به گزارش سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین ؛ "بوف کور" یک رمان معمولی نیست؛ داستانِ داستانهاست آن طور که ویرجینیا وولف میگفت و شاید برای فارسی زبانها، شروع شاهکارگونه داستاننویسی مدرن در ایران و شاید هم پایانش. از همین منظر، چهرههای مختلفی به نقد این اثر پرداخته و سعی کردهاند ببینند در پشت چهره راوی "بوف کور"، چه کسی پنهان است؛ مرد ایرانی، مرد اسطورهای و شاید هم خود صادق هدایت! تازهترین اثر جدی در بررسی بوف کور، این بار حاصل تلاش مترجمی است که اتفاقا دستی هم در آتش نوشتن دارد؛ عباس پژمان در کارنامهاش ترجمههای جالب توجهی دارد و حالا با انتشار "من و بوف کور" پا در راهی گذاشته که چندان بیسابقه نیست و لااقل چند چهره برجسته دنیای ادبیات، فلسفه، روانشناسی و اسطورهشناسی فارسی پیش از این در آن طبع آزمایی کردهاند. خوانش مکرر بوف کور و زنده ماندن این رمان کوتاه در ۷۷ سال گذشته، همچنان این سوال را مطرح میکند که هدایت در بوف کور از چه سخن گفته و چقدر درد راوی برای خواننده امروز تازه مانده و میماند. اینها سوالاتی است که عباس پژمان در این گفتوگو به آنها پاسخ میدهد:
چه شد که شما هم به جمع افرادی پیوستید که درباره "بوف کور" نوشتهاند؟ اصولا چه موقع بود که به این فکر رسیدید "بوف کور" نیاز به خواندن و نگاه دوباره دارد؟
خواندن دوباره نبود بلکه همان خواندن برای اولین بار بود. "بوف کور" ۷۵ سال است که نوشته شده اما خوانده نشده بود. مدارک قطعی و صددرصد میگفت "بوف کور" آن نیست که در ظاهر میگوید بلکه یک چیز دیگر است. این مطلب را تقریباً همه کسانی هم که در مورد "بوف کور" مطلب نوشتهاند قبول دارند. اما من همه این حرفها را کنار میگذارم و به خود هدایت رجوع میکنم. یک نامه از صادق هدایت هست که تقریبا یک سال پس از چاپ "بوف کور" به مجتبی مینوی نوشته است. ظاهرا مینوی، که آن زمان در انگلیس بوده است، "بوف کور" را خوانده بود اما نفهمیده بود چه میگوید و لذا در یکی از نامههایش بعضی چیزها را از هدایت پرسیده بود که اینها یعنی چه؟ و هدایت هم در آن نامهاش آنها را توضیح داده بود. در آن نامه گفته بود "بوف کور" رمان انکونسیان است. رمان انکونسیان یعنی رمان ناخودآگاه. یعنی رمانی که ساختار، تکنیک و زبان آن مثل زبان و تکنیک خواب است. آن زمان که "بوف کور" نوشته شد این تکنیک خیلی رایج بود. آن زمان اوج سوررئالیسم بود، که اساس آن بر نظریه فروید و زبان ناخودآگاه یا زبان خوابها بود. رمان انکونسیان یعنی رمانی که شبیه خواب است. علاوه بر این، در خود "بوف کور" هم حداقل ۶ یا ۷ بار به نظریه خوابهای فروید اشاره میشود. آن خوابهایی هم که در این کتاب هست دقیقا طبق نظریه خوابهای فروید ساخته شدهاند. در نظریه فروید خوابها یک محتوای ظاهری دارند و یک محتوای باطنی. یعنی در ظاهر مثلا شخص در اتاقش نشسته نقاشی میکند، اما این تصویرها فقط ظاهر قضیه است. اینها در باطن میخواهند چیز دیگری بگویند. یعنی یک فکر یا اندیشهای را بیان میکنند. این فکر را محتوای باطنی میگویند. فروید میگوید در هر خوابی یک فکر یا آرزوی سرکوب شده هست که خودش را به صورت یک جور روایت در میآورد که از تعدادی تصویر تشکیل شده است. به طوری که تمام آن تصویرها یک جورهایی به آن فکر و با همدیگر ربط پیدا میکند. لذا وقتی آن فکر را پیدا کردی رابطه بین آن تصویرها هم راحتتر مشخص میشود.وقتی محتوای باطنی را فهمیدیم همه اینها برای ما معنی پیدا میکند. این جور معنیها را، که جزء محتوای باطنی "بوف کور" هستند، هیچکس متوجه نشده بود. برای اینکه زبان و تکنیک آن را کسی متوجه نشده بود.
