سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین // در زمینه پیدایش این گونه شعری نوشتند صدها سال پیش در نتیجه مسابقات شعر، یک قالب شعری در ژاپن پیدا شد که به هوکو (صدور شعر)، یا های کو (بازی شعر) معروف شد. چنین شعرهایی را های کای (بازی مناسب) هم می‌خوانده‌اند ، اما واژه هایکو اکنون کاربردی عمومی‌تر یافته است. هایکو قالبی بسیار ساده است، فقط سه سطر دارد‌، پنج هجا در سطر اول، هفت هجا در سطر دوم و پنج هجا در سطر سوم، روی هم رفته هفده هجا. اندیشه‌های بسیار گوناگونی را می‌توان در این دایره محدود باز گفت. این‌ها برخی از مضامین دلخواه شاعران هایکو سرای ژاپنی است: کوتاهی عمر، زن، پرندگان و جانوران دیگر، حشرات، درختان و گل‌ها، کوه‌ها، ماه و آفتاب، برف و باران و مه و جلوه‌های دیگر طبیعت. همیشه ارجاع و اشاره‌ای به فصل هست، گاهی بسیار نامستقیم، از این دست: "ماه سرد" که اشاره به زمستان است و "شکوفه‌های گوجه "، اشاره به بهار، و "مگسان شبتاب" به تابستان، یا "برگ های افرا" به پاییز.

در هایکو نمادگرایی فراوان به کار برده می‌شود و نیز اشاره‌هایی پنهان که غالبا لطیف است، اگر چند به زبانی ساده بیان شده باشد. مشاهده دقیق طبیعت و عشق به آن باز گفته می‌شود. این مشخصات برجسته شعر ژاپنی مکررا با توجه عمیق به عواطف همراه است. بسیاری از هایکوها نگاره‌ها یا تصویرهای کلامی زیبایی است اما نه توصیف پر از ریزه‌کاری و پر کار. نگفته‌ها و نیامده‌ها در آن بسیار است و خواننده مختار است که آن‌ها را در اندیشه خود پر کند و به هر شکلی که می‌خواهد تعبیر کند. کم نیست هایکوهایی که می‌توان آن‌ها را به چندین گونه تعبیر کرد؛ زبان ژاپنی از این نظر بسیار انعطاف‌پذیر است. بازی با لغات و انواع جناس در گفتار و نوشتار ژاپنی از ارج و قرب خاصی برخوردار است. نفوذ نیرومند آیین بودایی ذن با تاکید آن بر عرفان و نظاره احوال درونی در بسیاری از این گونه شعرها آشکار است. تعجبی هم ندارد ، چون بسیاری از هایکو سرایان یا از رهروان مسافر زائر بودند یا از دیر نشینان.

تحولات هایکو را می‌توان در سه دوره دسته‌بندی کرد: اول؛ دوره میجی که از 1868 تا 1912 را در برمی‌گیرد، بعد دوره تایشو از 1912 تا 1926 و در آخر دوره شووا از سال 1926 تا آغاز جنگ جهانی دوم.

هایکو در مضمون یکسره از فلسفه ذن مشحون است. اصولا فرهنگ ژاپن تا آن حد از فلسفه ذن متاثر است که منتقدی به نام سوگن اومری گفته است فرهنگ و ذن در ژاپن مانند دو قله همنام هستند.

این گونه شعری اقبال خود را در ژاپن مدیون است به هایکو سرای بزرگ ماتسو باشو. در کلام او بود که هایکو در بستر فلسفه ذن به عرفان نزدیک شد و در کلام او بود که عرفان و واقعیت به هم آمیخت.

مشهورترین هایکوی باشو برکه کهن است که سرآغاز حرکت انقلابی او در فرم هایکوست :

برکه کهن / جهیدن غوکی/ صدای آب.

در تفسیر آن مقاله‌های متعددی نوشته شده است و بعضی معتقدند این هایکو چکیده و عصاره فلسفه ذن است. هر سه عنصر در این هایکو همزمان جدا و به هم پیوسته است. غوک و برکه و صدای جهیدن غوک. بعضی این هایکو را نوعی اشراق (روشن‌شدگی) بودایی می‌بینند و برخی آن را تصویری واقعی.

ممتنع باشد، هم از خردمندی نشان داشته باشد و هم از بی‌خردی. در عین سادگی، پیچیده باشد و در عین پیچیدگی، ساده.

هایکو شعر دو گانگی انسان است در رویارویی با طبیعت. شعر حیرت و شعر تامل است در هستی.

ایجاز ، پرهیز از زیاده‌گویی و دور ریختن پیرایه‌ها، در حد رساندن شعر به یک اشاره، از خصوصیات بارز شعر ژاپنی است.

مشهورترین هایکوسرایان ژاپن عبارتند از : ماتسو باشو (1694-1644)، یوسا بوسون (1783-1716)، کوبایاشی ایسا (1827-1764) و ماسا اکا شیکی (1902-1867).

هایکو در آغاز محتوایی طنز آمیز داشت که به تدریج با در آمیختن با فلسفه ذن ماهیتی عمیق و فلسفی پیدا کرد. هر چند این گونه شعری همیشه خصیصه سادگی را حفظ کرده است. سادگی که به گفته رولان بارت در هایکو دارای خاصیتی شبح‌وار است و آن اینکه هر کس همواره تصور می‌کند به سادگی اشعاری همانند آن بسراید ولی ممکن است هرگز نتواند.

اما شعر هایکو تنها به مرزهای ژاپن محدود نمی‌شود. شاعران بسیاری تحت تاثیر هایکو بوده‌اند. رد تاثیر هایکو را حتی در شاعران آمریکایی، خصوصا شاعران نسل بیت می‌توان جست و جو کرد. بیتی‌هایی که اتفاقا عمیقا از فرهنگ شرقی و به ویژه بودا تاثیر گرفته بودند هایکو را قالب مناسبی برای شعرهاشان یافتند. هر چند این هایکو دقیقا هایکوی ژاپنی نیست. کرواک یکی از مهمترین نویسندگان و شاعران نسل بیت که به واسطه رمان "در مه می سوزد" (1958) نقش مهمی در رواج این گونه ادبی در آمریکا ایفا کرد می‌نویسد: هایکوی آمریکایی دقیقا همان هایکو ژاپنی نیست. هایکوی ژاپنی کاملا محدود است به هفده سیلاب اما از آن جا که ساخت زبان متفاوت است تصور نمی‌کنم که هایکوی آمریکایی مجبور باشد به تعداد سیلاب‌ها حساسیت نشان دهد...به علاوه یک هایکو باید ساده و عاری از هر پیرایه شاعرانه باشد، تصویری کوچک ارائه کند و در عین حال به اندازه یک قطعه پاستورال از ویوالدی آسمانی و لطیف باشد.

منابع

1.دانیل.سی.بیوکانن ، صد هایکوی مشهور، ع- پاشایی،دنیای مادر،1369 2.عطا دانایی ، شکوفه های گیلاس : هایکواز باشو تا امروز ، صدای معاصر ،1390 3.رولان بارت ، امپراتوری نشانه ها ، ناصر فکوهی ، نشر نی،1383 4.آلن گینزبرگ ، جک کرواک ، گری اسنایدر ، هایکوهای نسل بیت، علیرضا بهنام ، نشر مینا ، 1388

انتهای پیام/