از بین قصه‌های غیرفرانسوی) برای داستان "بزرگ بانوی روح من" از مجموعه‌ی "جایی دیگر"، 1986. * برنده‌ی جایزه‌ی گلشیری برای داستان‌های "جایی دیگر"، 1380. * برنده‌ی جایزه‌ی گلشیری برای داستان‌های "دو دنیا"، 1382.

انتهای پیام/

این مطلب در روزنامه امروز هفت صبح توسط یاسرنوروزی نوشته شده است.