سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین// بعضی از کتاب‌ها با اینکه مدت زیادی از چاپ‌شان نمی‌گذرد و قابل دسترس هستند اما در رویت منتقدان و اهل نظر قرار ندارند. این موضوع شاید از دو علت نشات بگیرد: بی‌توجهی به چنین آثاری و بی‌قدر دانستن این آثار از سوی منتقدان. یکی از این کتاب‌ها مجموعه شعری است از شهرام شیدایی فقید با عنوان خندیدن در خانه‌ای که می‌سوخت(1379).

شیدایی در این مجموعه شعر گویا وقتی که نیست می‌نویسد. او حضور ندارد، نام اشیا را نمی‌داند و تنها از حافظه‌ای که زمانی زنده بوده است کمک می‌گیرد. (همه آن‌ها می‌آیند تا از زبان ما سخن بگویند / ما غایبیم / آن‌ها غایب / و سخن آغاز نمی‌شود ).

مرگ مضمون دائم شعرهای "خندیدن در خانه‌ای که می‌سوخت" است و برای همین شاعر همیشه با نگاهی سیال به پدیده‌های اطرافش نگاه می‌کند. زبان شعر در این مجموعه با این که از بوطیقای شعر روایی سرچشمه می‌گیرد اما هرگز تن به زبانی معنا محور، به این معنی که مقصدی از پیش تعیین شده داشته باشد، نمی‌دهد. زبان این شعرها سیال است. (نمره‌ی عینک کسی بالا می‌رفت / حتما یکی از نزدیکانم بوده / یا کسی که می‌شناختمش / چهره‌ی کسی داشت به زیر آب‌ها می‌رفت) و گاه این فرض را برای ما پیش می‌آورد که زبانی پیشا بابلی‌ست. زبانی در حسرت زبان. ( زبان‌هایی که ما با آن‌ها حرف می‌زنیم همه بیگانه‌اند / فکر کن ، باد چیزی را ترجمه نمی‌کند) این یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های شعرهای شیدایی در این مجموعه است.

زبان شعرهای شیدایی همیشه به عقب بازمی‌گردد یا در شرایطی دیگر آن چنان به جلو پرتاب می‌شود که از زمان خارج می‌شود. از این جهت او شاعر فراموشی‌هاست. اشیای فراموش شده. دنیای فراموش شده و زمانی که هرگز درک نکرده‌ایم. (مردی که در بعد از ظهری ساکت / باغچه‌اش را آب می‌داد/ناگهان به یادآورد که مرده./ لحظه‌ای بعد/ سایه‌ها و صداهای بعد از ظهر یکی می‌شوند / و یک ریزی فراموشی / همه چیز را می‌بلعد.) بی‌جهت نیست که در 27 قطعه شعر "خندیدن در خانه‌ای که می‌سوخت" 28 کلمه از مشتقات "مرگ" (مرده ، می‌میرد و ...) هست، و این مضاف بر کلمات و گزاره‌هایی‌ست که به این مفهوم اشاره می‌کند، مثل جسد، قبر، گور، کشیدن ملافه‌ی سفید، استخوان‌های در خاک و ... . مفهوم مرگ در این شعرها به شکل تنگاتنگی با مساله زبان گره می‌خورد. غیبت مولف در لحظه‌ی سرایش، ترس از اختلال زبان، تصاویر اسکیزوفرن، محو شدن زبان در معرفی پدیده‌ها و ابهام در همرسانی زبان در شعرهای شیدایی نشان از همین امر دارد.

با این که بسیاری از شعرها در این مجموعه وجهی روایی دارند اما به شکل فشرده و ساده نشدنی‌ای نوشته شده‌اند. فاصله‌گذاری بین کلمات و گزاره‌های شعری ضمن ایجاد ناهمسانی معنایی، در بستری از نظم کلی شِمای اثر قرار می‌گیرد. طوری که خلا (gap) موجود در گزاره‌ی مورد نظر در شالوده شعر عنصری نظم دهنده به شمار می‌آید. [پایین دره...]

فضاها و جاهای نامانوس (جنگ جهانی ، پراگ ، ورشو ، بلژیک یا فضاهای دریایی ) به تخیل عمدی شاعر اشاره دارد ، گویا روح شاعر مرده در لحظه شعر ، خود ِ موجود حاضر در آن زمان و مکان است. شیدایی شاید بالاجبار شعری چند زیستی می‌نویسد ؛ بالاجبار از این نظر که سویه‌های عمده‌ی شعری او سمت به مرگ دارند. [برق یک لحظه فلاش...] توهم موجود در لایه‌های شعری این شعرها نیز از ویژگی مرگ اندیشی شعرها بر آمده است. "نیستی" و "غیبت" شاعر هنگام سرایش ، خود به خود وضعیت مرگ را تداعی می‌کند .(دو پیر مرد جلو صف / پول می‌دهند دستگاهی می‌گیرند و به خود وصل می‌کنند / در کافه ای می‌نشینند / و هر یک با صد و بیست واژه قرض گرفته / رودخانه‌هاشان را به حرکت در می آورند)

عنصر تصویر در شعرهای شیدایی اصولا با وجود پراکندگی به لحاظ زمینه‌های معنایی نهایتا به هم متصل می‌شوند و در هیات تصویری مجرد درمی‌آیند ، و این همان خاصیت اسکیزوفرنیک تصاویر در شعرهای شیدایی‌ست [یک باطری نو...] یا [خالی بزرگ]. این شعرها معمولا با منطقی روایی سروده شدند و به زمان و مکانی خاص محدود نمی‌شوند. نگاه شاعرانه اینجا شامل تمام اشیایی که در قاب تصویر قرار می‌گیرد ، می‌شود و سپس به سمت تصویری بی‌ربط حرکت می‌کند و این مسیر ادامه پیدا می‌کند تا زمانی که در کلیت اثر با هندسه‌ای کامل از تصاویر مواجه شویم.

اما در بعضی از شعرهای "خندیدن در خانه ای که می‌سوخت" شعر، خود ِ زبان را به عنوان موضوع اثر انتخاب می‌کند. شیدایی در این دسته از شعرها زبان را تنها به مثابه ابزار بر نمی‌گزیند، بلکه از زبان برای زبان می‌نویسد و از این رو می‌توان گفت این شعرها با وجوهی فرازبانی (Metalinguistics) و به شکلی قائم به ذات به نگارش در آمده‌اند.

امتناع کلمه‌ها برای حضور در این خانه * روی ما این جا چند فعل گذشته ملافه‌ی سفید می‌کشند.

انتهای پیام/ مجتبا هوشیار محبوب