در هر حال، خود هدایت گفته است "بوف کور" یک چیز دیگر میخواهد بگوید. معنای آن حرفی که در آن نامهاش گفته است همین است. رمان انکونسیان یعنی همین. یعنی اینکه در ظاهر یک چیز است اما در باطن چیز دیگری است. هدایت این را به فرزانه هم گفته است. گفته است که بوف کور حساب و کتاب دقیق دارد. و بعد هم مثالی در مورد آن دو و چهار ها گفته است و به بعضی از منابع یا مستنداتش اشاره کرده است. اگر در این چیزها خوب دقت شود جای هیچ شکی باقی نمیماند که "بوف کور" معنی دارد و فقط هم یک معنی دارد. تقریباً ده سال پیش بود که من این معنی را فهمیدم. آن موقع برای بار دوم بود که "بوف کور" را میخواندم. من نظریه فروید را در دوران دانشجویی خوانده بودم. ده سال پیش یکی دو تا از مستندات مهم "بوف کور" را هم خواندم. یکی از اینها "نادیای" آندره برتون بود. یکی دیگر رمانی از فرانتس هلنس بلژیکی بود به نام "ملوزین". فیلم دانشجوی پراگ را هم که خود هدایت به فرزانه گفته بود یکی از مستندات و منابع "بوف کور" است، دو سال پیش دیدم. تقریباً ده بار هم دیدم تا چیزی از نظرم دور نماند. نظریۀ خوابهای فروید، نادیا، ملوزین، فیلم دانشجوی پراگ، مهمترین منابعی هستند که هدایت تصویرهای "بوف کور" را بر اساس آنها ساخته است. بعضی تصویرهایش هم بر اساس بعضی قسمتهای "هملت" و "زمین هرز" ساخته شدهاند. همان طور که دیدهاید همۀ اینها را در "من و بوف کور" مشخص کردهام. مثلاً خود عبارت "بوف کور" اشاره به یکی از صحنههای "ملوزین" است. اصطلاح اثیری از "زمین هرز" گرفته شده است. سعی کردم تقریباً همهٔ این اشارهها را در "من و بوف کور" مشخص کنم و معنی همهٔ تصویرها و صحنههای مهم را روشن کنم. چند مورد را هم به دلایلی نتوانستم خیلی واضح بگویم اما اینها را هم اگر کسی "من و بوف کور" را دقیق بخواند میتواند متوجه شود.
نکتهای که در کتاب اشاره کرده بودید درباره این بود که وقتی داستانی با منطق خواب نوشته میشود، و در واقع به آرزوهای سرکوب شده مربوط میشد، برای من خیلی مهم است بدانم آیا ممکن است دلیل استقبال دائمی ایرانیها از صادق هدایت، و مخصوصا از "بوف کور" او، همین مسئله آرزوهای سرکوب شده باشد؟ آیا خوانندگان دنبال آرزوهای سرکوب شده خود میگردند که دنبال این رمان میآیند؟
نه، فکر نمیکنم این باشد. ولی آن چیزی که خوانندگان در "بوف کور" ازش لذت بردهاند فقط به محتوای ظاهری آن مربوط میشود. وگرنه همان طور که گفتم معنای آن را کسی متوجه نشده. در این جور اثرها، یعنی رمانها و داستانهای خواب گونه، از ظاهر آنها هم میشود لذت برد. خوابها با همان ظاهرشان هم ما را تحت تأثیر قرار میدهند. خیلیها وقتی خواب میبینند محتوای پنهان آن را نمیدانند چیست، اما تحت تأثیر آن قرار میگیرند. راز "بوف کور" هم در همین است. خوابها ساختارشان بر اساس داستانگویی است. یعنی یک جور داستان هستند. داستان ناخودآگاه. تاثیر اولیهٔ "بوف کور" هم به خاطر معنی و محتوای باطنی آن نیست بلکه به خاطر زبان شعرگونهٔ آن و داستان ظاهری آن است، که از قضا داستان قوی و بدیعی هم هست و با تکنیک خاصی نوشته شده. "بوف کور" در مرحله اول با این چیزها در خواننده تاثیر میگذارد. البته وقتی معنی آن را هم بفهمیم و ناگهان بفهمیم که آن تصویرها چقدر به هم ربط دارند، بدیهی ست که این هم تأثیر دیگری خواهد داشت. این هم چیزی مثل شعر حافظ است دیگر. خیلیها معنی شعر حافظ را خوب متوجه نمیشوند اما به خاطر موسیقیای که در آن هست ازش لذت میبرند. اما میدانیم معنای این شعرها هم تأثیر دیگری دارد. البته ممکن است بعضیها بگویند وقتی معنی شعر حافظ را متوجه شویم دیگر آن لذت اولیه را نمیتوانیم ببریم. در صورتی که این طور نیست. اتفاقاً بر عکس است. هر شعر یا رمانی را هر چه قدر بهتر بفهمیم لذت بیشتری خواهیم برد.
بهترین کار هدایت را "بوف کور" میدانید؟
بله. من اول بار "سه قطره خون"اش را خواندم. یادم است که در آن سالها "محلل" هم از رادیو پخش شد و آن را شنیدم. از داستانهای سه قطره خون و داش آکل خیلی روی من تاثیر گذاشت. برای همین به فکر افتادم "بوف کور" را هم بخوانم. چون میشنیدم مهمترین کتابش "بوف کور" است. مخصوصا که چند سطرش را هم در یک کتاب خوانده بودم. همان چند سطر آن قدر زیبا بود که مدتها گشتم تا بالاخره پیداش کردم. این را در رمان جدیدم "جوانی" هم نوشتهام. با اینکه در آن سالها مطالعه چندانی نداشتم، و خواندن "بوف کور" هم یک زمینهای میخواهد، اما یادم است که وقتی خواندمش تا چند ماه تحت تاثیرش بودم بدون اینکه بفهمم دقیقا چه میخواهد بگوید. در هر حال همان فضایی که برای اولین بار با آن آشنا میشدم واقعا مرا تحت تاثیر قرار داد. بعد هم کهگاه گاهی مطالبی دربارهاش میخواندم آن فضا هم در یادم تکرار میشد. تا اینکه تصمیم گرفتم برای بار دوم آن را بخوانم تا ببینم واقعاً چه میخواهد بگوید. این دفعه دیگر فهمیدم چه میگوید.
فاصله اولین و دومین خواندن چقدر بود؟
تقریباً بیست و هفت سال. اولین بار در سن ۱۷ سالگی خواندم. بار دوم هم تقریباً ده سال پیش. اتفاقا در آن بیست و هفت سال همه آثار هدایت را خواندم اما "بوف کور" را بازخوانی نکردم. البته گاهی بعضی صفحاتش را میخواندم اما هیچ وقت کامل بازخوانیش نکردم. آن وقت ده سال پیش دوباره خواندمش. این بار قضیه هم خیلی فرق میکرد. همان طور که گفتم این بار نادیا و ملوزین را هم خوانده بودم. همین طور هملت و زمین هرز را، که منابع "بوف کور" هستند. همان طور که گفتم هدایت بسیاری از تصویرهای "بوف کور" را از این چندتا اثر گرفته است. اما وقتی بار دوم داشتم "بوف کور" را میخواندم فیلم دانشجوی پراگ را ندیده بودم. این فیلم را دو سال پیش دیدم. دو سال پیش دوستم دکتر صالح راد میرفت لندن و من ازش خواهش کردم آن را برایم آورد. دانشجوی پراگ سه تا ورژن دارد. یعنی سه تا کارگردان مختلف آن را ساختهاند. البته سومی بعد از چاپ "بوف کور" ساخته شده. بنابراین فقط ورژن اول و دوم است که جزء منابع بوف کور هستند. سناریست این فیلم نویسنده بزرگی بود اما چون طرفدار هیتلر بود بعد از جنگ جهانی دوم کنارش گذاشتند. اما داستانهایش واقعاً داستانهای قوی و عجیبی هستند. من بعضی از آنها را خواندهام.
به خاطر همین است که هدایت در یک دورهای تغییر آرایش صورت میدهد و شبیه فاشیستها میشود؟
نه. من در هیچ جا از "من و بوف کور" در مورد شخصیت هدایت اظهار نظر نکردم. در مورد "بوف کور" هم همین طور. نه یک کلمه گفتم بد است نه یک کلمه گفتم خوب است. فقط گفتم چه چیز میخواهد بگوید. میتوانم دو برابر این کتاب از جنبههای دیگر در مورد "بوف کور" بنویسم. اما اینجا منظورم فقط این بود که خواننده متوجه شود تصویرهای "بوف کور" چه معنیای دارد و چه میخواهد بگوید. هدایت ۴۸ سال زندگی کرد و مطمئنا در بعضی دورهها گرایشهایی هم داشت.
جایگاه جهانی صادق هدایت کجاست؟ چگونه میتوانیم ارزشیابی کنیم؟
وقتی صحبت از جایگاه یک نویسنده میشود یکی شهرت اوست که به ذهن میآید، یعنی اینکه چقدر مشهور شده است یا چه شهرتی دارد، یکی هم ارزش آثار اوست در مقایسه با آثار بزرگ جهانی، اعم از اینکه شهرت درخور هم داشته باشند یا نداشته باشند. این دو را نباید با هم مخلوط کرد. هدایت از هر دو جنبه جایگاه خوبی دارد. هم مشهور است هم لااقل دست کم همین "بوف کور"ش در حد آثار بزرگ جهانی است، که خوشبختانه شهرت جهانی هم دارد و به ۲۰ زبان دنیا ترجمه شده است. اشخاص بزرگی این کتاب را خواندهاند و ستایشش کردهاند، اشخاصی مثل آندره برتون و فیلیپ سوپو، آلبرتو موراویا و دیگران. "بوف کور" اثری است که توانسته است نظر این جور اشخاص را به خودش جلب کند و آنها را تحت تاثیر خودش قرار دهد. این واقعاً کم چیزی نیست. اما چون زبان و تکنیک خاصی دارد طبیعی است که مثلاً در حد آثار مارکز و امثالهم خواننده نداشته است. یادمان باشد که نویسندهای مثل جویس هم خواننده چندانی نداشته است. مگر چند نفر در هر زبان آثار مهم جویس را خواندهاند؟ اما تقریباً همه نویسندگان مهم دنیا آنها را خواندهاند. "بوف کور" هم ظاهراً تنها اثر مدرن ایرانی است که اشخاص مهمی در دنیا آن را خواندهاند. در هر حال، اگر فقط خود اثر را ببینیم "بوف کور" واقعاً خیرهکننده است. در این کتاب همه چیز حساب شده و براساس آخرین نظریههای مهم آن زمان خلق شده است و نشان میدهد که نویسنده این کتاب واقعاً نویسنده باهوش و درست و حسابی بوده است. مثلا همین نادیای آندره برتون را خیلی خوب خوانده بوده است. نادیا کتاب بسیار دشواری است و کار هرکس نیست آن را خوب بفهمد. من تقریبا همه مطالب مهمی را که در مورد نادیا در زبان فرانسه موجود است خواندهام. بسیاری از اینها نشان میدهد که نویسندگان آنها این کتاب را چندان خوب نفهمیدهاند. اما هدایت واقعا آن را فهمیده بوده است. یا همین طور "زمین هرز" را. من بعدا یک مقاله مفصل دربارۀ زمین هرز و بوف کور خواهم نوشت. مطمئن باشید که هنوز بسیاری از نویسندگان مدعی ما زمین هرز را نتوانستهاند بخوانند. هدایت حتی اولیس را هم خوانده بود و ظاهرا خوب هم فهمیده بود. حتما میدانید که یک خواندن داریم و یک فهمیدن. بعضیها بسیاری از کتابها را میخوانند اما آنها را چندان خوب نمیفهمند. هدایت کتابهایی را که خوانده بود خیلی خوب فهمیده بود. علاوه بر این رمانی همقد آنها خلق کرده بود. میدانید مشکل "بوف کور" چیست؟ مشکل "بوف کور" این است که همه درباره آن حرف زدهاند بدون آنکه دقیقا بفهمند این کتاب چه میگوید. کتابهایی مثل اولیس و زمین هرز این شانس را داشتهاند که وقتی چاپ شدند طولی نکشید کسانی آنها را خواندند و معنایشان را فهمیدند. بوف کور این شانس را نداشت. یک عده که اصلاً این کتاب و نویسندهاش را نفی کردند، آن عده هم که ستایشش کردند ستایششان از روی شناخت دقیق نبود.
آیا باید از "بوف کور" یک برداشت خاصی داشت یا اینکه هر کسی میتواند برداشت آزاد خودش را داشته باشد؟
"بوف کور" فقط یک معنی دارد. برای اینکه خود هدایت این طور گفته است. آن نامه هدایت به مینوی و حرفی که او به مصطفی فرزانه گفته است جای هیچ شکی را باقی نمیگذارد که "بوف کور" یک معنی بیشتر ندارد. اگر حتی فقط خود "بوف کور" را بخوانیم و از نظریه فروید در مورد خوابها و ناخودآگاه مطلع باشیم به راحتی میتوانیم بفهمیم که "بوف کور" بر اساس نظریه فروید نوشته شده است. این خودش پنجاه درصد مسئله را حل میکند. چون علاوه بر اینکه معنی تمام سمبلها برایمان معلوم میشود، این را هم میفهمیم که این کتاب در واقع فقط یک معنی دارد. چون طبق نظریه فروید، هر خوابی فقط یک معنی دارد. چرا که فقط یک فکر یا آرزوست که خودش را به صورت آن خواب در میآورد. لذا همه تصویرهایی که در هر خواب ظاهر میشوند طوری هستند که رابطه ارگانیک با هم دارند، برای اینکه حول یک معنی ایجاد میشوند. "بوف کور" هم خود هدایت گفته است که رمان خواب گونه است. بنابراین باید فقط یک معنی داشته باشد. این حرفهایی که در چند دهه اخیر رایج شد و بعضیها گفتند و هنوز هم میگویند هر کس هر اثری را هر طور خواست میتواند بخواند حرفهای چندان درستی نیست. اولاً که این حرفها فقط در مورد بعضی اثرها بود نه همه اثرها! در مورد اثرهایی که خود نویسنده نخواسته است معنی مشخصی را در قالب آنها بیان کند. همهٔ اثرها که این طور نیستند. من ابتدا میخواستم این مطلب را در کتاب بیاورم ولی صلاح ندانستم. زیرا نمیخواستم کتاب تحلیلی و نقد بنویسم. فقط میخواستم نکتههای اساسی و معناهای تصویرهای اصلی "بوف کور" را به صورت مطالبی جذاب بنویسم تا خواننده راحت بتواند آنها را بخواند. برای همین بود که از تکنیکهای رمان استفاده کردم تا خواننده راحت بتواند کتاب را بخواند. در هر حال یکی از مشکلاتی که در مورد خواندن هست این است که هر کس هر اثری را میخواند فوراً آن را با آن چیزهایی که در ذهنش هست یکی میگیرد! چراکه احساس میکند یک شباهتی بین آنها هست. غافل از اینکه ممکن است معنی آن اثر هیچ ربطی به آن چیزهایی که در ذهن او هست نداشته باشد. معناهایی که بر اساس این جور شباهتها ایجاد میشود غالباً معناهای غلط و ضعیفی هستند. اما این مشکل همیشه هست. رولان بارت میگوید: "ما هیچوقت نمیتوانیم از دست شباهت خلاص شویم." من باب توضیح بگویم که یک قسمت از شناخت اولیه ما بر اساس عامل تشابه به وجود میآید. مثلا در نظر بگیرید که بچهای تازه سینههای مادرش را شناخته است. بعد که یک پستانک را به او نشان میدهند فورا آن را با سینه مادر یکی میگیرد. چراکه یک شباهت بین آنها هست. او بعدا بزرگ میشود و میفهمد شباهتی که بین دو چیز هست دلیل این نمیشود که آنها یکی باشند. اما حقیقت این است که وقتی پای مسائل پیچیدهای در میان باشد این عامل همچنان او را گول میزند. مخصوصا در مورد مسائل انتزاعی و فکری. مثلا راوی در "بوف کور" میگوید: "من صدها یا هزارها سال برگشتم به عقب و دیدم در اتاقی هستم." این چیزی که او میگوید شباهتی با تناسخ دارد. همین باعث شده است تا "بوف کور" را بر اساس تناسخ تحلیل کنند و بگویند که در بخش دوم "بوف کور" صحبت از تناسخ است. در صورتی که اصلا این طور نیست. برای اینکه آن "صدها یا هزارها سال"، که آن راوی میگوید، نمیتواند "صدها یا هزارها سال" واقعی معنی دهد. برای اینکه آن راوی در آن اتاق چندین بار ترانهای را میشنود که گزمهها میخوانند. آن ترانه فقط حدود پنجاه سال قبل از نوشته شدن "بوف کور" سروده شده است! بنابراین اگر او واقعا "صدها یا هزارها سال" به گذشته برگشته بود در آن صورت آن ترانه را چه طور میتوانسته است بشنود؟ او اگر هم به گذشته بر گشته باشد فقط پنجاه سال میتواند برگشته باشد. چون باید آن قدر دور نرود که هنوز آن ترانه سروده نشده است. آن راوی اصلا به گذشته برنگشته است. اما همان طور که گفتم آن شباهت باعث شده است که آن حرف راوی را به تناسخ نسبت دهند. غافل از اینکه تناسخ هیچ چیزی از معنی "بوف کور" را آشکار نمیکند. مثلاً نه معلوم میکند چرا سایه راوی به شکل جغد است. نه معلوم میکند چرا راوی زن اثیری را میکشد و قطعه قطعهاش میکند. نه معلوم میکند آن پیرمردها در این وسط چه میکنند. مسئله تناسخ هیچ کدام از این چیزها را نمیتواند توضیح دهد.
اگر شما بخواهید یک تعریف کوتاه در مورد "بوف کور" و یا هدایت بیان نمایید، چیست؟
"بوف کور" در مورد مهمترین مسئله زندگی هدایت است. "بوف کور" نگاه هدایت به مسئله زن و ازدواج است. این مسئله مهمترین مسئله زندگی هدایت بود.
آیا امروز هم میشود هدایت را خواند و دربارهاش حرف زد؟
چراکه نه؟ خیلی چیزها در مورد او گفتهاند و نوشتهاند اما هنوز هم خیلی چیزها میتوان در موردش گفت و نوشت. من خودم خیلی چیزهای دیگر در موردش خواهم نوشت.
داستانهایی مثل "سه قطره خون" با "بوف کور" رابطهای هم با هم دارند؟
نه خیلی. اما سبک و زبان آنها یکی است.
به نظر میرسد یک علت نهفته در بوف کور وجود دارد.
بله. همان شکست عشقی عجیب هدایت، که الآن دیگر خیلیها آن را میدانند. من اگر بخواهم درباره داش آکل بنویسم از یک جنبه دیگر مینویسم. من فکر میکنم داش آکل هم در واقع خودکشی میکند. این بار اگر داش آکل را خواندید، ببینید او چه قدر زود مجلس عقد مرجان را ترک میکند. و از همان جا میرود مست میکند. بعد هم از راهی میرود که کاکا رستم را ببیند. درگیریاش با کاکا رستم هم جور خاصی است. وقتی با کاکا درگیر میشود خیلی راحت میتواند او را بکشد. اما عوض این کار قمهاش را میزند زمین و پشتش را به طرف کاکا بر میگرداند تا او از پشت بزندش. آیا او در واقع خودکشی نمیکند؟ حرف طوطی در آخر داستان معنی خاصی به همه این چیزها میدهد.
در این کتابی که شما نوشتید اشاره فرمودید شاید اتفاق و مسئلهای که برای راوی وجود دارد ناممکن بودن عشق بعد از وصل است. آن هم که زن اثیری را میکشد در واقع این را میگوید. این به لحاظ تاریخی مهمترین موضوعی است که....
بله. قبل از هدایت هم خیلیها به این مسئله اشاره کردهاند. خیلیها از زمان افلاطون تا حالا گفتهاند وصل عشق را میکشد. اتفاقا از نظر علمی هم یک چیزهایی دارد ثابت میشود. ظاهرا همه این جور مسائل ماهیت هورمونال دارد. چند سال پیش کشف کردند انسان وقتی عاشق میشود یک هورمونی که یک جور اکسی توسین است در خون مغزش بالا میرود...خلاصه اینکه مسئله عشق که این همه نویسندگان، هنرمندان و شاعران را به خود مشغول کرده است در واقع یک جور وسیله طبیعی است.
یکی از دلایل استقبال مردم از "بوف کور" هم میتواند ناشی از این مسئله باشد؟
خیلی از کسانی که در ایران از "بوف کور" استقبال میکنند به خاطر شهرت "بوف کور" است. "بوف کور" را میخوانند اما چندان چیزی از آن را متوجه نمیشوند. بسیاری از کتابهای مشهور همین وضع را دارند. مثلا آیا به خاطر تکنیک و حرفهای "صد سال تنهایی" است که این همه ازش استقبال شده است؟ بدون شک نه. کتابهای مشهور عمدتا به خاطر شهرتشان خوانده میشوند نه به خاطر آنکه فهمیده میشوند. "بوف کور" هم همین طور است. شما بخشی از مسئله را فرمودید که جسمانی است و به بدن انسان مرتبط است ولی همچنان آن چیزی که در مورد آثار مختلف باعث جاودانگی آنها میشود آن گرههای روحی و عاطفی است که انسانها در چیزی به نام عشق پیدا میکنند. میخواهم بگویم صادق هم اگر آن گرایش نبود وارد درک یک سری مسائل دنیا هم نمیشد. یعنی از این دریچه یک سری کشف و شهود انجام داده است.
احساس میکنم مردم هنوز هدایت و بوف کور را دوست دارند به خاطر اینکه پیش از هر چیزی با آنها در ناکامی عشق همدردی میکند و در گرفتاریهایی که کلا عشق برای مرد ایجاد میکند.
البته حرف دل خیلیها را گفته است. اگر ازدواج نکنی یک جور گرفتاری دارد و ازدواج هم در غالب موارد گرفتاریهای خودش را دارد.
زنها هم به همین میزان با "بوف کور" ارتباط برقرار میکنند.
خب زنها هم طرف دیگر این قضیه هستند. منتهی "بوف کور" فقط از دیگاه مرد نوشته شده است.
به نظر شما میراثی که از هدایت برای نسلهای بعد میماند چه میتواند باشد؟
میراث عظیمی میتواند باشد. هدایت اولین نویسنده بزرگ و مدرن ایران است. آثار چنین شخصی حتما در فرهنگ و تاریخ ایران باقی خواهد ماند و میراث بزرگی خواهد بود. من معتقدم آثار هدایت فراموش نخواهد شد. به خاطر اینکه کار بزرگی انجام داده است. کاری که او انجام داده است هر کس نمیتواند انجام دهد.
آن کار به نظر شما چیست؟
منظورم همان مجموعه آثارش است. مخصوصا "بوف کور" و البته تعدادی از داستانهای کوتاهاش.
من هم اولین کتابی که از صادق هدایت خواندم "سه قطره خون" بود. درگیریهایی که در آن مطرح شده بود، مطلبی که خیلی برایم جالب بود این است که نگاه هدایت نگاه کسی است که هنوز وارد تطبیق با دنیای دیگر نشده است. مانند یک نوجوان. آن موقع که در دوران نوجوانی بودم حسم به دنیا واقعا همین بود. خیلی متنفرم بودم. یعنی نگاهم نگاهی بود که هنوز با محیطش تطبیق پیدا نکرده است، نگاه نوجوانی که دارد دنیا را تحلیل میکند. هدایت این نگاه را داشته و حفظ کرده. یعنی نگاهی که دارد با دنیا برخورد میکند و هنوز وارد بازی آدمها نشده. هدایت هم به نوعی وارد آن بازی نشد. با آن چیزهایی که روال جامعه بود. شاید هنوز هم که این کتاب را میخوانم این حس در من بیدار میشود.
هدایت روی بعضی از مسائل اصلی دست گذاشته و قلمش هم قدرتمند است و طبیعی است که بر روی خوانندههایش تاثیر بگذارد.
هدایت جویس ایران است؟
به یک معنا بله. نگاه هدایت به ادبیات و رمان مثل نگاه جویس به رمان بود. جویس در زبان خودش و هدایت هم در زبان فارسی.
شباهتش به جویس بیشتر از کافکا است؟
خود جویس و کافکا هم بدون شباهت با هم نیستند. همه نویسندگان دنیا میتوانند یک شباهتهایی با هم داشته باشند. ضمن اینکه هر کدام هم دنیای خاص و تکنیکهای خاص خودشان را دارند. نگاه هدایت به ادبیات مثل نگاه جویس است. داستانگوی صرف نیست. بیشتر دنبال تکنیک و عمق اثر است. بیشتر به فکر این است که در قالب رمان و داستانی که مینویسد هنر خلق کند. نه اینکه فقط یک چیز سرگرم کننده یا پرفروشی بنویسد.
تمایل ندارم بین نویسندگان مقایسه کنم ولی همانطور که کافکا به نوعی ادامه دهنده اندیشه ترس و لرز است، هدایت هم در "بوف کور" این کار را کرده است.
بله. از لحاظ طرز فکر و جهانبینی و شخصیت، بیشتر به کافکا شباهت دارد.
اکنون بر روی کافکا کار میکنم. هدایت برایم تبدیل به یک اپیدمی شده است. هرچی جلوتر میروم میبینم انگار هدایت است که کافکا ترجمهاش کرده است.
در زمان هدایت نویسندگان زیادی بودند که تازه به میدان آمده بودند و هنوز خیلی معلوم نبود کدامشان هستند که سازندگان واقعی ادبیات آینده خواهند بود. هدایت شم بسیار قوی در شناختن بعضی از سازندگان واقعی ادبیات آینده داشت.
خیلی جالب است که کسی ۸۰ سال پیش بگوید ادبیات در ایران به دو قسمت قبل و بعد از جویس تقسیم میشود. واقعا بینش عمیقی داشته است. هنوز هم میشود هدایت را به عنوان یک تیپ روشنفکر معاصر به کار برد؟ منظورم است که آیا در زمان خودش روشنفکر بوده است؟
اکنون معلوم نیست به چه کسی میگویند روشنفکر. خیلی معنی وسیعی پیدا کرده است. او بدون شک در زمان خودش روشنفکر محسوب میشد. روشنفکری که مایوس بود. وقتی میگوییم روشنفکر، معمولا یک امید هم همراهش است. برای اینکه روشنفکر کسی است که علاوه بر اینکه وضع موجود را ترسیم میکند وضع بهتری را هم تصویر میکند، و میگوید وضع موجود میتواند بهتر شود. اما هدایت انگار هیچ امیدی به بهتر شدن وضع بشر نداشت.
انتهای پیام/ سعید برآبادی- فاطمه علی اصغر